Ideologııa hám ımmýnıtet

Keıde Qadaǵańnyń aıtqanyna qosyl­ǵymyz kelmeıdi-aq. Biraq, qazekeńniń bolmysyn tap basyp aıtqan soń amalsyz moıyndaýǵa májbúr bola­syń. «Qazaq osy: Qarasyń ba, Aqsyń ba, Qońyr­syń ba, Jatyrqaýdy bilmeıtin». Qazaqtyń Qadyr aqyny jatyrqaýdy bilmeıdi degende, keń peıildi qazaqtyń daralyǵyn, darqandyǵyn aıtyp otyrǵanynda sóz joq. Áıtse de, sonyń ekinshi jaǵy da bar tárizdi kórinedi bizge. О́ıtkeni, «ja­tyr­qaýdy bilmegenniń» arqasynda jat­jurt­tyqtardyń qandaı nıet-pıǵyly bar ekenine qaramastan, bosaǵasynan attaǵannyń barlyǵyn qushaq jaıa qarsy alady. Alǵashqyda eshteńe baıqalmaıdy, al zardaby keıinirek, jyldar óte shyǵyp jatady. Keńes Odaǵynyń tusynda qazaq jeriniń «Ulttar laboratorııasyna» aı­na­l­yp, óz jerinde alashtyń urpaǵy az­shy­lyqqa aınalǵany da sol sebepti ǵoı. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyqtyń bar­lyǵyn ótken ǵasyrdyń 30-40-shy jyl­dary qarsy alyp, barymyzben bólisip, ózi tar baspananyń bir buryshyn solarǵa bosatyp berdik emes pe. Al 50-shi jyldarǵy kóshtiń jóni bólek. Tyń kóteremiz dep Hrýshevtiń jel­pil­­degen jelókpe minezi qazaq dala­sy­­nyń teriskeıin taǵy da ınterna­sıonal­­dyq kóshke ulastyrdy. Mıllıard put astyq alamyz dep attan salýdyń aqyry qunarly topyraqtyń erozııaǵa ushy­raýyna ákeldi. Ana tilindegi 700 mek­tep­tiń jabylyp, qazaqtyń «kom­mýnızm­ge jetý úshin» ulandaryn jappaı orys mektepke beretini de sol tus. Qy­ryq jyldan keıin Juban aqynnyń Kol­bın­niń aldynda qasqaıyp turyp sóı­le­geninde sol tyń ıgerý kezindegi ultty tu­qyrt­qan jaǵdaı da qamtylǵan edi-aý. 1986 jyldyń 31 jeltoqsanynda Jazýshylar odaǵy úıinde Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birin­shi hatshysy G.V.Kolbınmen kezde­sýde aqyn kókirekte shemen bolyp qatqan sherdi aqtarǵan edi: «…Soǵys  jyldarynda qazaqtar Otany­myzdyń adal ári qaharman qorǵaý­shy­larynyń biri boldy. Osy er, keńqol­tyq, jomart, órshil ári kádimgi ańqaý, ulttyq shekteýshilik múlde jat halyq óziniń keńdigin tyń ıgerý kezinde de kórsetti. Tyńǵa san túrli adamnyń kel­geni eshkimge qupııa emes, onyń ishinde buryn­ǵy qylmyskerler de, aqsha qýǵan ýaqyt­sha qulqynyn toıdyrýshylar da boldy. Osyndaı adamdardyń baıyrǵy halyq­tyń ulttyq namysyna tıetin áre­ket­ter jasaǵany az emes. Biraq qazaq­tar­­dyń partııa shaqyryp otyrǵan istiń uly­lyǵyn túsinýge ustamdylyǵy jetti. Qazir basqasha jaǵdaı ornady. Res­pýb­lıkada ulttyq arasalmaq ózger­di. Bunyń ózi tyńdaǵy kóp jerde qazaq mektebiniń sany kúrt kemip ketýi­ne ákep soqty, al qalalardaǵy istiń jaıyn aıtpasa da bolady. Tipti Almaty­daǵy qazaq mektepteriniń sany, eger qate­lespesem, ekeý ne úsheý. Al balalar baq­sha­sy­nyń máselesi budan da ótkir. Jáne de ana tilin meńgerý dál osy bala­lar baqshasynan bastalatyny bizge belgili. Keıbir qazaq aýyldary, tipti keı jer­degi aýdan ortalyqtarynyń áleý­me­ttik jaǵdaılary teń emes. Tyńda – ádemi jańa úıler, al  bularda – toqal tamdar, olar­da – asfalt joldar, al  bularda – ba­ba­larynan qalǵan baıaǵy kerýen joly». «Myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń rýhyn óltirmeýge jantalasqan qaısar aqynnyń osyny aıtqanyna da búginde otyz jyl toldy. Qudaıǵa shúkir, odan bergi jerde Qazaq eli táýelsizdigin alyp, álemge tanyla bastady. Shet mem­leket­termen barys-kelis kóbeıip, baı­la­nysymyz nyǵaıa tústi. Árıne, qarym-qatynasy bar bolǵyrdyń eki jaqqa tıimdi bolǵanyna ne jetsin. Biraq ta, maǵan taýarlardyń eksporty óz aldyna, ıdeologııalyq eksport kóbirek oılandyrady. Bylaı qaraǵanda, ashyq qoǵam bolǵannan keıin mádenıetterdiń ózara baılanysy zańdy sııaqty. Brazılııanyń, Úndistannyń, Qytaıdyń, Koreıa men Túrkııanyń kınolaryn tamashalaǵanda eshteńe turǵan joq tárizdi. О́skeleń urpaq­tyń sanasyna fılmderdiń qımyl­dary birden uıalaıtynyn eshkim joqqa shyǵara almasy anyq. Endeshe, keıipkerlerdiń áreketterin janyna jaqyn qabyldaıdy degen sóz. Mysqaldap kirgen keńes ıdeo­logııa­s­yn batpandap shyǵara almaı otyr­ǵanda, jahan jurtynyń qyryq quraý ıdeologııasyn boıǵa sińirer bolsaq, Alash óziniń tabıǵı bolmys-biti­mi­nen ajyrap, rýhanı dástúrinen alshaq­tap ketpeı me? Olaı bolsa, kimge óziń­niń qazaq ekenińdi sózben dáleldep júrmeksiń?! Basqa jurttardyń ıdeologııalyq ekspansııasyna qyzyǵýshylyq nemese jyldam beıimdelýshilik ıdeologııalyq ımmýnıtetimizdiń álsizdigin kórsetedi. Ulttyq ımmýnıtettiń qarsylyǵyn kúsheıtý degenińiz úlken de aýqymdy másele. Ol memlekettik deńgeıden bastalyp, qarapaıym jandarǵa baryp tireledi. О́rkenıettiń órisi Batys­ta nemese basqa elderde degen kózjum­baılyq senim quldyq psıho­logııa­nyń kezekti bir kórinisi. Olaı bolsa, ǵasyrlar boıy tini úzilmeı kele jatqan ulttyq dástúrlerdi qaıta jańǵyrtyp, Alashtyń búgingi urpaǵynyń boıyna sińire bilý ǵana qazaqtyń tabıǵı bolmysyn saq­tap qalady. Sonda ǵana ıdeologııalyq ımmýnıtettiń syrtqy ıdeologııalyq ekspansııaǵa qarsylyǵy kúsheıip, ulttyq «menniń» sońǵy kezde tilge jıi tıek etip júrgen «Máńgilik Elge» aınalýyna múmkindik beredi. Ǵabıt  ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»