Qaýipti daǵdarys

túıinin tarqatýǵa talpynys bar Sırııa birshama baı, qýatty el bolatyn. Kóne órkenıet otanynda 20 mıllıonnan astam halyq turdy. Jeriniń kólemi – 186 myń sharshy shaqyrym. Ishki jıyntyq óniminiń kólemi 96 mlrd AQSh dollary deńgeıinde. Munaı, gaz, temir, fosfat qorlaryna baı el. Musylmandar halqynyń 90 paıyzyn qurady. Qalǵany kúrdiler, armıandar, hrıstıandar. Sırııa álemge nemese kórshilerine qaýip tóndirgen agressor memleket emes-tin. Alaıda, sońǵy 6 jylda beıbit eldiń tas-talqany shyqqany belgili. Sırııaǵa pále bılikke talasýdan keldi. 2006 jylǵy tabıǵat qýańshylyǵy bılikke narazy bedýınder taıpalarynyń kóterilýine sebep boldy. Bılikte 45 jyldaı otyrǵan Asadtar áýleti halyqtyń 60 paıyzdaıyn quraıtyn súnıttik ıslam baǵytyn ustanýshylarǵa esh unamady. Sondyqtan eldegi oppozısııanyń negizin osy súnıttik toptar qurady. Keıbir basym derjavalar qoldaǵan soǵys saldarynan Sırııanyń Damaskiden keıingi iri qalasy – Aleppo tas-talqan etildi. AQSh, Reseı, Batys Eýropa dıp­lomattary qanshama ret kezdesip kelissózder júrgizgenimen, kúrmeýi shıelenisip ketken Sırııa daǵdarysy sheshilmeı keledi. Osyndaı alasapyran jaǵdaıda «ıslamdyq jıhad» ıdeıasyn basshylyqqa alǵan álemniń kóptegen memleketterinen kelgen lańkestik toptar men ekstremıstik kúshter Iraktyń, Sırııanyń, Lıvııanyń birshama jerlerin qamtyǵan ILIM (DAISh) dep atalatyn «Islam memleketin» (Qazaqstanda tyıym salynǵan) quryp aldy. Bular búkil álemdik qoǵamdastyqqa qaýip tóndiretin «ıslam jıhady» ıdeıasyn basshylyqqa alyp otyr. Onyń maqsaty – álemdik ımperıalızmge jáne kápirlerge aıaýsyz soqqy jasaý, álemdik musylman memleketin qurýǵa qol jetkizý. Sırııa daǵdarysynda erekshe mańyzy bar memleket – Túrkııa. Túrik basshylyǵy kórshiles Sırııadaǵy soǵys órtiniń órshýine múddeli emes. Olar Irak, Sırııa, Túrkııadaǵy kúrdiler birigip, Túrkııanyń shekaralyq tutastyǵyna nuqsan keltirýinen qorqady. Sondyqtan el Prezıdenti R.T.Erdoǵan Reseımen qaıtadan jaqyndasa bastady. Batys memleketteriniń Túrkııanyń ishki jaǵdaıynda demokratııalyq úrdisterdiń shektelýine narazylyǵy Reseı men Túrkııanyń birshama jaqyndasýyna, ózara saýda, ekonomıkalyq sanksııalardyń alynyp tas­taýyna ákeledi. Batys sanksııalarynan zardap shekken Reseı Túrkııamen saýda-ekonomıkalyq baılanystaryn kúsheıtýge asa múddeli. Sırııa máselesine baılanysty kelesi oıynshy – Iran. Bul el Bashar Asadtyń rejimin qoldaýda. Sebebi, alavıttik top Iranǵa dinı jaǵynan jaqyn. Ekinshiden, Iranǵa óziniń munaıy men gazyn álemdik naryqqa Sırııa jeri arqyly shyǵarǵan tıimdi. Sonymen birge, elde ishki teke-tirester, ózara jaýlasý, básekeles toptardyń ýaqytsha mámilege kelip, odan keıin ári qaraı jaýlasa berýi sııaqty kúrdeli qubylystar óte kóp. Lańkestik toptar keı kezde ózara saýda jasasyp, azyq-túlik, qarý-jaraq, oq-dári saýdasyn qyzdyryp alyp, óz pozısııalaryna baryp soǵysýdy jalǵastyra beredi. Sondyqtan AQSh pen Reseı Sırııada soǵysyp júrgen qaı top oppozısııa, qaı top shyn mánindegi terrorıster ekendigin naqty bile almaı otyr. Al jalpy Sırııa halqy eliniń egemendigin, táýelsiz damýyn tolyq qoldaıdy. 2011 jyldan beri jalǵasyp kele jatqan soǵystyń saldarynan 300 myńnan astam sırııalyq ajal qushsa, 4,5 mln adamy bosqyndar qataryna qosyldy. Sırııalyq bosqyndar lagerleri Túrkııada, Iordanııada, Irak, Lıvııada ornalasqan. Bosqyndardyń maqsaty – damyǵan Eýropa elderine baryp panalaý. Eń soraqysy – Sırııadaǵy soǵystan beıkúná balalardyń zardap shegýi. Bes jylda 15 myńǵa jýyq bala qurban boldy degen derek bar. Iz-túzsiz joǵalyp ketken balalar sany da ondaǵan myńnan asyp ketti. Kóne zamannan kele jatqan Sham eliniń bolashaǵyna balta shabatyn soǵys bolyp jatyr. Bosqyndyq, ashtyq, aýrý jaılaǵan Sırııanyń kóptegen aımaqtaryn álemdik qoǵamdastyq gýmanıtarlyq qasiret jaǵdaıynda dep jarııalady. Sırııaǵa túrli elderden kelgen lańkester sany 40 000-ǵa jetti degen málimetter bar. «Islamdyq jıhad» ıdeıasyna bas burǵandarda otan joq, týǵan halqy men eli joq. Ol úshin mańyzdysy – jer jahanda ıslamdyq bıleýdiń ornaýy. Mine, osynshama kóp sandy, asa kúshti daıyndyqtan ótken lańkestik toptar álemde terrorızm órtin qozdyrýdy maqsat etýde. Sóıtip, Sırııadaǵy soǵys álemdik terrorızmniń Aýǵanstannan keıingi ekinshi oshaǵyna aınalýda. Álemdik qoǵamdastyqty osy qaýip erekshe alańdatady. BUU bastaǵan beıbitsúıgish kúshter Sırııadaǵy soǵysty toqtatýdyń, kúrmeýi qıyn shıelenisti sheshýdiń tıimdi joldaryn izdestirýde. Sırııa daǵdarysyn sheshýdiń joldary ondaǵan márte talqylandy. Osy máselege qatysty kelissózderge Túrkııa, Iran, Batys Eýropa memleketteri de tartyldy. Bıliktegi Bashar Asad pen oǵan qarsylas oppozısııalyq toptar da kelissózderge belsene qatynasýda. О́kinishke qaraı, soǵysty toqtatatyn naqty ister bastalmaı tur. Qazaqstan da Sırııa daǵdarysyna beıjaı qaraı almaıdy. Álemdegi beıbitshilikti, qaýipsizdik pen teńdikti jaqtaýshy memleket retinde Qazaqstan Sırııadaǵy daǵdarysty kelissózder arqyly, qarsylas jaqtardyń ymyraǵa kelýi arqyly sheshýdi usynýda. Basty maqsat – Sırııadaǵy soǵysty toqtatý jáne beıbit ómirge jol ashý. Osy ister arqyly ǵana jahandyq qaýipke aı­nalǵan Sırııa daǵdarysynyń betin qaı­ta­rýǵa bolady. Astanada aıaqtalǵan Sırııa máselesin retteýge baılanysty kelis­sózder osy maqsatty oryndaýy tıis edi. Biraq ta, kelissózge birneshe iri toptardyń ókilderi qatysqan joq. Olar – «Islam memleketi», Ahrar ash-Sham, Shebhat-an-Nýsra sııaqty qarýly toptar. Bul toptarmen kelissóz júrgizý de múmkin emes. Qıynshylyq ta osynda. Sebebi, qarýly toptar qaramaǵynda birshama jer, birshama el bar. Olardyń Sırııadaǵy yqpalyn da joqqa shyǵarý múmkin emes. Biraq barlyq qıynshylyqtarǵa qaramastan, kelissózder júrýi tıis. Astanaǵa deıin Reseıde, Shvesııada ótken kelissózder barysynda Sırııadaǵy soǵys ýaqytsha toqtatylǵanymen, ári qaraı jalǵasyp kete bergen. Astanaǵa Sırııadaǵy sheshýshi kúshter ókilderi keldi. Sebebi, Sırııanyń halqy, bıligi, oppozısııasy soǵystyń jalǵasýy eldi tolyqtaı talqan qylatyn haostyq jaǵdaıǵa ákeletindigin túsingen sııaqty. Múddeli toptarǵa beıtarap Qazaqstan Astana alańyn kelissózder alańy retinde usyndy. Bizge Reseı, Túrkııa, Iran memleketteri kelissózder ótkizý týraly ótinishpen shyqty. Sonymen qatar, Astana – musylman halqy basym eldiń astanasy. Sırııa oppozısııasy da, resmı bıligi de Astananyń kelisimder alańy bolýyna qarsylyq tanytqan joq. Sırııa daǵdarysyndaǵy negizgi oıynshylar AQSh, Reseı, Túrkııa, Iran Qazaqstanmen jaqsy qarym-qatynasta. Osy yńǵaıly sebepter Sırııadaǵy daǵdarys máselesin talqylaýda, kelissózder júrgizýde Astana utymdy ekendigin dáleldedi. Kópjaqty, kóptarapty kelisimder barysynda bul jaǵdaıdyń ózinshe mańyzy bar ekenin atap ótken jón. Álemdik basym derjavalardyń Qazaqstanǵa degen senimi, durys qatynasy jáne eldiń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe bolyp saılanýy da kelissózderdiń belsendi júrgendiginiń kepili boldy. Sırııa daǵdarysynyń kúrdeli tabıǵatyn, oǵan qatynasý­shylardyń qaıshylyqtarynyń tereńdigin esepke alsaq, Astanadaǵy kelissózderdiń óte kúrdeli, shıelenisti qarsylasý jaǵdaıynda ótkeni aıtpasa da túsinikti. Árıne, kelissózderdiń kezeń-kezeńmen ótetini belgili. Kelissózderdiń kelesi negizgi raýndy Jenevada júredi. Eń mańyzdysy – beıbitshilikke qaraı, halyqaralyq shıelenisti azaıtý jolynda oń qadamdar jasalatyndyǵy aqıqat. Sebebi, beıbitshilik úshin, álemdik qaýipsizdik úshin kúres jolynda árbir qadamnyń mańyzdy ekendigin órkenıetti adamzat jaqsy biledi. Sırııa daǵdarysyn sheshýge, Taıaý Shyǵysta ahýaldy turaqtandyrýda Astana kelissózderi tıimdi jol bastap bergeni taǵy aqıqat. Saıyn BORBASOV, saıası ǵylymdar doktory, professor ALMATY  Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»