Eýrazııaǵa ashylǵan myńjyldyq qaqpa

Men kórgen Almaty óte ádemi qala, ásirese, jazda. Ile Alataýynyń eteginde ornalasqan shahardyń kez kelgen jerinde turyp, basyń­dy kóterseń, shyjyǵan shil­de­de de ushar basyn muz bas­qan taýlardy kóresiń. Ala­taý shatqaldarynan asaý­la­na aqqan muzdaı sý Al­maty aýa­syn salqyndata sar­qy­raıdy. Munan da bólek, 130 ulttan quralǵan shahar­dyń tatý turǵyndary sııaq­ty, qalany kómkergen jaıqalǵan aǵashtar onyń ajaryn asha túsedi. Aıtqandaı, dál osy jol­dardy men aıaqtalǵan jylda Koreıa­da koreı, aǵylshyn, japon, qytaı tilderinde kún sa­ıyn jaryq kóretin «Adjý Bızn­es Deılı» halyqaralyq is­ker­lik gazetinde jazdym da. Osy maqalam 2016 jy­ly 24 qarashada koreı tilin­de jaryq kórdi. Endi ma­qalam­nyń mazmunyn buzbaı, Qazaq­stan­daǵy eń taralymy úlken gazetke elshi retinde dostyq nıetpen usynyp otyrmyn. Mundaı sulý sıpatty, she­ji­­r­eli Almaty táýelsiz Qa­zaq­­­­stan men jańa tarıh­t­yń kýá­ligi ispettes. Qazaq­stan bu­ǵan deıin de eki ret asta­na­syn aýystyrǵan. Qazaq ASSR-iniń tuńǵysh astanasy Qyzyl­orda bolsa, 1927 jyly bul statýs Almaty qalasyna kóshipti. Qazaqstan 1991 jy­ly táýel­sizdikke qol jet­­­kiz­­g­ennen keıin, aımaq­tar­dy bir­kelki damytý maq­satyn­da elordasyn qazirgi Astana qala­syna aýystyrǵan. Alaı­da, Almaty ákimshiliktik qala dárejesinen aıyryl­ǵany­men, bul memlekettiń má­de­nı jáne qarjylyq-eko­no­mı­kalyq ortalyǵy sana­lady. Ońtústik megapolıstiń 1 mıl­­­­­­lıon 700 myń turǵyny bar, Qa­zaq­stannyń IJО́-niń 22 paıy­zyn beredi. Res­pýb­lıka boıynsha saýda-sat­tyq kóleminiń 41 paıy­zyn quraıdy. Almatyda qarjy­lyq ınstıtýttardyń 90 pa­ıy­zy ornalasqan. AQSh, Re­seı Federasııasynyń, QHR, Ger­manııa elderiniń Bas kon­sýl­dyqtary da osynda. Asa be­deldi BUU, EQDB, IýNESKO, BUUDB, HVQ, EQYU, AО́SShK sııaqty ha­lyq­­­ara­lyq uıymdar­dyń keń­­­se­­­leri de Almatyda ornalasqan. Men qala kóshelerimen jıi qydyramyn. Sońǵy ýaqytta mundaǵy elektron­dyq tablo­lar­dan, avto­býs­tardan, tipti kishi­girim dúken áınek­teri­nen de Almatynyń jańa logotıpin jıi kózim shalady. Onda 1000 sany men Alataýdyń kelbeti, qyzyl alma, Kún shapaǵaty sııaqty atrıbýttar beınelengenin kórip júrmin. Keıinnen bilgenim: bul logo­tıp eń úzdik nyshan retinde «Al­m­aty­nyń 1000 jyl­dy­ǵy» baı­qaýynda úzdik atan­ǵan eken. Osy baıqaýdan bastaý alǵan bul shahardyń 1000 jyldyǵy IýNESKO kóle­minde keńinen atap ótil­di. Qala ákimshiligi osy halyq­aralyq uıymmen birigip, tamasha mereıtoılyq shara­lar uıymdastyrdy. Bul – mere­keniń tarıhı máni óte joǵary. Qazaqstan óz táýelsiz­di­gi­ne qol jetkizgennen ke­ıin tarıhyn qalpyna kelti­rip, ádebıeti men máde­nıe­­tin zert­tep, memle­ket tutas­ty­ǵy­na sáıkes­ten­dirýge kóp kúsh-qýat, qara­jat pen qajyr jumsady. Nátı­jesinde 2014 jyly «Almaty Halyqaralyq mádenı forýmynda» birinshi qarar qabyldanyp, ıaǵnı Almatynyń jasy týra­ly IýNESKO atyna Ún­deý jazyldy. Kelesi jyly-aq IýNESKO aıasynda 2016 jyly atap ótiletin mereı­toı­lyq datalarǵa Almatynyń 1000 jyldyǵy qosyldy. Árıne, qalalardyń dál jasy qashanda daýly máse­­le. Biraq Almatynyń jaı­ly klımaty men geo­gra­fııa­lyq ornalasýyna qa­rap, munda álimsaqtan, ejelgi zamandardan-aq adam­dar ómir súrgenin túısi­ne­siń. Jáne muny bizdiń dáýi­rimizge deıingi VII ǵasyr­lar­da osy jerde ómir súr­gen skıfterdiń tarıhı zert­teý­leri de dáıekteıdi. Oǵan qosa, 1969 jyly bir top qazaq ǵalymy Esik qorǵanynan Altyn adamdy tapqan. Bul al­tyn kıimdi adam sol za­man­dardaǵy mádenıettiń jar­qyn aıǵaǵy. Sol sııaqty Uly Jibek joly boıynda, ıaǵ­nı Kindik Azııada, Eýrazııa or­ta­lyǵynda damyǵan ejelgi mádenıettiń bolǵany daýsyz. Ǵalymdardyń málim­deýin­she, H ǵasyrdyń ózin­de munda maıda óndiris, ákimshiliktik basqarma, saýda-sattyq pen mádenıet, qala­nyń qyzmettik qury­ly­my bolǵan. Demek, bul H ǵa­syr­dan bastap HI ǵasyrdyń sońyna deıin Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysynda jáne Túrkistan aýmaǵynda dáýir keshken Qarahanıd áýleti kezinde Almaty shahary boldy degen sóz. Alaıda, muny aıǵaqtaıtyn tarıhı qujat­tyq derekter az bolǵan­dyqtan, týra 2016 jyly Alma­tyǵa 1000 jyl bolady dep aıtý qıyn. Sondyqtan qa­zir ǵalymdar qalanyń ja­syn áli de zertteýde. Demek, qalanyń jasy myń jyl­dan da tereńde bolýy bek múmkin. Al qazirgi zamanaýı Al­maty 2012 jyldan beri dás­túrli túrde «Halyqara­lyq ınnovasııalyq forým» ótkizip keledi. Maqsat – qala­nyń damýyna Ortalyq Azııanyń nazaryn aýdaryp, Almatyny álemdik ortalyqtardyń birine aınaldyrý. О́zim de V ınno­vasııalyq forýmǵa qatys­tym. Mendegi osy qala­ǵa degen qur­met onyń damýy­na, álemdik deńgeıdegi qalaǵa aınalýyna, bıznes pen ómir súrýge jaıly bolýǵa úlesimdi qossam degen qulshynysymdy oıatty. Almaty Eýrazııanyń oazısi retinde bıyl ótetin Ýnı­­versıada men Astanadaǵy EKSPO-dan keıin álem nazaryn ózine aýdarady. Jańa Jibek joly boıynda Eýropa men Azııaǵa ashylǵan alyp qaqpa retinde óz ornyn aı­shyq­taı túsetinine senemin. ChJON SYNG MIN, Koreıa Respýblı­kasy­­nyń Almaty­daǵy Bas kon­sýl­dy­ǵynyń bas konsýly ALMATY