Qazir kórshiles elder ǵana emes, jer betiniń barlyq qurlyǵyndaǵy memleketter, ıaǵnı kúlli álem Qazaqstandy tanıdy, oǵan tamsanady, jetistikterine tańyrqaıdy. Qazaqstan atty ataýmen táýelsizdigimizdiń tuǵyryn bekitken, damytqan Elbasymyz Nursultan Nazarbaev esiminiń qatar turýy tarıhı shyndyq, buljymas álemdik ádilettilik dep bilemin. Táýelsizdiktiń torqaly toıynyń qarsańynda, sonymen qatar, Tuńǵysh Prezıdent kúnine oraı Elbasynyń sýretterimen eskertkish banknotty aınalymǵa shyǵarý týraly Ulttyq banktiń tóraǵasy Danııar Aqyshevtyń usynysyn óz basym durys qabyldadym. О́ıtkeni, eldiń eńsesin tiktep, etegin jaýyp, alys-jaqynmen arasyn rettep, ishki-syrtqy qaýiptiń báriniń aldyn alyp, ekonomıkalyq ahýalymyzdy túzep, qysqasy, memlekettiń barlyq júgin arqalap kele jatqan tuǵyry bıik tulǵaǵa qurmet, qazaqstandyqtardyń rızashylyǵy dep bildim. Bul rette Syr eli de mundaı bastamadan syrt qalmaı, qýanyshqa ortaq. О́ıtkeni, «Syr – Alashtyń anasy» dep bizdiń ólkeni joǵary baǵalaǵan Prezıdenttiń erekshe qamqorlyǵyn eńbektegen náresteden, eńkeıgen kárige deıin sezinýdemiz. Onyń ústine, Qazaqstan tarıhynda HI ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde Taraz ben Ispıdjab qalalarynda ǵana teńge saraılary bolǵandyǵy aıtylsa, sońǵy arheologııalyq zertteýler Syr boıyndaǵy Jent, Jankent, Syǵanaq, Barshynkent jáne О́zgent shaharlarynda da atalmysh saraılardyń bolǵandyǵyn ǵylymı turǵyda dáleldedi. Demek, bul – táýelsizdigimizdiń shırek ǵasyrlyq toıynyń qarsańynda ulttyq valıýtamyzdyń ómirge kelýi tarıhynda qasıetti Syr eliniń erekshe ornyn kórsetse kerek. Qazaqtyń tól tarıhyn bylaı qoıǵanda, qazirde el ómirine erekshe úles qosqan tulǵalardyń beınesin qaǵaz aqshaǵa ornalastyrý jat úrdis emes. Nelson Mandela, Mustafa Kemal Atatúrik, Lı Kýan Iý, Ýınston Cherchıll sııaqty álemdik deńgeıdegi kóshbasshylar óz elderiniń qazirgi zamanǵy kýpıýrlarynda beınelengen. Al Qazaqstanǵa onyń qýatty memleket bolyp qalyptasyp damýyna ólsheýsiz úles qosqan Elbasymyzdyń eńbegi joǵaryda atalǵan kóshbasshylardan nesi kem?! On myń teńgelik eskertkish kýpıýrada saqtar dáýirinen búginge deıingi ulttyq tarıhymyz jınaqtalyp, qazirgi Qazaqstan kartasynyń el halqynyń ortaq úni retinde kórsetilýi, Qazaq eli monýmentindegi Samuryq qustyń ótken kúnmen búginniń sabaqtastyǵyna meńzep turǵandyǵy – tarıhymyzdy túsinip, kúshimizdiń birlikte ekenin sezinip, Elbasymyzben bolashaq bıikterine shaqyrǵandaı áser etti. Tuńǵysh Prezıdent kúnine oraı Memleket basshysy beınelengen eskertkish kýpıýranyń aınalysqa shyǵýyn qoldaı otyryp, barsha qazaqstandyqtardy Muhammed paıǵambarymyzdyń: «Patshalar men danalar – Allanyń jerdegi kóleńkeleri. Kimde kim olardy syılasa, ol adamdy Alla taǵalada qurmetteıdi» degen sózimen aıaqtaǵym keledi. Sondyqtan bul úrdisti el men Elbasynyń bir-birine degen erekshe qurmeti dep qabyldaý kerek.
Qazbaı QUDAIBERGENOV,
Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń professory
Halqyna qaltqysyz qyzmettiń óteýindeı
Budan 25 jyl buryn elimiz qandaı edi, ózimiz qandaı edik? Ahýalymyz búgingideı me edi? Álemniń qaı elimen baılanysymyz bar edi? Memlekettik rámizderimiz, tipti ulttyq valıýtamyz bolyp pa edi? Joq, munyń birde-bireýi bolǵan emes. О́ıtkeni, biz ózgesin aıtpaǵanda, memleket retinde ulttyq ekonomıkamyzdy órkendetý, otandyq ónimderimizdi óndirý sekildi múmkindikke qol jetkize almadyq. Sebebi, buǵan KSRO degenniń otarshyl basshylary yryq bermedi. Al qazir she? Táýelsizdik alǵaly beri Qazaq elin álemge tanytý, memleket retinde qalyptastyrýdyń bir sátte iske asyrý sonshalyqty ońaı bolmaǵanyn bilemiz. Iá, qazir bizde bári bar. Barsha qazaqstandyq azamattyń patrıottyq sezimin oıatatyn Ánuranymyz bar. Kókte qalyqtaǵan qyran beınelengen Kók baıraǵymyzdy jelbirettik. Ulttyq banknotymyzdy aınalymǵa shyǵardyq. Shekaramyzdy shegendep aldyq. Álemniń bar elimen saýda-ekonomıkalyq, iskerlik, áriptestik baılanys ornattyq. Ulttyq ekonomıkamyzdyń ár salasy qarqyndy órkendedi. Otandyq ónimderimiz de mol, tipti, TMD elderinde áli de shyǵaryla qoımaǵan sheteldik kólikterge deıin Qazaqstanda qurastyrylady. Bilimge, ǵylymǵa umtylǵan otanshyl jastarymyz «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelderdiń eń tańdaýly ýnıversıtetterinde joǵary bilim aldy. Osynyń báriniń bastaýynda táýelsizdiktiń eleń-alańynda el basqarý tizginin qolyna alǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń turǵany daý týdyrmaıdy. Endi, mine, táýelsizdik alǵan sol bir qıyn-qystaý kezeńde eliniń erteńi, halqynyń kemel keleshegi úshin emirenip eńbek etken Nursultan Ábishulynyń portreti beınelengen jańa banknot –10 myń teńgeniń jańa úlgisi aınalymǵa shyǵarylǵaly otyr. Muny shyn máninde Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıy qarsańyndaǵy tamasha tartý retinde qabyldap otyrmyn. О́ıtkeni, mundaı qadam otandastarymyzdyń ulttyq banknotymyzǵa degen qurmetin arttyra túsedi. Bul – bir. Ekinshiden, álemniń kóptegen elderinde memleket basshylarynyń, tanymal tulǵalarynyń portreti beınelengen banknottar bar. Dál osyndaı banknottardy AQSh, Sıngapýr, Ulybrıtanııa, Túrkııa, Kanada, Malaızııa, Úndistan, Chehııa jáne basqa da kóptegen elderdiń aınalymǵa engizgenin mysalǵa keltirýge bolady. Úshinshiden, Elbasy – bizdiń táýelsiz Qazaqstanymyzdyń derbes memleket retinde qalyptasýy men órkendeýiniń bastaýynda turǵan dara tulǵa, tórtinshiden, elimizdiń álemdik órkenıet kóshine dendeı enýine bar kúsh-qýatyn jumsaǵan, barsha adamzattyń ıadrolyq qarýsyz álemde ómir súrýin kózdegen kóshbasshy retinde qaltqysyz eńbek sińirip keledi. Besinshiden, memlekettik rámizderimizdiń qabyldanýyna da, ulttyq banknotymyzdyń aınalysqa engizilýine de tikeleı uıytqy boldy. Altynshydan, ulttyq ekonomıkamyzdyń barlyq salasy tutastaı damýynda da, Astanadaı elordamyzdyń eńse tikteýinde de ólsheýsiz úlesi bar. Bul kúnde Qazaqstandy jahan jurty tanıdy. Álem Qazaqstandy yntymaq pen dostyqtyń, birlik pen berekeniń beıbit Otany retinde baǵalaıdy. Biz munyń bárine Elbasynyń eren eńbeginiń arqasynda qol jetkizdik. Al Elbasynyń ózimen álemdegi damyǵan eń ozyq, eń órkenıetti elderdiń basshylary men sarapshylary aqyldasyp, keńesip, ornyqty pikirimen sanasyp otyrady. Munyń ózi Nursultan Nazarbaevtyń álemdik saıasattaǵy kóshbasshylyq, saıasatkerlik tulǵasyn bıiktete túsedi. Mine, osynyń bári Nursultan Nazarbaevtaı eli úshin eren eńbegi sińgen dara tulǵanyń portretin ulttyq banknotta beıneleýge tolyq negiz qalaıdy.
Álı ÁBIShEV,
Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń rektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor. ATYRAÝ
Teńge – táýelsizdigimizdiń bir sımvoly
Árbir eldiń ulttyq valıýtasynda sol elge eń úlken eńbek sińirgen, eldiń dańqyn asyrǵan belgili adamdarynyń beıneleri salynady. Osy ýaqytqa deıin teńgede Abylaı men Ábilqaıyr handardyń, Shoqan Ýálıhanovtyń, Abaıdyń, t.b. sýretteri salynǵan edi. Bul kisiler – qazaq halqyn álemge tanytqan belgili adamdar. Qazaqstannyń Táýelsizdik alýyna jáne onyń irgesiniń nyǵaıyp, qanatynyń qataıýyna, álemdik qoǵamdastyqtaǵy basqa eldermen terezesi teń bolyp, qatar turýyna eń úlken eńbek sińirgen adam – Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Sondyqtan onyń beınesiniń teńge banknotyna salynýy durys dep sanaımyn. Tipti, burynnan beri salynǵan bolsa da artyq bolmas edi, biraq «eshten – kesh jaqsy» degen emes pe. Teńge – Qazaqstan táýelsizdigi sımvoldarynyń biri. Sol sımvolda Prezıdent N.Nazarbaevtyń beınelenýi Táýelsizdikti ornatýǵa sińirgen zor eńbegin kórsetedi. Búgingi jáne keleshek urpaq osy arqyly Táýelsizdikke eń úlken eńbek sińirgen adamnyń kim ekenin biletin bolady. Mundaı tájirıbe álemniń barlyq elderinde bar. Ulttyq valıýtasyna beınelengen adamdarynan sol elge eńbek sińirgen adamdardyń kim ekeni bilinedi. Endi sheteldikter de Qazaqstan Táýelsizdigine eń úlken eńbek sińirgen adamnyń kim ekenin bilip júredi.
Shákir HAHAZOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
Eldiń kóshin súıregen eńbekke laıyqty baǵa
Álemdik tájirıbede burynnan bar mundaı jańalyqqa tosyrqap qaraýdyń qajeti joq. Munyń áýelgi mysaly – Amerıka dollary, dollarda Prezıdentter beınelengeni álemniń árbir azamatyna belgili. Ulybrıtanııa men Japonııanyń ulttyq valıýtasyn alyp qarasańyz, korolder men ımperatorlardyń beınesimen aıshyqtalǵan. Qytaı Halyq Respýblıkasy da memlekettiń negizin qalaǵan uly tulǵalaryn ulttyq aqshasyna tańbalady. Túrik halqy da ózderin órkenıet bıigine alyp shyqqan Atatúriktiń eńbegine rızashylyq belgisi retinde lırasyna keskindeýdi laıyq kórdi. Prezıdentimiz Táýelsizdigimizdiń negizin qalap, aldyńǵy qatarly elder qataryna qosýǵa janyn salyp, ter tógip kele jatqan tarıhı tulǵa bolǵandyqtan, eldigimizdiń basty nyshany – teńgemizge beınesin bederlep jatsaq, bul eldiń kóshin órge súıregen eńbegine kórsetken qurmetimiz bolmaq. – Jalpy, teńge degen tiri aǵza sııaqty dúnıe. Jatyqtaý etip jetkizsek, kindigi ekonomıkaǵa baılanyp qana qoımaı, sol ekonomıkanyń ón boıynda aınalyp turǵan qany desek te bolady. Álemdik deńgeıde de, kórshi elderde de, Qazaqstannyń ómirinde de ekonomıkaǵa baılanysty ártúrli jaǵdaı týyndap jatyr. Ekonomıkalyq úderisterdegi árbir ózgeris teńgeniń qýatyna, qunyna sózsiz áser etedi. Soǵan qaramastan, teńgemiz valıýta retinde tolyq qalyptasty dep nyq senimmen aıta alamyz.
Kamal BURHANOV,
saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, professor ALMATY
Elbasyna degen erekshe qurmettiń belgisi
Kez kelgen memlekette ulttyq valıýta egemendiktiń nyshany, sonymen birge, ekonomıkalyq saıasattyń ózekti tetikteriniń biri. Osy aptada Elbasynyń beınesi bederlengen jańa banknot pen Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna arnalǵan estelik moneta el nazaryna usynyldy. Bul óte quptarlyq dúnıe boldy. О́ıtkeni, ulttyq valıýtamyz Elbasy N. Nazarbaevtyń eren eńbegi men kóregen saıasatynyń nátıjesinde dúnıe keldi. Jalpy, teńgeniń engizilýi – el ekonomıkasy úshin óte qıyn kezeńde júzege asyryldy. Sonaý toqsanynshy jyldardyń basynda Qazaqstan óziniń ulttyq valıýtasyn shyǵaryp, derbes aqsha-nesıe saıasatyn júrgizedi degenge kóp elder kúmánmen qaraǵan edi. Oǵan sebepter de bar bolatyn. Keńes Odaǵy quramyndaǵy basqa da respýblıkalar tárizdi Qazaqstan da jeke memleket retinde qalyptasýy boıynsha kúrdeli jaǵdaıda ótti. Jalpy, ulttyq banknottarda sol eldiń negizin qalaǵan dara tulǵalardyń, tuńǵysh prezıdentter men kórnekti memleket qaıratkerleriniń beınelenýi – álemdik tájirıbede keńinen taralǵan úrdis. Ásirese, bul memleketterdiń qalyptasýy men damý tarıhynda mańyzdy ról atqarǵan basshylarǵa erekshe qatysty. Iаǵnı, halqymyz Elbasynyń elimizge sińirgen uly eńbegine laıyqty qurmet kórsetti dep oılaımyn.
Aıdaıbek HALYMBETOV,
Ulttyq banktiń Jambyl oblystyq fılıalynyń dırektory Jambyl oblysy
Aqsha emes, qundylyq retinde saqtamaqpyn
Bul, sóz joq, quptaýǵa da, qoldaýǵa da ábden turatyndaı oń qadam. Bıylǵy Ulttyq valıýta kúni Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyq torqaly toıymen tuspa-tus kelip otyr. Bul eki uǵymdardyń arasynda tyǵyz úndestik bar. О́ıtkeni, táýelsizdiktiń eń basty belgileriniń biri – oǵan qol jetkizgen memlekettiń tól valıýtasynyń bolýy bolyp tabylady. Elimiz úshin úlken syn bolǵan egemendiktiń eleń-alańy men kúrdeli kezeńinde tól teńgemizdi shyǵarý ońaı bola qoımaǵanyn biz jaqsy bilemiz. Bul uzaq áńgime. Onyń báriniń jaı-japsary men búge-shegesine toqtalmaı-aq qoıaıyn. Tek bul arada bir ǵana aqıqatty attap ótýge, aıtpaı ketýge bolmaıtyn bir ǵana jaıt bar. Bul – memlekettiliktiń basty bir nyshany ispettes Ulttyq valıýtamyzdyń shyǵarylyp, aınalymǵa engizilýiniń Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty ekendigi. Ulttyq valıýtamyzdyń ataýyn teńge dep qoıǵan da Elbasymyzdyń ózi ekenin taǵy bir qaıtalap aıtyp qoıǵanymyzdyń artyqshylyǵy bola qoımas. Bul – burynnan tildik qorymyzda bar halqymyzdyń tól sózi. Onyń qaıtadan jańǵyrtylyp, Ulttyq valıýtamyzdy tutynyp júrgen barsha qazaqstandyqtardyń sanasyna sińirilýi tek Elbasynyń eńbeginiń arqasynda múmkin boldy. Osy turǵydan qarastyrǵanda, Elbasymyzdyń portreti Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna arnalǵan 10 myń teńgelik banknotta kórinis tabýyn ádilettilik, tarıhı ári zamanaýı qajettilik dep bilemin.
Borıs IZBASAROV,
Ulttyq bank júıesiniń ardageri Batys Qazaqstan oblysy
