Qoǵamdy nyǵaıtý jolyndaǵy qadamdar

Qoǵamdyq qatynastar jyl­dam ózgerýde. Álem­degi ekono­mıkalyq, qar­jy­lyq, áleýmettik jáne saıa­sı úrdister árbir elge tike­leı yqpal­daryn tıgizedi. Ashyq qoǵam ornatyp jatqan memle­­ket­terdegi ishki saıası ahýalǵa, saıası ınstıtýttardyń qyzme­tine, halyqtyń saıası sanasy men mádenıetine álemdik saıası úrdisterdiń sheshýshi áseri bolady. Qazaqstan halqy damy­ǵan memleketter halyqtary usta­natyn trendilerge den qoıdy. Sondyqtan el bıligi ózgerýdegi álemdik erekshelikterge sáıkes jáne olarǵa jaýap beretin saıası ózgeristerdiń Qazaqstanda da bolǵanyn qalaıdy, soǵan múddeli. Ekonomıka men saıasat ózara táýeldi baılanysta. Saıası jańarý ekonomıkalyq jańarýǵa jol ashady. Konstıtýsııalyq reforma Elbasynyń 2017 jylǵa arnalǵan «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda kórsetilgen mindetterdi sheshýdiń zańdyq irgetasyn jasaıdy. Demek, 25 qańtarda jarııalanǵan Prezıdenttiń bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri jónindegi Úndeýi men 31 qańtarda jarııalanǵan Jol­daýdy birinen biri týyndaı­tyn, birin biri logıkalyq jáne tájirıbelik turǵydan tolyq­ty­ryp turatyn mańyzdy memlekettik baǵdarlamalar bolyp tabylady. Bılik tarmaqtarynyń bólinýi, birin biri baqylaýy jáne olardyń halyq pen qoǵam aldynda jaýapty bolýy damyǵan memleketterge tán ekonomıkany jasaýdyń negizgi tetigi. Bıliktiń bólinýi bolmaıynsha, ekonomıkadaǵy monopolızm, kóleńkeli ekonomıka, sybaılas jemqorlyq, memlekettik basqarý, apparattyń shekten tys bıýrokratııalanýy, halyqtyń muń-muq­tajyn tıimdi sheship otyrý, adamı kapıtaldy tıimdi damytý sııaqty Joldaýda kórsetilgen ózekti máseleler oıdaǵydaı sheshilmeıdi. Konstıtýsııalyq reformalar demokratııalyq qoǵam qurylysyn nyǵaıta beredi. Al Joldaýdaǵy mindetter damyǵan, básekege qa­bi­letti elderge tán ekonomıkany ja­saý mindetterin sheshedi. Demek, Prezıdent usynǵan eki qujattyń da ortaq maqsatqa – Qazaqstan hal­qynyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, zamanaýı ekonomıkasyn qurýǵa jáne demokratııalyq qoǵamyn qalyptastyrýǵa qyzmet etetindigi daý­syz. Zamanaýı talaptarǵa sáı­kes keletin ekonomıkany demo­kra­­tııalyq qatynastarǵa negiz­del­gen memlekettik qurylymdar ja­saıdy. Ekonomıkalyq damýǵa qol jet­kizgen memleketterdiń barly­ǵy­nyń saıası júıeleri – demo­kratııalyq júıeler. Avtorı­tar­lyq, totalıtarlyq, dıktatýralyq saıası júıelerdiń tabystary ýaqyt­sha, qysqa ǵana kezeńde bo­latyn­dyǵyn álemdik tarıh ábden dáleldep ketti. Demokra­tııalyq saıası júıeler óz elderinde eko­no­mı­kalyq bostandyqtarǵa jol asha­tyndyǵyn jáne materıal­dyq óndiristiń gúldenýin qamta­masyz etetindigin kórip otyrmyz. Sebebi, bılikti demokratııa qundylyqtaryna sáıkes qur­ǵan memleketter halqy erkin, ózderiniń shyǵarmashylyq múm­kin­dikterin, ishki talanty men eńbek áleýetin ashýǵa tıimdi joldardy tez tabady. Kerisinshe, ja­byq avtokratııalyq qoǵamdar halqy tuıyqtalyp, tumshalanyp, qor­qaqtap óziniń ishki áleýetin asha almaı ómir súredi. Eko­nomıka men saıasattaǵy óza­ra táýeldi baıla­nys­­tyń eń kúrdeli jeri osynda. Ádiletti, teńdikti, demo­kratııalyq júıeler ekonomı­kalyq órleýge tirek jáne refor­malardyń tıimdiliginiń kepili bolyp keledi. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev – osy zańdylyqty tereń túsingen tulǵa. Sondyqtan El­ba­sy elde júrgizilip kele jat­qan demokratııalyq reformalarǵa únemi muryndyq bolyp keledi. Elbasy 25 qańtar kúni Qazaq­stan­da bılik tarmaqtary arasyn­da ókilettikterdi qaıta bólý máse­leleri jónindegi Qazaq­stan hal­qyna Úndeýin jarııa­lady. Pre­zıdenttiń bul jol­ǵy usynystaryn eldegi kons­tı­týsııalyq refor­m­alardyń jańa kezeńi dep batyl aıtýǵa bolady. Sebebi, el Konstıtýsııasynyń 18 babyna 22 ózgeris pen tolyq­tyrý engizý jáne 2-baptyń 4-tar­maqshasynyń alynyp tastalýy usynylǵan. Bul ózgerister men tolyqtyrýlar respýblıkalyq referendýmǵa nemese Parlamenttiń talqylaýyna tú­­sedi. Konstıtýsııalyq Keńes má­se­lege qatysty sheshim qabyl­daıdy. О́zgerister men tolyqtyrýlar Konstıtýsııany túbegeıli ózger­týdi maqsat tutpaıdy. Mindet bı­lik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti, ózara tejeýdi jáne birin-biri baqylaýdy qamtamasyz etý. Eldegi bılik bólinisi týra­ly buryn da az aıtylǵan joq. Onyń dáleli 2007 jylǵy saıa­sı reformalar bolatyn. 2007 jyl­ǵy konstıtýsııalyq refor­ma­lar Qazaqstanda qatań, orta­lyq­tandyrylǵan prezıdenttik bılik júıesinen prezıdenttik-parlamenttik bılik modeline aýysýdy bastady. Prezıdenttiń birshama ókilettigi Parlamentke aýysty. 2017 jylǵy konstı­tý­sııa­lyq reformalarda osy úrdis tereńdetilýde. Prezıdent 40-shaq­ty ókilettikti Parlament pen Úkimetke berýdi usyndy. Bıylǵy reformalar Úkimettiń atqarýshy bılik tarmaǵy retindegi rólin arttyra otyra, onyń Parlamenttiń aldyndaǵy jaýaptylyǵyn jáne eseptiligin de kúsheıte túsedi. Al­daǵy ýaqytta Úkimet eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyna baǵyttalatyn baǵdarlamalardy jasaýǵa jáne oryndaýǵa tolyqtaı jaýap beretin bolady. Úkimet óz qyzmetiniń negizgi baǵyttary jaıynda Prezıdent pen Parlament aldynda esep berip otyrady. Parlamenttiń Úkimettiń qyz­me­tin baqylaýy men tekserý tetik­teri kúsheıtiledi. Mysaly, Parla­ment depýtattarynyń úshten biriniń bas­tamasymen Úkimet mú­sheleriniń esepterin tyńdaý quqy beriledi. Úkimet múshesiniń jumysy nashar bolsa, depýtattar úshten eki quramymen ol adam­nyń qyzmetten bosaýy týraly Prezıdentke ótinish aıtýǵa qaqy­ly. Demek, Úkimet Parlament aldynda jaýapty bola túsedi. Prezıdent osy ýaqytqa deıin paıdalanyp kelgen zań kúshi bar Jarlyqtar shyǵarý quqyǵynan bas tartady. Bul Parlamenttiń zań shyǵarýdaǵy rólin kóterip, onyń qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal etedi. Osyǵan deıin Úkimet óz qyz­metin el Prezıdentiniń aldynda do­ǵa­ratyn bolsa, aldaǵy ýaqytta ókilettigin jańadan saılan­ǵan Par­lament Májilisiniń aldyn­da toq­tatatyn bolady. Saılaýda jeń­­­gen partııanyń Úkimetti ja­saq­­­­taı­tynyn esepke alsaq, bul óz­­­geris óte durys. Máji­liste kóp daýys alǵan partııa Úki­­met qura­dy. Sóıtip, Úkimet parla­ment­tik saı­laýǵa jáne onyń qyz­me­tine táýel­di bolatyn ahýal qalyp­tasady. О́zgerister men tolyqtyrýlar eldegi sot bıligin de jetildire túspek. Joǵarǵy sot endigi jerde jergilikti jáne basqa da sot­tar­dyń jumysyn qadaǵalaı almaıdy. Árbir sot uıymdary tek zańdy ǵana basshylyqqa alady. Zańdardyń durys oryndalýyn prokýratýra qadaǵalaıdy dep usy­nylady. Al prokýrorlyq qada­ǵalaý sheńberleri zańmen anyq­talady. Sonymen, Kons­tı­týsııa­ǵa ózgerister men tolyq­ty­rýlar­dyń usynylýy 11 konstı­týsııa­lyq zańǵa, 20 kodekske, 298 zańǵa óz­gerister engizýdi talap etedi. So­lar­dyń ishinde 11 kodeks pen 80 zań Prezıdenttiń ókilettik­terine qatysty. Sot bıligin kúsheıtýdiń joly – sot­tardyń táýelsizdigi. Atqarýshy bıliktiń sottarǵa eshqandaı yq­paly bolmaıtyndaı jaǵdaı qalyp­tasýy – saıası júıedegi tepe-teńdik­tiń saqtalýynyń kepili. «Tele­fon quqyǵy» eshbir bılik sýbek­tisinde bolmaýyna qol jet­kizý mańyzdy. Sondyqtan sot isine qandaı da bolsyn joldarmen arala­sý áreketteri zańmen jazalanady dep kórsetilýi qajettilik. Ekinshiden, sot pen prokýra­týra el halqynyń eńbek, áleý­met­tik, ekonomıkalyq, saıası, máde­nı quqyqtary buzylýynyń qan­daı da bolsyn faktilerine jol bermeı­di dep kórsetilýi de zárýlik. Áleý­met­tik ádilettilik prınsıpin sot bıligi ǵana qamtamasyz ete alady. Bı­lik pen halyq teketireste emes, ke­ri­sinshe, bılik halyqqa qyzmet etetin quqyqtyq ahýal qalyp­tasýy damýdyń kepili bolmaq. Árıne, kásipker saıasatkerler tolyqqandy demokratııalyq saıa­sı júıeniń qysqa merzimde qalyptasa qoımaıtynyn jaqsy túsi­nedi. Batys elderindegi demok­ratııa HIH ǵasyrdyń 20-jyldary­nan bastalady. Batys demokratııa­synyń 200 jyldyq tarıhy men tájirıbesi bar. Qazirgi demo­kra­tııalyq qundylyqtar HH ǵasyrdyń 70-jyldarynda ǵana qalyptasqan. Iаǵnı, búgingi jaǵdaıǵa jetý úshin, demokratııalyq saıası júıeni qalyp­tastyrý úshin Batysqa 150 jyl­daı ýaqyt qajet boldy. Osy merzimde halyqtyń demokra­tııalyq mádenıeti, saılaý júıesi, demokratııa qundylyqtaryna berilý psıhologııasy tárbıelendi. О́kinishke qaraı, elimizdegi keıbir qoǵam qaıratkerleri Qazaq­standa 25 jylda tolyqtaı demo­kratııanyń batystyq standart­taryn jasaýǵa bolady dep esep­teıdi. Bulaı asyǵýǵa bolmaıdy. Qa­zaq­stan halqy da, bıligi de, saıa­sı júıesi de áli demokratııa qa­za­nynda qaınap pisken joq. De­mo­kratııalyq reformalardy tereń­detý barysynda «halyq­tyń ózi, halyq úshin, halyqtyń bas­qarýy­na» birtindep qol jetkize alamyz. Saıyn BORBASOV, saıası ǵylymdar doktory, professor ALMATY