Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi (Z.Qınaıatuly jaıly estelik)

Zardyhan Qınaıatuly. Osy  ardaqty da abyroıly  esim 1990 jyldary Mońǵolııanyń ulttyq demokratııalyq  betburysynyń negizin qalaýshylardyń biri,  siresken kommýnıstık júıeniń  seńin qozǵaýshy tegeýrindi qaıratker tulǵa retinde tarıhta tańbalanyp qaldy. Atajurttan alysqa shashyrap ketken shetel qazaqtarynyń ishinen shyǵyp, salt-dástúriniń  tamyry berik Mońǵolııadaı eldiń   Premer mınıstriniń orynbasary, parlamentiniń vıse-spıkeri, Atazańynyń jobasyn jasaýshylardyń biri bolý –  adam balasyna asa bir sırek qonatyn áz baqyt. Sol baq,  mol taǵdyr-taýqymet Zardyhan Qınaıatulynyń mańdaıyna buıyrypty. Professor Zardyhan Qınaıatuly jetekshilik etetin bastamashyl ǵalymdar toby 1987-1988 jyldary  Mońǵolııada «sosıalızm» atty  qoǵamnyń ábden  tyǵyryqqa tirelip, saıası-áleýmettik jaǵdaı kúrdeli shıeleniske ushyraǵany týraly dabyl qaǵyp, eldegi sol kezeńdegi eń bedeldi basylym – «Partııa ómiri» jýrnalynda batyldyqpen  jarııalaıdy. Zerdeli ǵalymdar daǵdarystan qalaı shyǵýdyń  joldary men múmkindikterin de ońtaıly saralaıdy. Mine, qoǵamdyq sanaǵa silkinis týdyrǵan osynaý jolaıryq maqaladan keıin Zardyhan Qınaıatuly  túbegeıli ózgeriske qaraı bet alǵan  jańarǵan qoǵam fılosofııasynyń teoretıgi ǵana emes,  zamana týdyrǵan qıly-qıly aýyr júkterdi talmaı  arqalaı alatyn, soıy da, oıy da bólek  nar azamat ekenin jalpaq jurtqa tanytty. Ol mońǵol men qazaqty teń súıgen telqońyr oǵlan boldy. Mońǵolııanyń Atazańyna  eldiń  tarıhı ataýyn qaıta jańǵyrtyp  «Mongol ýls»  dep engizýge tabandylyqpen kúsh salyp,  Shyńǵys hannyń dańqyn ardaqtaǵany  úshin saıası qarsylastarynan aýyr synǵa ushyrady. Biraq súrinbeı armanyna jetti. Mońǵolııa Konstıtýsııasynyń  8 baby  2 tarmaǵyna   «ulttyq az toptyń  ana tilinde oqý, qatynas jasaý, mádenıet, óner, ǵylym, bilimin  damytýǵa haqysy bar» degen bapty bekittirip, qazaq halqynyń múddesin de qaısarlyqpen qorǵaı bildi. Keıbir qyzýqandy depýtat áriptester «Mońǵolııanyń Atazańyn basqa ult ókilderi daıyndamasyn», «Aǵaıyndar-aý, shekaralyq  ólkedegi jer máselesine saq bolaıyq», «Bıik minberde otyryp ap qazaq máselesin toqpaqtaı bermeıik» degen sekildi shamkós saýaldardy tastap, parlamentte talqylanyp jatqan memlekettik máni bar ózekti máseleden qoǵamdyq sanany qasaqana adastyrýǵa jel beretin. Munyń bárine parasatty da sarabdal saıasatker Zardyhan Qınaıatuly tereń  mán bere bermeıtin, qajetine qaraı  qısyndy jaýap berip, eldiń  bolashaǵy úshin  mandatty  merzimin arnaıtyn.  Qandaı bir ótkir  daý-shardy, daǵdarys kezindegi «shahterlerdiń jumys tastaýy»  sekildi ótpeli kezeń týdyrǵan tosyn dúrbeleń men shyrǵalańdardy  halyq qaltqysyz senetin bedeldi zııaly, jańasha jumys jasaı alatyn qarymdy qaıratker,  sheshen tulǵa bolǵandyqtan   shuǵyl kelisimge keltiretin.  Sol sebepten de bıliktegi laýazym ıeleri ony keıde «órt sóndirýshi» dep  te ataǵan eken. Mońǵolııanyń úkimet úıindegi Zardyhan Qınaıatulynyń kabınetinde kóptegen sheteldik jýrnal-gazettermen birge  «Qazaq ádebıeti», «Juldyz»,  «Parasat» sekildi basylymdar, Abaı Qunanbaev, Muqaǵalı Maqataev,  Júsipbek Aımaýytuly sekildi sóz zergerleriniń kitaptary jaıylyp turatyn. Ol bodandyq qursaýlaǵan sol kezderdiń ózinde jastarǵa «Qazaqstan táýelsizdik alsyn dep kúni-túni qudaıdan tileńder, bilimdi azamat bolyńdar» dep aqyl-keńes berip, bolashaqqa árdaıym sáýleli senimmen qaraıtyn.  Qazaq eli táýelsizdik alǵan soń aǵamyz quzyrly mansaptan bas tartyp, egemen  eline aldyńǵy lekte oralyp, alashtyń bel balasy retinde asqaq rýhpen eńbek etip, tarıh  salasyna taýdaı-taýdaı eńbekter qaldyrdy. Qaıratkerligi men qalamgerligi jarasym tapqan  júırik oıdyń ıesi  «Ulyq bolsań kishik bol» degendeı qarapaıym qalypta ómir súrip, qazaqtyń marǵasqalary men alyptaryna tán ádeptilik pen syrbazdyqty, izgilik pen kisilikti  ómirine úılesim etti. Qosh bol, ardaqty aǵa, arqa tutar arysym, kemeńgerim! Aqedil  Toıshanuly, Halyqaralyq  Túrki akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri (Zardyhan Qınaıatulynyń "Egemen Qazaqstanǵa" bergen suhbatyn myna siltemeden oqýǵa bolady).