Orazgúl

Aıvazovskııdiń «Toǵyzynshy tolqyn» atty ataqty kartınasyn kórgen saıyn, nege ekenin bilmeımin, meniń esime Orazgúl Asanǵazy oralady. Bálkim, bul Orazgúldiń qat-qat sharýany qatar alyp, únemi qarbalas tirliktiń ortasynda otyratynyn kórgenimnen bolar. Rasynda da, Orazgúldiń eshqashan qol qýsyryp qarap otyrǵanyn kórmeppin. Tipti, áıel zaty qyzyǵa sóz etetin ártúrli taqyryptaǵy bos áńgimesin de estimegen ekenmin. Esesine, onymen júzdese qalsańyz, til taǵdyry, el taǵdyry, urpaq keleshegi jaıly áńgimege qaryq bolyp qaıtasyz. Onda da bári bitti, bári kúıredi, sý túbine kettik deıtin eńseńdi túsirer jylaýyq sóz emes, bardy bar, joqty joq dep ashyq aıta otyryp, ilgeri baspaı jatqan olqylyqtardy jolǵa qoıýdyń túrli ádisin oılastyryp, kóńilge qonymdy oıǵa kelse, balasha qýanatynyn da kóz kórdi. Osy arada bir aıta ketetin jaıt, áý basta basyn ala qashsa da, Orazgúldiń «ýysyna» bir túsip qalǵan adamdardyń birazynyń keıinnen naǵyz til janashyryna aınalǵanyn da kóz kórip júr. О́zimizge belgili, ulttyq rýhymyz, qa­zaqty qazaq etip turǵan ana tilimiz áli de tórge oza almaı keledi. Oǵan ke­der­gi bop otyrǵan sandaǵan sebep te bar. Áıtse de onyń eń basty sebebi – ózimizde. О́ıtkeni, bizdiń birazymyz ózge tilde ózin sýdaǵy balyqtaı sezi­ne­tin­dikten, qazaq tiliniń aty ozýyna asa múd­deli emes. Olardyń qataryna rýhy ál­siz, ulttyq sanasy taıaz adamdar men aı­nalasyna selqos qaraıtyn enjarlardy qossańyz, keıde dúnıeden baz keship ketkiń de keledi. Alaıda, osyndaı adamdardyń eshqaısysynan Orazgúl kúder úzbeıdi. Olardy ortaǵa qaıtarý, óz ultyn súıýge úıretý qajet deıdi. Soǵan oraı ár ortada jıi-jıi bolyp, óz úgitin jalǵastyrýdan tanǵan emes. Birde akademık Rymǵalı Nurǵalı aǵa­myzdyń bir top jigittermen áńgi­me­si­ne kýá bolǵanym bar edi. Sol kezde álgi­lerdiń biri Orazgúldiń bir ózi bárin istep tastaıtyndaı, tym janyǵyp júretinin aıtyp qalǵan. Dál sol sátte Rymǵalı aǵamyz áńgimeni kilt úzdi de: «Áı, sen ne aıtyp tursyń? Sen kim, Orazgúl kim? Bilmeseń, men aıtaıyn, Orazgúl myna turǵan sender qusap, úzip-julqyp arzan bedel jınap júrgen adam emes, týrasyn aıtaıyn, óz basym ony myń erkekke aıyrbastamas edim. Ol meniń týysym da, jerlesim de emes, biraq ony kúresker bolmysy úshin syılaımyn. Ári Orazgúldiń boıynda naǵyz kúreskerge tán qasıettiń bári bar. Ol eshteńeni jorta istemeıdi, kózge túsip, kórinip qalsam demeıdi. Ne istese de, bar ynta-shyntasymen kirisedi. О́ıtkeni, boıyndaǵy kúreskerlik rýh onyń myna senderge uqsaýyna jol bermeıdi. Iá, zaty áıel bolǵanymen naǵyz azamat sol. Batyr Baýkeńdi de kezinde talaı adam túsine almady. Naqtyraq aıtsam, túsingisi kelmedi. Alaıda, ol tobyrdyń kóńilinen shyǵýǵa tyryspady. Ashy aıtsa da, tushy aıtsa da ár isimen, ár sózimen barsha qazaqtyń júregine sáýle túsýin murat tutty. Pil­ge úrgen kánden ispettiler balaǵyna jar­massa da, olardyń ózine de, sózine de pysqyryp qaraǵan joq. Orazgúlden sol Báýkeńe uqsas qasıetterdi kóremin. En­deshe, isi men sózi qabysatyn, qazaqqa ke­rek iske batyl bastamashy bop júrgen Orazgúldi búginginiń batyry deýge ábden bolady», dedi ol. Olaı bolsa, qashanda óz oıyn kúl­biltelemeı ashyq aıtatyn, eshqashan bi­reýdiń yǵyna jyǵyla ketpeıtin, ashy bol­sa da aqıqattyń sózin sóıleýden tan­baǵan, aýzy dýa­ly aǵamyzdyń bul pi­kiri Orazgúlge bergen eliniń baǵasy de­sek, bul artyq aıtqandyq emes. Já­ne bul sózge óz tarapymyzdan qo­sa­ry­myz, Orazgúldiń shynynda da ózi­men mu­rattas, nıettes adamdardyń bá­rin týy­syndaı kóretini, dos, baýyr sa­naı­ty­ny. Eń bastysy, ózim ǵana bol­sam de­­meıdi, bireýdiń jylt etken jaq­sy­­lyǵyn kórse, qoltyǵynan demeýge tyrysady. Sol kópshil mineziniń ar­qa­synda aınalasyndaǵylardyń bárin or­taq iske jumyldyryp, qazaqtyń jo­ǵyn tú­gendeýge muryndyq bop kele jat­qa­nyn kóziqaraqty jurt jaqsy biledi. Bul oraıda atqarǵan isiniń bárin tizbelemeı, sonyń birine ǵana toqtalyp ótsek, búginde az ǵana ýaqyt ishinde elordamyzdyń barynsha qazaqylanyp shy­ǵa kelýine biz eń aldymen Oraz­gúl bastaǵan til janashyrlaryna qaryz­da­r­myz desem, buryndary qazaqsha sóı­leseń, qasqyr kórgendeı odyraıa, úr­kip qaraıtyn Aqmolaǵa qazaqy sıpat berý ońaı bolmaǵany anyq. Olaı deıtinim, Orazgúldiń ústinen qaraıtyn qanshama adam boldy. Qyzmet babynda olarmen sanaspaýǵa, ták-tágine kón­­beýge shara joq. Ondaı jaǵdaıda oı­la­ǵa­nyńnyń bárin óz erkińmen júzege asyrý da qıynnyń qıyny. Oǵan osy qalada burynnan turyp kele jatqan jandardyń da Antonovka, Alekseevka degen ataý­lardan op-ońaı aıryla salǵysy kelmegenin qosyńyz. Sondaı-sondaı eresen tosqaýyldardy eńserip, elordamyzdan qazaqtyń ısi shyǵyp turýy úshin Orazgúl bastaǵan til janashyrlary qanshama tirlikti jolǵa qoıdy deseńizshi. Táýbe, sol mańdaı ter aqtaldy, elimizdegi ataǵy asqaqtaǵan jer men sýdyń, aıaýlylarymyz ben ardaqtylarymyzdyń esimderi kóshe attaryn ıelendi. Buǵan árıne, árbir qazaq óshkeni janyp, ólgeni tirilgendeı qýandy. Al munyń bári álgi jigitter aıtqandaı, Orazgúldiń «janyǵyp» jú­rip atqarǵan isteriniń bir parasy ǵana. Osyndaıda eriksiz eske túsedi, ataǵynan at úrketin, úlken laýazymdy qyzmette otyrǵan sheneýnikterdi de kóz kórip júr. Sonyń bári bolmasa da, birazynyń qan-sóli joq sózinen de, isinen de esh nátıje shyqqan emes. Sondyqtan da, ondaı adamdar sol qyzmetinen ketken kúni-aq umy­tylyp qalady. О́ıtkeni, onyń óz múd­desi bolmasa, sol orynda otyryp, atqar­ǵan aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jaq­sy isi, esimin eske salar artynda izi joq. Sondaılardan zárezap bolǵan jurt­shylyqtyń «Átteń, sondaı she­shý­shi býynda О́zbekáli, Orazgúl sııaq­ty azamattar bolsa, qazaqtyń jo­ǵy biraz túgendelip qalar edi» dep ar­man­daǵanyna da talaı ret kýá bop júr­miz. Buny halyqtyń óz ortasynan qaı­nap shyqqan qaıratker ul-qyzynyń eń­be­gin ornymen baǵalaýy demeske laj joq. Bul jerde men ornymen ba­ǵa­laýy dep jaıdan-jaı, sóz retine qa­raı aıtyp otyrǵanym joq. О́ıtkeni, kópshilik elorda basshylyǵynda osy qala­da týyp-ósken, osy ortada qaınap je­tilip, bilim alǵan, nesibesin terip, baı-baǵlan atanǵan azamattardyń da otyr­ǵanyn jaqsy biledi. Elordany ja­ńasha túrlendirem dese, olardyń da qo­lyn eshkim qaqqan joq. Qaıta istiń yǵyn biletin adam keldi dep qýandy, zor senim artty. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, osy kúni qandaı ortaǵa barsań da, tipti toı-tomalaqtyń ústinde de shendi-shek­­pendiler men baı-baǵlandarǵa qu­­raq ushyp, bul bizdiń asa qadirli qaı­­rat­kerimiz dep asyra áspetteý ádet­ke aı­nalyp barady. Al shyn má­nin­­de qaı­rat­ker degen ataýǵa kimder laıyq? Eger sonyń basyn ashyp al­ǵy­myz kelse, bireýlerdiń bar bolǵany qal­tasy qalyń bolǵany úshin neme­se ártúrli deńgeıdegi ákimderdiń mem­leket qarjysyna ara-tura álde­kimderdi «jarylqap» (kórdiń be, men qandaımyn degendeı, ony telearnalardan kórsetip) tastaǵanyna bola, olardy qaıratker dep ataýymyz kerek pe? Árıne, ondaı qoldan jasaǵan qaıratkerlik qasıetti bireýge tańý eń aldymen sol áspettep turǵan adamyńnyń uıatyn taptaý ekenin biz nege eskermeımiz? Iá, kimge ne aıtsaq ta, balaǵa ákesiniń shekpenin jaýyp jat­qandaı kúı keshtirmeı, árkimdi óz boıyna shaqtap madaqtaǵanymyz abzal bolar. Osyny este tutsaq, el­­dik iske talmaı óz úlesin qosyp ke­le jatqan, onysyn bar sanaly ómi­ri­niń máni sanaıtyn, temirqazyǵy ispet­tes kóretin, ortaq iske qosqan úle­sin óziniń azamattyq paryzym dep bile­tin, jasaǵan isi úshin eshkimnen maq­taý dámetpeıtin, óresi bıik oıymen jurtty artynan erte alatyn adamdar qaı­ratker degen ataqqa ábden laıyq. Al ­mundaı adamdar qatarymyzda kóp te, az da emes. Sol sanaýlylardyń biri Orazgúl Asanǵazy ekenin de qalyń qazaq jaqsy biledi. Eń ǵajaby sol, jyl ótken saıyn Orazgúldiń qaıratkerlik qasıeti shyńdala túskendeı. Til taǵdyryna baılanysty aıtar ıdeıasy da, atqarar sharýasy da jetip artylady. Ol qaı ortada júrse de, jan-jaǵyna qazaqtyń ıisin sińirip, qazaqy rýhty oıatýǵa tyrysady. Bul sózime dálel retinde bir qaýym jurt aldynda Darıǵa Nursultanqyzy aıtqan myna bir áńgimeni keltire ketsem, esh artyqtyq etpes. – Bizdiń Májilis depýtattary (ol kezde Darıǵa Nursultanqyzynyń Parlament Májilisinde vıse-spıker kezi bolatyn) Orazgúl aramyzǵa kelgeli beri tek ana tilinde sóıleıtin boldy. О́ıtkeni, bári oılaryn ózge tilde jetkizýden Orazgúlden taısaqtap turady. Tipti, depýtattardyń aldyna kelgen mınıstrler de odan seskenip, ana tilinde esep berýdi ádetke aınaldyra bas­tady – dep ázil-shynyn aralastyra Orazgúl apasynyń mereıin bir kóterip tastaǵan. Eger Darıǵanyń ár sózin tekke aıta salmaıtynyn eskersek, bul el tirliginiń bir-bir ýyǵyn kóterip júrgen qaıratker qyzdarymyzdyń birin-biri baǵalaýy ekenin ańǵaramyz. Sonymen qatar, osy sózdiń túbinde shyndyq jatqanyn da biz jaqsy bilemiz. Olaı deıtinim, Orazgúl otyrǵan ortada jurttyń bári tek qazaqsha sóıleıtinin kóz kórip júr. Tipti, buryn-sońdy aýzynan ana tilinde bir aýyz sóz estimegen, ana tilinde amandassań, meńireý adamdaı melshıip qalatyn adamdardyń da Orazgúlge aıtar oıyn ana tilinde jetkizýge tyrysyp jatqanyn kórip, tańdanǵanymdy da jasyrǵym kelmeıdi. Sonda bul neniń qudyreti? О́z basym onyń syryna áli boılaı almaı júrmin. Bálkim, qasıetti ana tilimiz ben ynta-shyntasyz sol tilge qyzmet istep júrgen Orazgúl Asanǵazynyń esimi búgingi qazaqtyń túsinik-tanymynda bir uǵymǵa aınalyp bara ma eken? Qalaı bolǵanda da bul – qýanarlyq jaıt. Mundaıda shirkin, aramyzda Orazgúl tárizdi rýhy bıik, sanasy sergek, kúresker azamattar qatary kóp bolsa, ana tilimizdiń baǵy baıaǵyda-aq janar edi-aý degen oıǵa kelesiń. Jumagúl SOLTIEVA