Túrki altyny ǵylymdaǵy tamasha jańalyq boldy

Belgili tarıhshy ǵalym, arheolog, professor Amantaı Isın Alash besiginde týyp-ósken jan. Ákesi Isa Bınazaruly Júsipbek Aımaýytovpen dos, úzeńgiles bolypty. Amantaı aǵa Abyraly óńiri, Qaınar aýylynyń týmasy, birneshe monografııalyq eńbektiń, júzge jýyq ǵylymı maqalalardyń avtory. Orta ǵasyrlyq shyǵys jáne orys derekteri negizinde Qazaq handyǵy men Noǵaı Ordasynyń tarıhyn zerttedi. Máskeýdegi kóne derekter muraǵaty qoryndaǵy qazaq tarıhyna qatysty mátinderdi jaryqqa shyǵarǵan. Jaryq kórgen kitaptarynyń qatarynda «Ádil sultan» epıkalyk jyry», «Shyńǵystaý, Berel, Shilikti, Abyraly: 1999-2003 jj. arheologııalyq zertteýler» jáne taǵy basqa da qundy dúnıeleri bar. – Amantaı aǵa, sońǵy kez­deri qazaqstandyq arheologııa úshin tabysty jyldar bastalǵandaı. Birinen keıin biri tizbektele shyǵyp, eldi dúr silkindirgen jańalyqtar legi ashylýda. Bul iske siz qashan­nan beri qatysyp kele jatyrsyz? – Qalamyzdaǵy joǵary bilimniń qara shańyraǵy Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtynda arheologııalyq zertteýlerdiń jaqsy dástúri bar. 70-jyldary bizge de sabaq bergen L.Chalaıa, al 80-jyldary kishi áriptesim L.Ermolenko zertteýler júrgizdi. Túrki kezeńimen shuǵyldanǵan L.Ermolenko Kemerovo qalasyna qonys aýdaryp ketken soń, ınstıtýtta arheologııa páninen dáris berý tarıhty ortaǵasyrlyq jazba derekter arqyly zerttep júrgen maǵan júkteldi. Táýelsizdikten keıingi birneshe jyldar ońaı bolǵan joq. 90-jyldardaǵy ekonomıkalyq daǵdarys ǵylymǵa da zardabyn tıgizdi. Qarjylandyrýdy talap etetin josparly kóp ister toqtap qaldy. Arheologııalyq ekspedısııalar aýqymdy búkil elimizde taryla túsken. Az jyldan soń elimizdegi turmys-tirshilik te ońala berdi. Dalalyq zertteýlerge qatysýǵa degen tilek ósti. 1999 jyly ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetimen birge Shyńǵystaý ekpedısııasy uıymdastyrylyp, Sarykól mańyndaǵy qazba jumystar elý jyldan soń jalǵasyn tapty. Etnograf jáne arheolog Ábdesh Tóleýbaevpen birlesken zertteýler sol jyly bastaldy. Jaz aılarym arheologııa isterimen ótedi. Menimen birge Erlan Saılaýbaı da shyǵyp turdy. Taý-tasty armansyz aralap, ótken zamandardyń izderin izdedik. – Shyńǵystaý altyny sol jyly tabyldy ma? – Joq, 2002 jyly taǵy da QazUÝ professory Áb­desh Tóleýbaevpen birge Shyń­ǵys­taýdyń qola ǵasyryn zerttedik. Túrki zamanynyń eskertkishteri de tirkeldi, alǵashqysy sol 1999 jyldyń ózinde qazylǵan bolatyn. Sol jyldardaǵy daladaǵy tirlik týraly túrli basylym betterinde keńinen habardar qylǵanmyn. Basty maqsat – jastardyń óz tarıhyna degen qyzyǵýshylyǵyn oıatý bolatyn. 2003 jyly Shyńǵystaý ekspedısııasy óz jemisin berdi. Stýdentterimizben birge Se­meı qalasy týraly fılm túsirýshilerge eskertkishterdi kórsetý úshin 30 mamyr kúni jolǵa shyqqanbyz. Eki kúnde kóp eskertkishterdi kórsetip úlgerdik. Dál qaıtar aldynda bizdiń jasaq kezdeısoq tabysqa qol jetkizdi. Sarykól qasyndaǵy túrkilik eskertkishten jerleý-jádiger túsirý zattar keshenine tap boldyq. Jıyny 60 shaqty tolyqtaı jáne synyqtarymen jetken altyn, kúmis, qola, temir zattar ishinde, eń tańǵalarlyǵy, arheologııada biregeı sanalatyn Altyn quman tabyldy. Altyn quman shyqqanda men aqjarylqap qýanyshpen tolassyz aıǵaılap, qut saparǵa sebepker bolǵan serikterime alǵys sózderimdi jaýdyra berippin. Keıin jasalǵan fılminde osy epızod bar. Batpaqqa batqan ma­shınany da ıterip shyǵarǵan, sý jaldap, tas kótergen, eki kún uıqy kórmegen uldar abdyrap únsiz turyp qalypty. Almatyda beınejazbany kórgen Arheologııa ınstıtýtynyń mamandary «Stýdentter nege qu­lyqsyz tur?» dep suraq qoıdy. Jastardyń eki kún uıqy kórmeı sharshap-shaldyqqanyn, sý jaldap, beti-qolymyzdy qan-josa qylyp masa talaǵanyn túsindirip jaýap hat jazdym. Quman Túrki altyny edi. Nesin aıtasyń, bul túrki dúnıesine baılanysty ǵy­­lym­daǵy tamasha jańalyq boldy. – Shiliktidegi aıtýly tabys she? – Bir aıdan soń stýdent­terimdi ertip, Zaısan aýdanyna attandyq. Shiliktide ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń Á.Tóleýbaev basqarǵan ekspedısııasyna qosyldyq. Altyn adamy bar patsha qorǵanyn qazý jumystaryn sonda bastadyq. Arheologııa negizinen jastardyń enshisinde, jerdi qazý ońaı sharýa emestigi belgili. Kópshiligi Semeıden attanǵan 40-50 shaqty jas. Qazbany basqaryp júrgen arheolog Ǵanı Omarov, Ulan Úmitqalıev syndy jigerli jandardyń tabandylyǵymen bıiktigi 8 metr obany qazyp shyqtyq. Qalyń, úsh qabatty topyraq úıindi astyndaǵy tańǵajaıyp tas qaptaýly, eki jer asty dálizi bar bóreneli-tasty pıramıda qurylysy ashylyp, ishinde b.e.d. VII ǵasyrdyń irili-usaqty 4 myń altyn zattary tabyldy. Onyń 368-i synamasy óte joǵary altyn, odan ańdyq beıne-mánerde keskindelip, quıylyp jasalǵan óner týyndylary bolyp shyqty. – Byltyr ǵana elimizdiń shyǵysynda otandyq ǵylym­da sensasııalyq jańa­lyqqa balanǵan Saq hanshaıymy jer­lengen qorǵan tabyldy. Úr­jar­da júrgizilgen qazba ju­mys­tary jaıynda oqyr­man­da­rymyzǵa aıtyp berseńiz. – Álbette, ár jerdi túrtip qalsań tarıh til qatady. Biraq ony ǵylymı túrde dáıekteý, dáleldeý qajet. Qatparly tarıh qoınaýy ońaılyqpen syr ashpaıdy. Úrjar óńiri de tamyry tereńde jatqan tarıhı jer. Altynshoqy degen jer ataýynyń da tegin emestigine kózimiz jetti. Altynshoqy aýyl­dyq okrýgine qarasty Laı­bulaq jáne Jańatilek aýyldarynyń ortasyndaǵy bir oba 2011 jyldyń kúzinde júrgizilgen zertteý jumystary kezinde belgili bolǵan edi. Taskesken – Baqty tas jolyn jóndeý jumystary kezinde tas úıindisimen jabylǵan oba alǵash ret kózge túsken bolatyn. Bir jarym jyl ótken soń jol jóndeý jumystarynyń bastalýyna baılanysty Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa jáne etnografııa ıns­tıtýty atalǵan tas qorymǵa zertteý jumystaryn júrgizdi. Qazba jumystaryna pavlodarlyq arheo­log Temir Smaǵulov basshylyq jasap, ekspedısııanyń ǵyly­mı qyzmetkeriniń biri bolyp taǵaıyn­dalǵan menimen birge semeılik on úsh stýdent qazba jumystaryna bardyq. Qazy­latyn oba erekshe bir eskertkish deıtindeı syr bergen emes. Qazyp shyqqanda astynan basy men bir qoly shabylǵan adam kańqasy shyqty. Zat joq: qul. Iesi kim eken? – Qul ıesimen birge jer­lenetin bolǵany ǵoı. Qazba jumystaryn ári qaraı jal­ǵast­yrdyńyzdar? – Mańaıynda eleýsiz bir tas­tar shoǵyry jatty. Qaza kele shuńqyrdy japqan úsh taqta tas kóringende qobaljý men qýanysh sezimderi aralasty. Aýyr tas taqtalar jol jóndeýshiler kranymen kóterilip alynǵanda tas jáshik ishinde shoshaq tóbeli, altyndy bas kıimmen, úlken qurmetpen jerlengen adamnyń óz ornyndaǵy súıekteri kórindi. Ári ketkende b.z.d. IV-III ǵasyr­larda ómir súrgen, áıel adam. Qańqa súıekterinde jasyl jáne kók tústi matanyń qaldyqtary saltanatty kıimin elestetýge múmkindik beredi. Shuńqyr ishinen qoı súıekteri men keramıkalyq jáne aǵash ydys­tar tabyldy. Saqtalyp jetý dárejesi joǵary. Árıne, eń basty qundylyq, tanymdyq maǵlumat – shoshaq kelgen altyn áshekeıli bas kıim. Bul bas kıim ósimdik áliptes órnektermen jáne zoomorf­ty aıshyqtar – qııal-ǵajaıyp janýarlardyń sýretterimen ádiptelgen. Oıý-órnekteri men poshymy qazaqtyń sáýkelesi men bórigin eske túsiredi. Mundaı úlgidegi bas kıimder ejelgi zamanda saltanattarda kıetin kıimder úlgisinde bolǵan. Sondyqtan, ol kósemniń qyzy ne zaıyby bolýy da múmkin. Osyǵan oraı tilshiler qaýymy arheologııalyq oljany birden «Úrjar hanshaıymy» atandyryp jiberdi. Hanshaıymnyń tas jáshiginiń syrtynda basy shabylǵan taǵy bir adamnyń qańqasy tabyldy. Ol qurbandyq shalý kezinde qojaıynymen birge ana dúnıege jiberilgen qul nemese kúń bolsa kerek. Iаǵnı, sol zamannyń qatal ǵuryptarynyń qurbany. Osyǵan uqsas arheologııalyq olja osydan 44 jyl buryn Almaty oblysyndaǵy Esik qorǵanynan tabylǵan edi. Bir qyzyǵy sol, «Altyn adamnyń» jerlengen kezeńi de Úrjar hanshaıymynyń jerlengen ýaqytymen shamalas. Qazirgi kezde «úrjarlyq hanshaıym» restavrator Qyrym Altynbekovtiń qolynda. Qań­qany antropologtar da zertteý­de. Kóp uzamaı olar onyń jas mólsherin de dálirek anyqtaıtyn bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Raýshan NUǴMANBEKOVA, jýrnalıst SEMEI Sýretterde: Amantaı Isın; Túr­ki altyny – Altyn qu­man Sýretterdi túsirgen avtor