Toıshyl teatrlar

nemese festıvaldiń ulaǵaty men qurǵaq aty týraly Qazaq toıshyl, saýyqshyl halyq. Kez kelgen bas qosý, jıyndy án, bı, kúımen kóńildi ótkizý áriden qanymyzda bar qasıet. Dýyldatyp, kóńil kótermesek otyrystyń máni bolmaǵandaı, bir ıleýi kem shyqqandaı kóńilimiz ortaıyp turady. Bar jıǵan-tergeni toıǵa buıyrsyn dep nıet etken qazaq kúni búginge deıin osy tabıǵı minezimen, ulttyq ereksheligimen qazaq bolyp keldi. Jaratqan ıem keleshekte de halqymyzdy osy bir jaqsy peıili men qasıetinen ajyrata kórmesin. Búgin qazaǵym óziniń kásibı teatr ónerin de toıshyl (festıvalshil) etip alǵan sekildi. Sekildi emes-aý, anyq. Halyqaralyq, respýblıkalyq, aımaqtyq, oblystyq, qalalyq, aýdandyq, joǵary oqý, orta bilim berý degendeı teatr festıvalderi tizilip kete beredi, kete beredi… Toıdyń kóp bolǵany bizge jaqsy, teatrdyń jańalyǵyn kóremiz, sońy rejıssýra qoltańbasymen tanysamyz, talantty jańa esimderdi ashamyz, rýhanı marqaıyp ósemiz... «Toqta, toqta...» – dep osy jerde ózdi-ózimizge basý aıtpasqa amal joq. Azyn-aýlaq festıvalderdi kórgennen keıin osylaı toqtaý aıtýǵa, óz tilimizdi ózimiz tisteýge májbúrmiz. Sebep, bul ótkizilip jatqan festıvalderden ulaǵat alyp, jańǵyryp, kásibı ósip jatqanymyz shamaly. Atyn dardaı etip «ótkizdi» degen belgi qoıýy men daqpyrtyna áýestik, as iship aıaq bosatý, selfıletip ońdy-soldy sýretke túsip qaıtý mańyzdy sekildi is-sharaǵa aınalǵany oılantady. Sany kóp bolsa da, sapalyq deńgeıge óte almaı keledi. Jyldan-jylǵa jalǵasyp júrisinen jańylmaı kele jatqan osy mereke – festıvalder bizdiń teatrlarymyzdy tyǵyryqqa tirep tastady. Árbir is-sharanyń kózdegen maqsaty men mindeti bolady. Álemdik teatr festıvalderin ótkizý tájirıbesine júginsek, festıval – eldi, halyqty, onyń rýhanı qazynasyn tanytýǵa, keńinen nasıhattaýǵa, áleýetin asqaqtatýǵa arnalǵan ózindik ishki esep-qısaby men naryqtyq kózqarasy bar merekeler. Tek esep berý úshin qarajat bólip festıval ótkizý búgingideı daǵdarys etekten alǵan zamanda qur beker qarajat shashý. «О́ner – óner úshin» – degen uran da kóılegi kók, qarny toqtyqta baratyn qadam. Osyndaıda qomaqty qarjymen festıval jasaı otyryp sol jumsalǵan qarjynyń ótemin ózge joldarmen qaıtara almasaq, eldigimizge syn. Ol shyqqan somany qarjy túrinde qaıtarý emes, qazaq teatry men onyń qaıratkerlerin shetelge tanytatyn, elimizdiń ónerpazdarynyń sheberligin moıyndaǵan dıvıdenttermen keri jınap alýdy kózdeıtin memlekettik ustanymdaryn ashatyn mańyzdy is-shara bolýy kerek. «Sýdyń da suraýy bar» degendeı, ózińde bar ónerdi (taýar ónimdi) syrtqa satýǵa, ózgede bar úzdik ónerdi alyp kelip kórsetip, olardan úırenýge baǵyttalǵan qaıtarylymy mol bolatyn eki jaqqa da tıimdi aǵalar men kókelerdiń sahnadaǵy salmaqty oıyny. Taqyryby anyq, kózdegen baǵyty men maqsaty bar bizdegi festıvalderimizdiń mazmunyna qarap otyryp birneshe topqa bólemiz. Maqsat-múddesi aıqyn, óziniń dittegen jerinen shyǵyp júrgenin kórip olardyń ómir súrýge tolyq quqyly ekendigin joqqa shyǵara almaımyz. Jekelengen oblystyq mádenıet departamentteri men Teatr qaıratkerler odaǵynyń óskeleń jas rejısserlerdiń qadamyn aıqyndaýǵa baǵyttalǵan, talantty akter ónerin nasıhattaýǵa arnalǵan, ustanymdary men maqsattary aıqyn festıvalderiniń jóni bólek. Ondaǵy basty áńgime shyǵarmashylyq sheberlik, ár qoıylymnan keıin qyzý talqylaýlar, sahna maıtalmandarynyń sheberlik synyptaryna jalǵasyp jatýy festıvalge óń berip, qatysýshylar men qonaqtarǵa úlken serpilis syılaıdy. Muny biz quptaımyz. Dástúrge aınalyp bara jatqan respýblıkadaǵy teatr festıvalderiniń ekinshi túri, jekelegen tanymal qalamger-dramatýrgterdiń shyǵarmalaryna qurylǵan festıvalder. Qazir jaqsy nasıhattalyp júrgen bul is-sharalardyń qazaq teatryn damytýdaǵy, jekelegen avtorlar shyǵarmashylyǵyn taratýdaǵy eńbekteri aıtarlyqtaı mol. Kez kelgen sharanyń uıymdastyrylý deńgeıi avtordyń demeýshiciniń myqtylyǵyna baılanysty. Bul festıval bizde mereıtoılarǵa baılanysty bolatyndyqtan jaqsy qarajat bólinip «joǵary» deńgeıde ótýde. Festıval jumysyna qazylyq etýge alys-jaqyn shetelderden ıgi jaısańdar shaqyrylady. Mereıtoı ıesine kelsek, avtordyń qurmetti qonaǵy. Osydan kelip ashyq áńgime, táýelsiz ótkir syn men qyzý pikirtalastarǵa oryn qalmaı jatýy qynjyltady. Festıval bir avtordyń shyǵarmalarynan túzilgen spektaklderge arnalǵandyqtan pesa mátini, rejıssýrasy, akterlik oıyn sapasy teatrtanýshy mamandar tarapynan ótkir sarapqa salynbaıdy. Bul merekelik kóńilge kirbiń túsiredi. Syn aıtylmaǵan jerde festıvalge qatysýshy spektaklder ornyqty baǵasyn almaıdy. Birsydyrǵy, maqtaýy basym, artyǵyn asyryp, kemshiligin jasyryp sylap-sıpaǵan qoıylymdar túgeldeı festıvaldiń laýreattary bolyp marapatqa iligedi. Toıǵa kelgen qonaqty syı-sııapatsyz qaıtarýǵa taǵy bolmaıdy. Bul baǵyttaǵy festıvalderdiń bolashaǵy bar desek te, osy formatta ult teatrynyń órkendeýi men damýyna keltirer paıdasy ázirge az. Jekelegen aımaqtarda ótetin teatr festıvali jaıly da osyny aıtýǵa bolady. Kásibı teatr týraly arnaıy teatr mamandaryn shaqyryp ashyq talqylaý, ótkir pikir alysýlar ornyna taǵy da aqsaqal-qarasaqaldan quralǵan, teatr dırektory, ákimshilik qyzmetkeri, jýrnalıst, aqyndar «ádilqazylar» quramy bolmaı teatr rejıssýrasynyń, akterlyq oıynynyń, spektakl kórkemdik sapasynyń deńgeıi kóterilmeıdi. Kúnde ózgerister bolyp jatqan teatr ónerindegi sony úderispen jergilikti rejısserdiń qoıylymyn salystyra qarastyrý, artyq-kem tustaryn kórsetý eki jaqqa da paıdaly bolmaq. Respýblıkanyń teatr ónerin, óner merekesin uıymdastyrýda shyǵarmashylyq áleýeti kórsetetin aty dardaı respýblıkalyq, halyqaralyq festıvalderdi ótkizý máselesinde de túıindi tustar men qoıylar suraqtar barshylyq. Respýblıka teatrlarynyń jylda basyn qosatyn basty forýmy bolǵandyqtan bar jetistikterimiz ben ózekti máselelerimiz de osy jerde aıtylady. Talaı ozyq spektaklder osynda laıyqty baǵasyn aldy. Ol jaǵyn qazbalamaı, biz máseleniń ózekti tustaryna toqtalaıyq. Osy festıvalderde qazylar alqasy quramynda jumys istep, máseleni egjeı-tegjeıli bilgendikten aıtarymyz: bul festıvalder óz mindetin osy kezge deıin tolyq atqardy. Endi formatyn ózgertýdi, maqsaty men mindetin qaıta qaraýdy kerek etedi. Áıtpese qazir biz óz qazanymyzda burq-sarq qaınap, alǵan ataqtarymyz, gran-prılerimiz ben birinshi, ekinshi .. oryndarymyzdy iletin, tizip qoıatyn jer tappaı qaınaq sýymyz taýsylǵan qańsyǵan qazanǵa aınalatyn túrimiz bar. Keńestik dáýirdegi toqyraýdyń sımvolyna aınalǵan «Gensek» Brejnev jaryqtyqtyń keýdesinde bos oryn qaldyrmaǵan syldyrmaqtar sekildi, alǵan laýreattyǵymyzdan, ataǵymyz ben marapatymyzdan Qudaı-aý, at úrkedi. Aınalyp kelgende, munyń bári – ózimizdi ózimiz maqtaý, áspettep aspanǵa shyǵarý. Shyǵarmashylyq ortaǵa, óner adamyna marapat qajet desek te, asyra silteýden arylatyn kez keldi. Aınalamyzǵa bajaılap qarap, etek jııý kerektigin eske salamyz. Al, syn aıtýǵa kelgende búgejektep «bireýdiń ózi, bireýdiń kózi jaqsy» dep sylap-sıpaý basym, nemese «synshylardyń» maqtaýyna mázbiz. Sol syldyrmaqtar syńǵyry men tilinen bal tamyzatyn madaq sózderden ósý emes, qazaq teatryn óshiretin zarly ún, qabyrǵany qaıystyrar kúńirenis esedi. Árıne, qoıýlatyp aıtyp otyrǵan shyǵarmyz desek te, jaǵdaıymyz solaı. Teatrlarymyzǵa básekege qabiletti bolatyn sony ózgeris, ınnovasııalyq jańalyq, selt etkizer serpilis qajet. Álemdik keńistikke shyǵatyn, halyqaralyq festıvalder kórermenderin, teatr synshylaryn baǵyndyratyn ulttyq avtorlardyń spektaklderimen sony serpiliske umtylý kerek. Osy baǵytymyzben jolymyzdy jalǵastyra bersek, ult teatryn daǵdarys, toqyraý, óliara kezeńnen alyp shyǵa almasymyz anyq. Bul tuıyqtan shyǵar jol qaısy? Aınalamyzǵa qarap, zaman aǵymyna saı teatrdyń mazmundy repertýaryn jasaýdy, saýatty menedjmenti bar elder teatrlarynyń tájirıbesinen úırenýdi ýaqyt talap etedi. Qazaq teatrlarynyń kórkemdik turǵyda alǵa basýyna paıda ákeletin, az da bolsa saz bolatyn Almaty, ne Astanada úlken teatr forýmyn ótkizýdi qolǵa alcaq, óte ıgi. Súıekti festıval uıymdastyryp, onyń tanymal bolýyna kúsh pen qarajat salý, ony saýatty uıymdastyrǵan jón. Shetelden teatr synshylaryn, prodıýserlerdi, art-dırektorlardy jáne taǵy basqalardy turaqty shaqyryp jańa formatpen qazaq teatrynyń ónimderin nasıhattaýdy, shetelde ótetin festıvalderge satýdy jolǵa qoıý kerek. Spektakl – taýar, onyń quny joǵary valıýtaǵa (sheteldik iri festıvalderge) ımporttalýy kerek. Ázirge arman bolsa da solaı bolady dep armandaıyq. Bul – búgingi naryq zamanynyń zańy. О́z ishinde suranysqa ıe bolmaǵan, syrtqa satylmaǵan spektaklden ár teatrdyń kórkemdik deńgeıin, qanshalyqty básekege qabiletti ekendigin kórýge bolady. Bul teatrdy, rejısserdi qamshylap, jalpy, qazaq teatrynyń deńgeıin ósiretin mańyzdy shara bolmaq. Sátti bastamanyń eń birinshi sharty, festıvaldi uıymdastyrýmen basynan aıaǵyna deıin osy salanyń mamandary, teatr prodıýserleri men teatr synshylarynan túzilgen uıymdastyrý komıteti aınalysýy kerek. Sonda ǵana sapasy joǵary festıval afıshasy túzilip, álemdik úlken teatr kompanııalarynyń, belgili teatr mamandarynyń qyzyǵýshylyǵy artyp, bedeldi festıval ómirge kelmek. Mınıstrlik, jergilikti ákimshilik qarjylandyrý máselesi men uıymdastyrýǵa qolǵabys etýi kerek. Birer mysal: kórshi Reseı teatr qaýymdastyǵynyń jumystary bizge ylǵı úlgi bolyp keledi. Munda Máskeý men Sankt-Peterbýrgti aıtpaǵanda, aımaqtarda da teatr festıvalin uıymdastyrý júıesi qalyptasqan. Bul rette kezinde Almatyda bastaý alǵan (1998), qazir Qazan qalasynda túbegeıli ornyqqan, eki jylda bir ret ótetin túrki halyqtarynyń «Naýryz» festıvalin ataýǵa bolady. Sátti joly, talǵamdy repertýary, bıik mártebesi osyǵan aıqyn dálel bolady. Al, Tbılısı qalasyndaǵy Halyqaralyq teatr festıvalin uıymdastyrý men ótkizýdiń sátti menedjmenti, bir qalanyń teatryn ǵana emes, respýblıkanyń teatrlary deńgeıin kóterýge, halyqaralyq keńistikke shyǵýlaryna jol ashqan. О́zge de joly bolǵan teatr festıvalderiniń jetistikterine ıek artýdan utylmaımyz. Sondyqtan zamanaýı qazaq teatr festıvalin damytýǵa bul elderdiń jumys tájirıbesinen úırenetin úlgi de, ónege de barshylyq. Amankeldi MUQAN, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty teatr jáne kıno bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný kandıdaty