Beıjiń Jibek jolyn qaıta jańǵyrtýǵa múddeli

QHR tóraǵasy laýazymyna ta­ǵa­ıyndalǵanyna týra bir jyl ót­kennen keıin Sı Szınpın Or­ta­lyq Azııa memleketterin ara­laǵany belgili. Aımaqtaǵy bar­lyq eldermen arada quny mı­l­lı­ondaǵan dollarlyq kelisimder ja­­sasqan Qytaı basshysy olar­dyń nazaryn ózine aýdaryp aldy deý­­ge bolady. 2013 jy­l­dyń qyr­kúıe­g­inde Sı joldas eje­l­gi Ji­bek jolynyń boıymen eko­no­mı­ka­lyq beldeý qurý týraly óziniń stra­te­gııalyq bastamasyn jarııalaý úshin Astanany tańdaǵan bolatyn. Sodan bergi aralyqta ǵalamnyń ár túkpirinde Qytaı bastamasyna qa­tys­­­ty túrli pikirtalastar órbidi. Sı Szın­pı­nniń baǵdarlamalyq jobasy re­tin­de oılastyrylǵan Jibek joly eko­no­mı­kalyq beldeýi birneshe aıdyń ishinde aý­qymy jaǵynan aıtarlyqtaı ózgerip úl­gerdi. Bul ıdeıa Eýrazııadaǵy barlyq sýbektilerdiń múddelerine saı kelgenin túsingen qytaılyq saıası tehnologtar ıdeıany odan ári damytyp, sonyń nátıjesinde eki birdeı baǵyttyń keshendi strategııasy paıda boldy. Onyń biri qurlyq joly – Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi bolsa, ekinshisi – HHI ǵasyrdaǵy teńiz Jibek joly. Ile-shala Beıjiń bul oǵan «Bir beldeý – bir jol» degen ataý berdi. Sóıtip, bir­qatar Qytaı sarapshylarynyń, onyń ishin­de Beıjiń ýnıversıtetiniń professory Van Szısıdiń atsalysýymen jasalǵan, ejelgi Jibek jolynyń jelisin qamtıtyn kúre jol qaıta jańǵyryp, jańasha túrge endi. Oǵan ekonomıkalyq serpin berý úshin QHR bıýdjetinen mıllıardtaǵan qar­jy bólindi. 2013 jyldan beri Qytaı bıligi óz bas­ta­masyn júzege asyrý úshin kúsh-qýatyn aıaǵan emes. Úzdiksiz nasıhat, bolashaqtaǵy ekonomıkalyq kúrt ósim úderisi týraly ýádelerdiń arqasynda Beıjiń Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi jobasyna Ortalyq Azııa memleketteri, Reseı, Iran, Túrkııa, Eýroodaq elderi syndy sheshýshi qatysýshylardyń nazaryn aýdara bildi. Osylaısha, 2015 jyldyń kókteminde Jibek joly jobasyn Eýrazııalyq eko­no­mı­kalyq odaq syndy yqpaldastyq úde­ris­i­men úılestirýge qol jetkizdi. Qytaı tarapynyń bastamasy bir­qa­tar obektıvti sebepterge baılanys­ty tez tanylǵanyn aıta ketý kerek. Bul bastamanyń kóptegen elder úshin tıim­­di ári bolashaǵy zor ekeni qazirdiń ózin­­de anyq baıqalady. Sı Szınpın Astana­da­­ǵy sózinde (2013 jylǵy qyr­kúı­ek) atap ótkendeı, jobanyń bas­ty mindeti – oǵan qatysýshy elder ara­synda saýda já­ne ınvestısııalyq ke­der­gilerdi al­dy­­men birtindep, keıinirek to­lyq­taı joıý. Qytaı tarapy Jibek joly eko­no­mı­ka­lyq beldeýine atsalysatyn el­der­diń saý­da jáne ınvestısııalyq áleý­e­tin to­lyq­qandy ashý úshin bul óte qajet dep sa­naıdy. Sonymen qatar, joba aıasynda qarjy sa­lasyndaǵy kópjaqty yntymaqtastyqty kúsheıtý, qatysýshy elderdiń arasynda úzdiksiz aqsha aınalymyn qamtamasyz etý jáne valıýtalyq júıeni úılestirý qa­­ras­tyrylǵan. Osy mindet tabysty jú­ze­ge asyrylǵan jaǵdaıda aımaqtyq da­mý qarjy uıymdarynyń jelilerin qu­ryp, qa­r­jy aǵynynyń qozǵalysyn ońtaı­lan­dy­rý josparlanyp otyr. Nazarbaev Ýnıversıtette sóılegen sózinde Sı Szınpın birinshi kezekte, Ortalyq Azııa elderi men Qytaı arasynda ózara tıimdi tereń qarym-qatynastar ornatýdyń mańyzdylyǵyn atap ótken bolatyn. Sonymen qatar, QHR lıderi qytaılyq fılosoftarǵa tán bııazy máner­men Qazaqstan men Qytaı arasyn ejelden baı­lanystyratyn ózindik sabaqtastyq bar ekenin de tilge tıek etken-di. Árıne, kez kelgen syrtqy jobalar sııaqty, bul bastamanyń da ózindik «sý as­ty tastary» bar ekenin aıtpaı ketýge bol­­maıdy. Jibek joly eko­no­mı­kalyq bel­­­deýi birinshi kezekte Qytaı eko­no­mı­ka­synyń múmkindikterin artty­rý­ǵa, sol el­diń múddelerin qorǵaýǵa ba­ǵyt­talǵanyn tú­singen jón. Sondaı-aq, «Bir beldeý – bir jol» strategııasyndaǵy túrli talaptar, qıyndyqtar bolǵanymen, jobaǵa qa­ty­sý­shy elder úshin úlken múmkindikter t­ý­ǵy­­zatynyn da nazarǵa alý kerek. Iаǵnı, bul jobany kózge ilmeý nemese odan bas tar­tý úlken qatelik bolar edi. Atap aıtar bolsaq, qytaılyq sarapshylardyń óza­ra pikirtalastaryn ańdaı otyryp, Qaza­q­s­tan­nyń Jibek joly ekonomıkalyq bel­deýi jobasyna qatysýyna jol ashatyn ba­rynsha tıimdi ári qıyndyqtary az ba­ǵy­t­tardy baıqaýǵa bolady. Bul úderistiń qyr-syryn tolyq túsine otyryp, Qazaqstan áýel bastan-aq oǵan qatysý týraly sheshim qabyldaǵany bel­gili. Jibek joly ekonomıkalyq bel­deýiniń artyqshylyqtaryn ulttyq da­mý baǵdarlamalaryn júzege asyrýǵa paıd­alaný maqsatynda Astana ony «Nur­­l­y jol» ulttyq baǵdarlamasymen túıis­ti­rý­di jón sanady. Bul oraıda, taraptar birqatar mańyzdy nátıjege qol jet­kiz­genin de aıta ketý kerek. Máselen, eki jyldan astam ýaqyt ishinde «Nurly jol» men JJEB jobasyn túıistire júr­gizý arqyly Qazaqstan men Qytaı ynty­maq­tas­tyqtyń birqatar baǵyttary boıynsha kelisimder jasasty. Qazirgi tańda ón­diris qýattaryn Qytaıdan Qazaqstan aý­maǵyna kóshirý jobasynyń júzege asy­rylyp jatqany osynyń bir kórinisi. Bul baǵyt boıynsha tórt joba iske assa, ta­ǵy 46 joba josparlaý men júzege asyrý deńgeıinde. Uly Jibek jolyn jańǵyrtý jónindegi ıdeıa­nyń aıtylǵanyna tórt jylǵa tarta ýaqyt ótkenimen, áli kúnge deıin esh­qan­daı resmı qujat, tujyrymdama nemese baǵ­darlama jasalǵan emes. Bul oraıda, til ushyna 2015 jylǵy Boao forýmynda ta­nystyrylǵan «Bir beldeý – bir jol» jol kartasynyń strategııasy ǵana ora­lady. Alaıda, ataýyna qaramastan, atal­ǵan qujatta eshqandaı naqtylyq joq. «Qytaıdyń bastamasy qalaı jáne qandaı te­tikter arqyly júzege asyrylady?» degen basty saýalǵa jaýap berilmegen. Bıylǵy mamyrda Qytaı bıligi «Bir bel­deý – bir jol» forýmyn ótkizýge be­ki­nip otyr. Jalpy, aldaǵy mamyr aıynda bul elde álemdik kóshbasshylardyń qa­tysýymen eki birdeı aýqymdy shara óte­di dep josparlanǵan. Onyń birinshisi – Jibek joly sammıti (Bir beldeý – bir jol» sammıti dep te atalady). Sa­m­mıt­ke álemdik kóshbasshylar, azýly halyqaralyq uıymdardyń basshyla­ry, Úkimettik emes uıymdardyń, ha­lyq­ara­lyq BAQ-tardyń ókilderi qatysyp, Qytaı­dyń «Bir beldeý – bir jol» bas­tamasyn talqylaýǵa tıis. Ekinshi shara – BRICS quramyndaǵy elderdiń jyl saıyn­ǵy sammıti, ol Sıamen qalasynda ótpek. Jýyrda Gonkongte shyǵatyn South China Morning Post (SCMP) basylymy Re­seı prezıdenti V.Pýtın mártebeli meı­mandardyń biri bolatyny, eki sammıt­ke de qatysatyny týraly habarlady. Ba­sy­lymda aıtylǵandaı, Reseı men Qytaı Sı­rııa daǵdarysy, Irannyń ıadrolyq baǵ­dar­lamasy, Soltústik Koreıanyń ıadrolyq qa­teri syndy halyqaralyq arenadaǵy ma­ńyzdy máselelerde ortaq ustanym bil­dirdi. Sondaı-aq, Sı Szınpın QHR tóraǵasy laýazymyna kelgennen bergi aralyqta basqa memleket basshylarymen salystyrǵanda, V.Pýtınmen eń kóp kezdesý ótkizgen eken. Bul QHR men Reseı arasynda ekijaqty qatynastardyń nyǵaıyp kele jatqanyn bildirse kerek. Qalaı bolǵanda da, Qytaı men Reseı arasynda birshama jaqyndyq ornaǵany ras, aldaǵy mamyr aıynda ótetin sharalar kezinde taraptar ınvestısııa salasyna qatysty iri kelisimderge qol qoıýy ábden múmkin. Sońǵy jyldary Qytaı bıligi óziniń jahan­dyq yqpalyn qarqyndy túrde kú­sheıtip jatqany baıqalady. Jýyrda ót­ken Davos forýmyndaǵy Sı Szınpın só­zine zer salsaq, Qytaı jahandyq lıder­ge tán jaýapkershilik júgin kóbirek arqa­laý­ǵa ázir ekendigi anyq baıqalady. QHR kósh­basshysy forýmda eliniń jahandyq eko­n­omıkada qandaı ról atqaratynyna toq­talǵan bolatyn. 1950-1916 jyldar ara­lyǵynda Qytaı jalpy kólemi 400 mıl­lıard ıýan jumsalǵan 5 myńnan as­tam halyqaralyq kómek jobalaryn qar­jy­l­andyrypty. Aldaǵy ýaqytta osymen shek­telip qalmaq emes. Al qurlyq joly men teńiz joldaryn qamtıyn «Bir beldeý – bir jol» uzaq merzimdi strategııalyq jo­ba­sy arqyly Qytaı óziniń geosaıası múd­de­­lerin sheship alýdy kózdep otyr. Osy aıtylǵandardy qoryta kelgende, Jibek joly sammıtin ótkizý Qytaı bıliginiń jahandyq deńgeıde belsendi ról at­qarýǵa umtylyp, álemdik kóshbasshy der­java bolýdy josparlap otyrǵanyn kór­setedi. G20 sammıti, Davos forýmy já­ne basqalary sııaqty, Beıjiń sammıti de jahandyq kún tártibindegi máseleler tal­qylanatyn jáne sheshimin tabatyn aý­qymdy shara bolýy ábden yqtımal. Bú­gin­gi tańda QHR álemdik ekonomıkanyń asa iri qozǵaltqyshy ekenin eskersek, on­­daı bol­jam jasaýǵa tolyq negiz bar. Qa­zirdiń ózin­de Beıjiń dúnıejúzilik jáne aı­maq­tyq deńgeıdegi birqatar tetikterge ıe. Jalpy, kapıtal kólemi 100 mıllıard dollardan astam Azııa ınfraqurylymdyq ınves­tısııalar bankiniń jumysyn qada­ǵa­lap otyrǵany kóp jaıtty ańǵartsa ke­rek. Bul bank ótken jyly 1,7 mıllıard dollardan astam qarjyǵa túrli iri joba­lar­dy qarjylandyryp, jospardy 200 mıllıon dollarǵa asyra oryndaǵany má­lim. Azııa-Tynyq muhıty elderimen ara­da Erkin saýda aınalymy ıdeıasyn da kó­tergen. Al Jibek joly ekonomıkalyq bel­deýin júzege asyrý úshin arnaıy Jibek jo­ly qoryn qurdy (kapıtaly 40 mıllıard dollar). Qytaıdyń memlekettik BAQ-tarynyń habarlaýynsha, mamyrda ótetin Jibek joly forýmyna qyryqtan astam el­diń kóshbasshylary qatysýǵa tıis. Shaqy­ryl­ǵan meımandardyń arasynda Azııa, Eýropa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasy el­deriniń basshylary bar. Ázirge sammıttiń kún tártibine shyǵa­ry­latyn máseleler týraly naqty eshteńe aı­tylǵan joq. Degenmen, qazirdiń ózinde bul shara aıasynda álemdik ekonomıkanyń odan ári damý jolyndaǵy eń ózekti degen máseleler talqylanady dep bol­jaý­ǵa bolady. Álemdik kóshbasshylar qa­tysatyn asa mańyzdy forýmda basym bó­ligi Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin ejel­gi Jibek jolyn jańǵyrtý joldary ta­l­qylanatyny kóńil qýantady. Rýslan IZIMOV, saıasattanýshy