Kemistikke ózimiz keńistik týǵyzyp júrgen joqpyz ba?..

«Osy bizdiń aýdandaǵy atyshýly bir aýyldyń adamdarynyń kóbisi múgedek. Olar ózderiniń ulttyq ereksheligine baılanys­ty bir anadan týmasa boldy, aǵaıyndylar ózara bir-birimen qyz alysyp, qudalasýǵa qumar­ly­ǵynan qan tazalyǵy saqtalmaı, kem­tar jandar tym kóbeıip ketken degen de pikir bar kópshilik arasynda. Kim bilsin?! Keıde solar áleýmettik járdemaqyny kún­kórisine qosymsha tabys etý úshin de jolyn taýyp, múgedektik ala ma degen oı keledi. Áı, biraq qudaıdan qorqatyn shyǵar», deıdi Maqtaaral aýdanynda turatyn bel­gili jýrnalıst Jolbarys Tileýuly qaıbir joly pikirlesip oty­ryp. Oıǵa qaldyrǵan sóz boldy munysy. Adamzat balasynyń múm­kindigin shekteıtin qandaı da bir aýrý nemese jazataıym oqı­ǵanyń saldary ult, jynys, óńir tańdamaıtyny aıan. Degen­men, maqtaaraldyq árip­te­simizdiń só­zi­­nen ult pen etnos­tar­dyń ja­ra­ty­lysyndaǵy bıo­lo­gııalyq, tur­mys­tyq, ómir sú­rý syndy erek­she­likterdiń den­saý­lyqqa áseri bo­latynyn meń­ze­genin sezdik. О́kinishke qaraı, sońǵy jyldary ońtústikte múmkindigi shek­teýli azamattar sany kóbeıe túsýde. Ońtústik Qazaqstan ob­lysy jumyspen qamtýdy jáne áleýmettik baǵ­dar­la­malardy úı­lestirý basqarmasynyń derek­te­rine qaraǵanda, 2017 jyl­dyń 1 qańtaryna oblys­ta 117 myń­nan astam múgedek esep­te tur­ǵan (oblys halqynyń – 4 paıy­zy, al respýblıkada tu­rat­yn múgedekterdiń 17,6 paıy­zy). Iаǵnı, 2012 jylmen salystyrǵanda 12,5 paıyzǵa, 2015 jylmen salystyrǵanda 7,8 paıyzǵa ósken. Aýdandar boı­yn­sha atalǵan kórsetkishtiń tómendeý dınamıkasy Otyrarda (99,3%), Saıramda (88,6%), Arysta (81,9%) baıqalsa, qalǵan aı­maqtarda kerisinshe ósýde eken. О́tken jyl boıynsha jasal­ǵan taldaý nátıjesine súıensek, qan aınalymy júıesi aýrýynan múgedek bolyp tanylǵandar kóp. Naqtyraq aıtsaq, ere­sek­ter­diń 27 paıyzy qan aınaly­my júıesiniń, 13 paıyzy ja­ra­qat alý saldarynan, 13 paı­y­zy qaterli isikter, 11%-y tý­berkýlez ben endokrındi júıesiniń, al 36%-y basqa somatıkalyq aýrýlardyń saldarynan múgedek bolǵan. Al balalar arasynda 35% týa bitken ke­mistik, hromosomdyq buzylý aý­rýlaryna, 34% júıke jáne psıh­ıkalyq aýrýlarǵa, 27% ja­ra­­qat alǵandar men basqa da so­ma­tıkalyq aýrýlarǵa kelip otyr. Me­dısınalyq áleýmettik sa­rap­ta­ma bóliminiń málimetine sáı­kes, jalpy 117 389 múgedektiń 64,6%-y (75 845 adam) qazaq, 16,5%-y (19327 adam) ózbek, 5,2%-y (6011 adam) orys, 1,0%-y (1217 adam) tájik jáne 12,8%-y (14989 adam) basqa da etnos ókilderi, deıdi Ońtústik Qazaqstan oblystyq ju­myspen qamtýdy já­ne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý bas­­­qarmasy basshysynyń oryn­­basary Mádına Esimova. Son­daı-aq, ótken jyly mú­ge­dek­ter­di ońaltýdyń jeke baǵ­dar­la­malaryna sáıkes ońal­tý sharalary men áleýmettik qyz­met­ter kórsetý úshin barlyq bıýd­jet­ter esebinen 6,7 mlrd teń­ge qara­lyp­ty, bul kórsetkish aldyń­ǵy jylmen salystyrǵanda 28,8%-ǵa art­qan. Málimetterden ań­ǵar­­ǵa­ny­myz­­daı, eresekterdi kó­binese qan aınalymy júıesiniń bu­zylýy múgedektikke májbúrlep otyrsa, balalar arasynda týa bitken kemistik pen hromosomdyq aýrýlar kóp. Jeti ataǵa deıin qyz alys­paýdy qandy buzbaý, taza­lyqtyń belgisi, urpaq sapa­sy­nyń qamy dep bilgen dana qazaq­tyń balalary mundaı aýrý­lardan aman degen oıdamyz. Desek te, aýyldaǵy ahýaldy je­tik biletin mamannyń máselege baı­lanysty pikirin bilgenimiz artyq emes. – Tuqym qýalaıtyn aýrýlar, qan tazalyǵy týraly ǵylymı negizde keńinen taratyp aıtýǵa bolady. Al jergilikti jermen baılanystyra, qarapaıym mysalmen aıtar bolsaq, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Saıram aýdany halqynyń mentalıteti bas­qa aýdandarǵa qaraǵanda óz­ge­sheleý. Halyq arasynda ja­qyn týystarymen qyz alysý, qa­ny jaqyn jastardyń bir-birine úı­lenýiniń saldary jatyrdaǵy balada aqaýlardyń paıda bolýy­na sebep bolyp tabyla­dy. «Dás­t­úrdiń ozyǵy bar, to­zyǵy bar» degendeı, urpaq sabaq­tas­ty­­ǵyna kesirin tıgizip otyrǵan mun­­daı dástúrden bas tartatyn kez ­kelgen sekildi. Osy máseleni kóterip, úsh tilde jaryq kóretin aý­dandyq gazette birneshe ret ma­qala jazdym. Halyq arasynda jáne emdelýshilerge de mamandarymyz «qandasyna úılenýdiń» qanshalyqty qaterli ekenin aýla ara­laý jumystaryn atqarǵan ke­zinde barynsha túsindirýde. Balanyń densaýlyǵyna alań­daı­tyn taǵy bir másele – ana­lar­dyń júktilikke jaýap­ker­shi­likpen qa­ramaýy. Atalmysh prob­lema qaı­tadan ulttyq menta­lıtetke ti­re­lip tur. Bizde «jas kezinde týyp alsyn» degen kóz­qaras qa­lyp­­tasyp qalǵan. Úlkenderdiń aqy­­lyna qulaq asqan jas analar keıde bir jylda eki ret bosanyp jatady. Bul durys emes. Sebebi, áıel bosanǵannan keıin kem degende eki jyl demalýy kerek. Onyń aǵzasy tolyqtaı qalpyna ke­lip, ál-qýatyn jınap alǵany abzal. Onyń ústine, balany eki jasqa deıin emizse deni saý bolady. Al birinshi balany bosanyp, bir jylǵa jetpeı ekinshi ret­ náresteli bolǵan áıeldiń den­saýlyǵy syr bere bastaıdy. Dúnıege jańadan perzent ákelgen áıel­di «jarty adam» deýge bolady. Iаǵnı, ol qýatynyń jartysyn balaǵa berip otyrǵan adam. Al keıingi sábı arada eki jyl ótpeı ja­typ týsa, kóp jaǵdaıda álsiz, aýrý­shań bolyp keledi. Sebebi, áli qalpyna kelip úlgermegen ja­tyrda ósken bala jarymjan bo­lady. Ár perzenttiń arasy úsh-tórt jyldan kem bolmasa ol balalardyń aqyl-esi durys, den­s­aýlyǵy myqty bolmaq, – deı­di medısına ǵylymdarynyń kan­­dıdaty, Saıram aýdandyq Aqsý­ke­nt emhanasynyń bas dári­g­­e­ri Qal­dybaı Ydyrysov. Bilikti maman aıtyp otyrǵan jaqyn týystarymen qyz alysý, qany jaqyn jastardyń bir-birine úılenýi Maqtaaral aýda­nyn­­daǵy keı ulystar arasynda da kezdesedi. Áńgimemizdiń ba­­syn­da aıtqan maqtaaraldyq tur­­ǵynnyń alańdaýshylyǵy be­ker emes sekildi. Resmı derek­ke júginsek, múgedekter qa­ta­ryn­da­ǵy 1217 tájik etnosy ókil­de­ri­niń 80 %-ynan as­t­amy Maq­ta­aral aýdanynda tu­rady eken. Demek, dáriger aı­t­qan­daı, óńir turǵyndaryna urpaq sa­baq­tas­ty­ǵyna kesirin tıgizetin dá­s­túr­­den bas tartatyn kez kelgen se­kildi. Aǵaıynǵa aqyl aıtýdan aý­la­q­pyz, bizdiki «aýrýyn ja­syr­­­­ǵan óledi» degen tur­ǵy­da­ǵy janashyrlyq. Ult saý­ly­ǵy eko­nomıkanyń damýy úshin ma­­ńyz­­dy ról atqaratyny bá­ri­mizge málim. Densaýlyǵy jaq­sy adamdardyń eńbek ónim­di­li­gi joǵary bolatynyn, ekono­mıka jáne qoǵam damýyna úl­ken úles qosatynyn árbir qazaq­stan­­dyq biledi. Al damyǵan eko­­nomıka áleýmettik ortany jaq­­sartý arqyly ómir súrý sa­pa­­syn joǵarylatatyny jáne má­lim. Sondyqtan da, múmkindigi shek­teýli azamattardyń sany art­­paı, ekonomıkalyq belsendi, eń­bek­ke qabiletti halyqtyń ana­ǵur­lym kóp bolǵanyn bárimiz de qalaımyz. Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan» Ońtústik Qazaqstan oblysy