«Kúresimiz «Belbeý kúresine» kirme bolmaýy kerek»

Qudaıǵa shúkir, búgingi kúnde qazaq kúresiniń dáýreni júrip tur. Tól ónerimizdiń tórge ozyp, tekti jurttyń asyl qasıetterin tórtkúl dúnıege tanyta bastaǵany jandy semirtedi. Degenmen, "О́leńge árkimniń-aq bar talasy" dep hakim Abaı aıtqandaı, qazaq kúresiniń aınalasynda da ulttyq ónerimizdi qaıtsek ushpaqqa shyǵaramyz dep júrgen azamattar arasynda pikir alýandyǵy bar ekeni belgili. Básekeniń zamanyna bul kerek te shyǵar. Tek, ortaq múdde osyǵan zardap shekpese eken deısiń... Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi Federasııasynyń prezıdenti, "Qazaqstan Barysy" qazaq kúresin damytý qorynyń" tóraǵasy Arman Shoraevpen osy taqyryptyń tóńireginde áńgime qozǵaǵan edik. – Arman Tólegenuly, jaqynda ǵana qazaq kúresi bıyl Ashǵabadta ótetin ja­byq ǵımarattaǵy Azııa oıyn­darynyń baǵdar­lama­syna endi degen súıinshi habardy estidik. Bul týraly ne aıtasyz? – Jalpy, qazaq kúresin Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna engizý – ár qazaqtyń kókeıindegi asyl arman. Biz – Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi federasııasy osy baǵytta aıanbaı eńbek etip kelemiz. Al Dúnıe­júzilik Qazaq kúresi federasııa­sy uıymynyń súıinshilegen habarynda kúmán men kúdik týdyratyn biraz dúnıeler bar. Máselen, búgingi tańda Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna qazaq kúresiniń jeke sport túri retinde engeni týraly bir­de-bir resmı aqparat joq. Shyn mánisinde, bizdiń kúres Azıada baǵdarlamasyndaǵy 21 sport túriniń biri – «Belbeý kúresi» sportynyń tek bir ǵana tarmaǵy retinde qosylyp otyr. Al endi, «Belbeý kúre­siniń» ózi Búkilálemdik kúres odaǵyndaǵy (United World Wrestling) Dástúrli kúres túr­le­ri komıtetiniń quramyna enedi. Osy jerde aıta ketetin jaıt, qazirgi ýaqytta tatar, óz­bek, qyrǵyz jáne basqa da ha­lyqtardyń ulttyq kúresi bul sporttyń quramyna kirýden bas tartqan. Endeshe, biz nege osy ulttyq mán-mazmunnan ada, ınter­nasıonaldyq sıpattaǵy sport túriniń qoltyǵyna kirýge qushtar bolyp otyrmyz? Jalpy, biz jaǵdaıdyń bulaısha qalyptasqanyna, asyl ónerimizdiń «Belbeý kúresiniń» aranyna jutylyp ketýine úzildi-kesildi qarsymyz. Bizdiń ustanymymyz mynadaı: qazaq kúresi ólmesin desek, ol eshqandaı sport túrine kirme bolmaı, jeke, dara turyp damyp, ómir súrýi kerek. «Ortaq ógizden – ońasha buzaý artyq» dep atam qazaq beker aıtpaǵan. – Búgingi kúndegi Dúnıe­júzilik Qazaq kúresi qaýym­dastyǵy men Qazaqstan Res­pýblıkasy Qazaq kúresi fe­de­ra­sııasy arasyndaǵy qa­­rym-qa­tynasqa toqtala ketseńiz. – Biz osyǵan deıin Dúnıe­júzilik Qazaq kúresi federasııa­sy uıymynyń jumysyna, ishki sharýasyna aralasqan emespiz. Biraq, bul uıymǵa qatysty ózindik ustanymymyz da bar. Birinshiden, bul federasııanyń quqyqtyq-uıymdastyrý túri – jergilikti qoǵamdyq birles­tik, Astana qalalyq ádilet departamentinde tirkelgen. Jarǵy boıynsha, bul uıymǵa Qazaqstannyń jáne shet eldiń jasy 18-ge tolǵan je­ke tulǵalary ǵana múshe bola alady. Ári bul uıym­nyń quryl­taıshylary – jeke tulǵalar, Qazaqstannyń 10 azamaty. Osy turǵydan kelgende, Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi federasııasy Dú­nıejúzilik Qazaq kúresi federasııasy jergilikti qoǵamdyq birlestigine múshe bolyp kórgen emes jáne múshe bolyp kire de almaıdy. Eger de, federasııa atyna zaty saı halyqaralyq sıpatqa ıe, zańdy tulǵalar múshe bolyp ene alatyn uıym bolsa, onda áńgime basqa. Soǵan qaramastan, ılegenimiz bir teriniń pushpaǵy bolǵandyqtan, bul uıymnyń jumysyna kedergi keltirgen emespiz jáne keıbir bastamalaryna qoldaý kórsetýge talpyndyq ta. О́kinishke qaraı, bul isimizden qaıyr bolmady. Elimizde qazaq kúresiniń damýyna jaýapty birden-bir uıym – Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Qazaq kúresi federasııasy. Kez kelgen halyqaralyq týrnırlerge, chempıonattarǵa Ulttyq quramany bekitetin jáne aparatyn bir ǵana ókiletti mekeme ol – Qazaqstan Respýb­lıkasy Qazaq kúresi federasııasy. Biraq, men 2013 jyly federasııaǵa basshy bolyp kelgennen beri bizdiń quqyǵymyz udaıy buzylyp keledi. Máselen, 2013 jyly Mınsk qalasynda ótken álem chempıonatyna Qa­zaq­stannan eki qurama komanda bardy. Biri – bizdiń federasııa arqyly resmı túrde bekitilgen Ulttyq qurama bolsa, ekinshisi – Dúnıejúzilik Qazaq kúresi federasııasy jibergen komanda. Mundaı jaǵdaı budan keıin de birneshe márte oryn aldy. Saıyp kelgende, munyń ózi tól kúresimizdiń sheteldikter aldyndaǵy abyroı-bedeline nuqsan keltiretin is-áreket edi. Biraq, osyǵan qaramastan, bizdiń tarapymyzdan aradaǵy kelispeýshilikti joıyp, ortaq múdde jolynda túzý qarym-qatynas ornatýǵa baǵyttalǵan is-áreketter boldy. О́kinishtisi sol, atalǵan uıym tarapynan biz­diń izgi nıet túsinistik tappady. – Qazirgi tańda elimizde Qazaq kúresimen turaqty túrde qansha adam aınaly­sady? Bul týrasynda marketıngtik zertteýler júrgizile me? – Jalpy, mundaı zertteýler bizdiń tarapymyzdan júrgizilgen emes. Ondaı sharýany júzege asyratyn ókiletti organ – Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıs­trliginiń Sport jáne dene shy­nyq­tyrý isteri komıteti. Atalǵan komıtet usynǵan máli­metke sáıkes, 2010 jylǵy sanaq boıynsha qazaq kúresimen aına­lysqandardyń sany 30 myń bolǵan. Al 2016 jylǵy statıs­tı­kalyq málimetter boıyn­sha, qazaq kúresimen turaq­ty túrde shu­ǵyldanatyn el tur­ǵyn­­­­darynyń sany 104 myńdy qurady. Al Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi federasııasynyń osy baǵyttaǵy atqarǵan jumys­taryna kelsek, biz respýb­lıkalyq federasııany qaýym­dastyq nysanyndaǵy zańdy tulǵalar birlestigi retinde qaıta qurdyq. Bul qaýymdastyqqa oblystyq federasııalardy ǵana múshe retinde qabyldadyq. Buǵan deıin, ıaǵnı men basshylyqqa kelgenge deıin federasııanyń quryltaıshylary jeke tul­ǵalar bolyp kelse, endigi jer­de quryltaıshylar tek qa­na qazaq kúresiniń ob­lystyq federasııalar bolyp naqtylandy. О́z kezeginde oblystyq federasııalar da 2014 jyldan bastap ózderiniń quqyqtyq-uıymdastyrý tú­rin ózgertip, qaýymdastyq ny­sanyndaǵy zańdy tulǵalar birles­tigi retinde qaıta qurylyp jatyr. – Bıylǵy «Qazaqstan Barysy» týrnırinde jankúıer qaýym­ǵa usynar qandaı ózge­ris­ter men jańalyqtar bolady? – «Qazaqstan Barysy» jobasy alǵash dúnıege kelgeninde-aq jurtqa tyń jańalyq, qubylys retinde tanyldy dep aıtýǵa bolady. Sátin salsa, bul dúbirli doda bıyl jetinshi ret ótkeli otyr. Bul jolǵy «Qazaqstan Barysy» týrnıri Alash qoz- ǵ­alysynyń 100 jyldyǵy men Astana qalasynyń 20 jyldyq mereıtoıyna arnalady. Este­rińizde bolar, «Qazaqstan Barysy» besinshi ret ótkende, Elba­synyń ózi kelip, aq jol tilep, batasyn bergen edi. О́z basym muny Ulttyq sportymyzdy ulyqtaǵan zor qurmet dep baǵalaımyn. – Qazaqstan Barysy» brend belgisimen shyǵarylyp jat­qan azyq-túlik ónimderi, kıim-keshek túrleri jáne basqa da taýarlardyń naryqtaǵy jaı-kúıi týraly ne aıtar edińiz? – Búgingi kúnde biz «Qazaq­stan Barysy» brend belgisimen sút ónimderin, jeńil-jelpi sporttyq kıimder, qalpaq túr­lerin, ulttyq naqyshtaǵy oıý-órnekpen bezendirilgen beldikter shyǵaryp kelemiz. Degenmen, saýda-sattyq marke­tıngi turǵysynan alǵanda bizdiń sharýamyz ilgeri jyljymaı tur. Negizi, aldaǵy ýaqytta bizben kelise otyryp, osy ispen naqty túrde aınalysamyn degen kásipker azamattar tabylyp jatsa, nur ústine nur bolar edi. Oraıy kelgende aıta ketken jón bolar, byltyr IýNESKO-nyń Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý jónindegi úkimetaralyq komı­tetiniń sheshimimen qazaq kúresi osy mártebeli uıymnyń Dúnıe­júzilik muralar tizimine endi. Qazaq kúresiniń sońǵy úsh jyl ishindegi jetistikterin beınefılm arqyly baıandap, foto­albomǵa qattap, jeti jurttyń kózin jetkize otyryp, osyndaı aýqymdy sharýany júzege asyrǵan «Qazaqstan Barysy» jobasynyń atqarýshy dırektory Sársen Quranbektiń eńbegin atap ótýge ábden bolady. – «Qazaq kúresi» ataýyn ózgertý týraly ıdeıa qan­­sha­lyqty ómirsheń? Sol sııaq­ty kúres kıimine engizilgen ózgerister osymen támam ba, álde ol jalǵasyn taba ma? – Jalpy, «Qazaq kúresi» degen ataý HH ǵasyrda dú­nıege kelgen eken. Tól spor­ty­myzdyń bulaısha atalýyna keńes zamanyndaǵy ınter­nasıonaldyqty kóringen jerge tyqpalaǵan qasań ıdeolo­gııanyń yqpaly zor boldy. Umytpasam, Búkilodaqtyq dene shynyqtyrý jáne sport komıtetiniń 1938 jylǵy 16 qarashadaǵy № 633 buıryǵynda erkin stıldegi kúres (sambo) pen ulttyq kúres túrlerin damytý jóninde aıtylǵan. Sol qujatta «Qazaqsha kúres», «О́zbekshe kýrash» degen sııaqty kúres túrleri jańa ataýǵa ıe boldy. Al shyn máninde, yqylym zamannan sportymyzdyń ataýy «Kúres» bolyp keldi ǵoı. Máselen, kók­pardy biz «Qazaq kókpary» nemese toǵyzqumalaqty «Qazaq toǵyzqumalaǵy» dep atamaımyz ǵoı. Kezinde Keńes Odaǵynyń qıturqy saıasatymen dúnıege kelgen bul ataý qazirdiń ózinde kúresimizdiń keń óris alýyna kedergi keltirip jatyr. Se­bebi, qazirgi tańda qazaq kú­resi federasııasy Reseı sport mı­nıstrligi tarapynan tanylmaı otyr. Basty sebebi, osy ataý ǵoı dep oılaımyn. Máselen, «Orys laptasy» dep atalatyn sport túrin ózimizde damytýǵa asa qulyqty bolmaıtynymyz anyq qoı. Sol sııaqty dúnıe... Qytaı da qabyldamaıdy degen kúmánim bar. Múmkin, halyqtyń talqysyna sala otyryp, kúresimizge ámbebap ataý tabý kerek shyǵar? Ol, endi ýaqyttyń enshisindegi sharýa. Ulttyq kúresti zertteýshi, qazaq kúresi kıiminiń avtory Elemes Álimhanulynyń aıtýymen jáne basqa da mamandarmen aqyldasa otyryp, byltyrǵy jyly qazaq kúresiniń kıimin bastapqy qalpyna qaıta keltirdik. Iаǵnı, kúrtesheniń jeńi uzaryp, shyntaqtan asty, shalbardyń da balaǵy tizeni japty. Áýret jerdi jabatyn musylmanshylyq óz aldyna, buryn jeń shyntaqqa deıin bolǵanda balýandarymyz, ásirese, balalar kúres kezinde qoldary býynnan qaıyrylyp ketip, kóp jaǵdaıda jaraqat alyp jatatyn. Al qazir jaǵdaı ońaldy. Jalpy, ózgerister engize berýge óz basym qarsymyn. «El – búginshil, meniki – erteń úshin» dep Ahań aıtpaqshy, bizdiki – kúresimiz kórkeıe tússe eken degen izgi nıetten týǵan is-áreket. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» ASTANA