Saharanyń botakózi

 «Qyzyl kitapqa» kirmesine kim kepil? Búgingi kúni janýarlar dúnıesin qorǵaý jáne sanyn kemitpeý qaı kezdegiden de mańyzdy, qaı kezdegiden de qajettirek deı alamyz. Qazirgi tańda elimizde qorǵaýǵa asa zárý bolyp otyrǵan janýarlar túrleriniń biri saharanyń botakózi – aqbókender. Qolda bar derekter budan tup-týra eki jyl buryn, ıaǵnı 2015 jyldyń basynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy kıikter sany 300 myńnyń tóńireginde bolǵanyn kórsetedi. Árıne, bul ábden shúkirlik etýge turatyndaı kórsetkish bola tursa da, sońǵy eki jyldyń ishinde «dala arý­la­rynyń» sany eki esege deıin qysqaryp ketkenine qalaısha qynjylmassyń. Kıikter laǵyn órgizgennen keıin júrgizilgen ótken jylǵy sońǵy sanaq respýblıkamyzda nebári júz myńnyń tóńireginde kıikter qalǵanyn aıǵaqtaıdy. Onyń jetpis paıyzdan astamy Oral óńirinde, qalǵan 30 paıyzdyq mól­sheri Betpaqdala men Ús­tirt­te saqtalǵan. Kıikter area­ly elimizdiń on oblysyn jáne kórshiles Reseı Fede­rasııasy men О́zbekstan óńirlerin qamtıdy. Úki­mettiń 2012 jylǵy 25 shil­dedegi №969 qaýlysyna sáıkes 2020 jylǵa deıin aqbó­kenderdi atý men aýlaýǵa tyıym salynǵan. Soǵan qara­mastan, «Atty eken qan­daı adam kózi qıyp?!» dep aqyn jyrlaǵandaı, bes qarýyn asynyp muzdaı qa­rý­lanǵan brakonerlerdiń jez­kıikterge jaýdaı tıip, jappaı qyrý derekteri toqtalmaı keledi. Joǵaryda aıtylǵandaı, eki jyldyń ishinde kıikter sanynyń eki esedeı kemip ketýiniń basty syry osynda desek, qatelespeımiz. Zańsyz kıik aýlaýshylar oǵan nege sonshama óshi­gedi? Bal tatyǵan, dámi til úıi­retin eti úshin be? Joq, mol paıdaǵa birden qaryq bolýdy oılaǵan qaskúnemder kıik etine tisterin batyrýdy birinshi orynǵa qoımaıtyn sekildi. Olar úshin kıiktiń etinen góri onyń múıizi ál­deqaıda paıdaly, áldeqaıda tabysty ekeni baıqalady. Osy materıaldy gazetke ázirleý barysynda biz Oń­tústik-Shyǵys Azııa el­de­riniń, sonyń ishinde Qy­taı memleketiniń farma­sevtıkalyq jáne dári-dár­mekter jasaý óndi­risine kıik múıizine degen sura­nystyń asa joǵary eke­nin anyq­­tadyq. Sonyń salda­ry­nan altynmen para-par kıik múıizi barmaq bas­ty, kóz qysty degendeı, kontra­ban­dalyq jolmen joǵaryda atal­ǵan elderge qaraı jylystaı beretinge uqsaıdy. Bylaısha alyp qara­ǵan­da, óz elimizde kıik múıi­zinen dári-dármekter jasaı­tyn farmasevtıkalyq óndi­ris joq bolǵandyqtan, res­pýblıkanyń óz ishindegi qara naryqtyń ózinde kıik múıizi asa bir joǵary baǵa­lana bermeıdi deýge bolady. Iаǵnı kıik múıiziniń bir kelisi munda on myń men júz myń teńgeniń araly­ǵynda baǵalanýy osy pikiri­mizdiń dáleli. Sonymen, bir mezgilde bir keli kıik múıiziniń Qytaıdaǵy quny tórtten on myń dollarǵa deıin sharyqtaıdy eken. Ári bul eldiń naryqtaǵy kıik múıizine degen sura­nysy jyldan-jylǵa ósip otyr­ǵany ańǵary­la­dy. Sonyń áseri­nen bra­konerlerdi qarjy­lan­­dy­rýdyń astyrtyn jymysqy joldary da kóbeıip kele jatqandaı. Ekinshiden, brakonerliktiń tyıylmaýyna tabıǵat qor­ǵaý jóninde qabyldanǵan zań­da­rymyzdyń álsizdigi men sol­qyldaqtyǵy da áser etip júr­genin jasyryp qalýdyń reti joq. Tipti, ustalǵan jaǵ­daı­dyń ózinde aıyptylar jaýap­kershilikten ońaı quty­lady. Dándegen qarsaq qula­ǵymen in qazady degendeı, dándegen brakonerler tabıǵatqa qaskóıligin odan ári jalǵastyra beredi. Osy arada buǵan Qazaqstandaǵy kıikter sanynyń basym bóligin quraıtyn Oral óńirinen birer mysal keltire ketkenniń artyqshylyǵy bola qoımas. Aıtalyq, munda ótken jyldary Almaty oblysynyń turǵyny Amangeldi Jantóreev 149 dana kıik múıizimen ustalǵan. Sóıtip, tıisti jaýapqa tartylǵan. Soǵan qaramastan, ol arada eki aı ótpeı Bókeı Ordasy aýda­nynda taǵy da óz sybaılastarymen qolǵa túsken. Bul joly brakonerler mingen avtokólik salonynan elý dana kıik múıizi tárkilengen. Taǵy bir ókindirerlik másele óńirde qyzmet jasaıtyn keıbir ishki ister organdary qyzmetkerleriniń zańsyz kıik aýlaý isin búrkemelep kelgeninen týyn­dap otyr. Mysaly, tergeýshi Dáýren Muqanov Amangeldi Jantóreevke toltyrylǵan hattamadaǵy derekterdi burmalap kórsetip, tárkilengen múıizder sanyn ájeptáýir kemitip jazǵan. Ekinshi bir jaǵdaıda ýchaskelik ınspektor D. Áshimov «Nıva» avtokóligimen shyǵyp kıikterdi baýdaı túsirgen. Ol júrgizgen kóliktiń ishinen kesilgen on tórt múıiz ben toǵyz kıiktiń denesi tabyldy. Bul derekti «Ohotzooprom» óndiristik birlestigi Oral óńirlik fılıalynyń qyzmetkerleri áshkerelegen. Túıip aıtqanda, tabıǵat qorǵaý qyz­metkerleri anyqtaǵandaı, qosymsha 340 mıllıon teńgeden astam qarajattyń aıyp­pul esebine kirgizilmeı qalǵany jer­gilikti polısııa qyzmetkerleriniń qyra­ǵylyǵy men belsendi is-áreketine úlken syn bolyp júrmegeı. Olardyń óńirdegi tabıǵatty qorǵaý jónindegi me­ke­melermen baılanystary jáne ózge óńir­degi árip­testerimen aqparat almasý ju­mys­tary da nashar, óz deńgeıinde emes ekendigi ótken jyldyń aıaǵynda ob­lys­tyq prokýratýrada ótkizilgen al­qa máji­lisinde egjeı-tegjeıli sóz boldy. Kıikterdiń múıizine qatysty jaıttardy túıindeı kelgende, taǵy bir tosyn máselege tap bolamyz. Gáp mynada. Aqbókenderdiń múıizi brakonerlerden tárkilenip alynǵannan keıin joıylady eken. Aıtalyq, sońǵy úsh jylda oblys aýmaǵynda 941 kıiktiń múıizi tárkilenipti. Onyń jalpy quny sheteldik naryq suranysyna shaqqanda 1 mıllıon 600 myń AQSh dollaryna teń bolyp shyǵady. Sondyqtan ony joımaı eksportqa shyǵarǵan jaǵdaıda budan bıýdjet qorjyny 550 mıllıon teńgege tolyǵady eken. Máseleniń mundaı mánisin nege oılastyrmasqa? Tárkilengen kıik múıizine qatysty zańnama aıasynda akt resimdep olardy qajetke jaratýdy, bul baǵytta otandyq dári-dármek óndirisin jolǵa qoıýdy oılastyrýǵa bolmas pa edi? Qazirgi kezde kıikterdi qorǵaý isin­de res­pýblıkalyq deńgeıdegi «Ohot­zooprom» óndiristik birlestigi Batys Qa­zaqstan óńirlik fılıalynyń qyzmet aıasy keńeıip keledi. О́ıtkeni, el aýma­ǵyndaǵy kıikterdiń jetpis paıyzdan astamy Oral óńirin qonystanǵan. Soǵan sáıkes atalǵan birlestiktiń Aqtó­be jáne Qostanaı oblystary bólim­shelerindegi birqatar qyzmet oryndary qysqartylyp, sonyń esebinen Oral óńirlik fılıaly qyzmetkerleriniń sany ósken. Endeshe, onyń qyzmetine iskerlik pen qyraǵylyq, kásibı biliktilik pen bel­­sendilik qajet ekendigi talas týǵyzbaı­dy. Soǵan qaramastan, «Ohot­zooprom» О́B óńirlik fılıalynyń dırek­tory Sábıt Dúısekenovtiń syl­byrlyq tany­typ júrgenimen kelisý qıyn-aq. Fı­lıalǵa qarasty tirek qosyn­dary qaıta jaraqtandyrýdy qajet etedi. Mun­daǵy memlekettik ınspek­torlar osy zamanǵy qajetti qural-jab­­dyq­tarmen qamtamasyz etil­me­gen. Qyz­met kólikteriniń teń jarty­­syn­da teh­nıkalyq aqaý bar. Mem­le­­kettik ıns­pektorlardyń deni óz maman­­dyqtaryna sáıkes bilim almaǵan. Mine, qazir qystyń qaq ortasy. Kún­paraǵymyzda – qańtar. Bıylǵy qysta Aqjaıyq aımaǵyna qalyń qar tústi. Bul jaǵdaı muzdaı qarýlanǵan brakonerlerge tipten yńǵaıly bol­ǵan­daı. О́ıtkeni, olar qalyń qar ústin­de júrdek ári qýatty qar shanamen ­kıik­terdi qaraýylǵa iliktirip júr. Buǵan taıaýda ǵana, ıaǵnı ótken 2016 jyldyń  30 jeltoqsanynda olardyń birden 34 bas kıikti jaıratyp salǵany tolyq dálel. Bir ókinishtisi, brakonerler oqıǵa ornynan sytylyp úlgergen. Olardy qutqarǵan jelden júırik qýatty qar shana ekenin taǵy bir astyn syzyp aıta ketkendi artyq kórmeımiz. Kerisinshe, «Ohotzooprom» mamandarynyń tehnıkasy eski, kúshi álsiz bolǵandyqtan qar qaýyp qala bergen. Ras, qazir tergeý júrip jatyr eken. Istiń mán-jaıy taıaý kúnderde anyqtalyp qalatyn shyǵar degen oıdamyz. Sóz sońynda tilshiler qosynyna óńir­di mekendeıtin kıikterdiń qazirgi qysqy jáı-kúıinen habar bergen Jańa­qala aýdanynyń ákimi Lavr Haıret­dınovtiń aıtqan deregin oqyrmandar nazaryna bergendi jón kóremiz. Onyń aıtýynsha, kıikter ornyǵyp, otyǵatyn jáne tóldeıtin mekenderinen aýyp kóship oblystyń ońtústik óńirindegi Naryn qumynyń etegine qaraı qonys aýdaryp jatyr eken. Kıikter, sonyń ishinde atalyq tekeler kórer kózge óte álsiz kóringen. Aıaqtaryn áreń basyp kele jatqanǵa uqsaıdy. Tipti, aýyl­dyń ishine kirip ketken kıikter de bar. Bul bir tosyn ózgeristiń bolǵa­nyn kórse­tedi, dep oıyn ashyq aıtty negiz­gi maman­dyǵy veterınar, tájirı­beli ári kánigi aýdan basshysy L.Haıretdınov. Biz óz kezeginde munyń syry nede, siz buǵan ne deısiz degen saýaldy Batys Qazaqstan oblystyq orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Qaırat Qadeshevke qoıǵan edik. Onyń jaýabynyń uzyn yrǵasy tómendegideı boldy. Sala jetekshisi Jańaqala aýda­nynyń ákimi habarlaǵan jaıt shyndyqqa sáıkesetinin jetkizdi. Dalanyń júrdek janýary – aqbóken qys kezinde azyǵyn qar astynan tebindep taýyp jeıtin jylqy tektes janýarlar tobyna kiredi. Bı­ylǵy qysta kıikterdiń negizgi turaǵy Já­nibek pen Qaztalov aýdandaryna qar qalyń tústi de keıin aýa raıy­nyń qubylmalylyǵy saldarynan qar­dyń ústińgi qabatyn qalyń muzdaq basyp qaldy. Bul jaǵdaı kıikterdiń tebin­deýine qıyndyq týǵyzdy. Asa sezimtal janýarlardyń jyly ári qary juqa, áıt­se de shóbi qunarly qumdy óńirge qa­raı oıysýynyń mánisi osynda dedi ol. Taǵy bir uqqanymyz, bul másele ­ınspeksııa baqylaýynda bolyp shyqty. Tipti, qajet kezinde arnaıy tehnıka kómegimen qar arshylyp kıikterdi qum óńirine qaraı ótkizip jiberýdiń tıisti sharalary da belgilenipti. Al kıikterdiń atalyǵy – tekelerdiń álsireý syry ótken jeltoqsannyń onynan bas­tap osy aıdyń aıaǵyna deıin bolǵan kúıek saldary eken. Sońǵy sanaq boıynsha elimizdegi kıikterdiń jalpy sany 100 myńnyń tóńireginde bolsa, aldaǵy kezdegi bul sannyń jaı-japsary qalaı bolyp shyǵar eken? Buǵan aldyn ala bal ash­paı-aq qoıalyq. Degenmen, sońǵy eki jyl­da «dala arýlarynyń» sany eki ese­ge deıin tómendep ketkenin eskersek, bul máselege alańdamaý esh múmkin emes. Munyń eki sebebi bar ekeni anyq. Onyń birinshisi – brakonerliktiń sal­qyny, ıaǵnı tikeleı adamnyń qoly­men jasalǵan qatygezdik bolsa, ekin­shisi sońǵy jyldary sebebi dál anyqtal­maǵan kıikterdiń arasynda kezde­sip júrgen aýrý­lar. Onyń aldyn alý maqsa­tyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystary da ázirge naqty nátıje bermeı kele jatqany alańdatpaı qoımaıdy. Sondaı-aq, zańdy qasaqana buzyp kıikterdi qyrǵandarǵa qatań jaza qoldanylsa múmkin bul qandy qyrǵyn tyıylar ma eken degen oı keledi. Buǵan qosa kıikterdi qorǵaýdy kúsheıtý jónindegi máselelerdi de oılastyratyn kez kelgeni anyq. Mysaly, osydan 5-6 jyl buryn aq­bókenderdi arnaıy qorǵaıtyn zańdy tulǵa retinde «Bókeı Orda» memle­ket­­tik tabıǵı rezervatyn qurý týraly máse­le kóterilgen edi. Tipti, munda­ǵy ıns­­pektorlar quramy 52 adamnan tura­ty­ny da ashyp aıtylǵan-dy. Sondaı-aq, bo­lashaq rezervattyń barlyq qujat­tary ázirlengenine de tıisti mekemelerde jınaqtalǵan aqparattar arqyly kýá bola alamyz. Qaıda sol rezervat? Men qaýip etkennen aıtamyn degendeı, kıikterdi aldaǵy jyldary «Qyzyl kitapqa» kirgizýge májbúr bolyp júrmesek bolǵany... Temir Qusaıyn, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy