[caption id="attachment_103442" align="aligncenter" width="800"]
????????????????????????????????????[/caption]
Bázbireýler bardy aıtýdy kóp kóredi, jaqsyny qyzǵanady, berekeniń ynsabyn oılamaıdy. Eger, otanshyldyq pen elshildiktiń naqty bir qaǵıdaty – dástúr men kóshbasshyny ardaqtaý desek, biz qashanda osy qaǵıdatqa adal bolyp qalýymyz qajet. Bul – álemdik parasat.
Máselen, taıaýda ǵana jarııalanǵan Elbasynyń konstıtýsııalyq reforma týraly Úndeýi men elimizdiń Úshinshi jańǵyrýy týraly halyqqa Joldaýyndaǵy oı-tujyrymdar bizdiń Qazaqstan úshin, bolashaq úshin jaýapkershiligimizdi eseleı túskendeı boldy. Birinshiden, elimizdi neshe túrli syn-qaterlerden Elbasy retinde abyroımen alyp ótken Nursultan Nazarbaev bılik tarmaqtary arasynda ókilettilik pen quzyrettilikti bólý týraly keleli oıdy halyq talqysyna saldy. Ekinshiden, bul Úndeý men Joldaý elimizdiń halyqaralyq demokratııalyq qundylyqtarǵa adal ekenin taǵy da bir dáleldedi. Úshinshiden, atalǵan Úndeý men Joldaýdy – dástúr men jańashyldyqtyń jańashyl izashary ári oraıly jalǵasy dep bilemiz.
Halqymyz «Sabaqty ıne sátimen» deıdi. Ár bastamanyń qısyny men júıesi bolýy tıis. Qýatty da kúshti prezıdenttik bılik tıimdi, tez, shuǵyl basqarý júıesin qurý úshin qajet boldy. Elbasy tıimdi memlekettik basqarýdy jańa soqpaqtan bastap, salıqaly saıasaty men baıypty biliginiń arqasynda talaı qıyndyqtan alyp ótti. Memleket basshysynyń el basqarý tujyrymdamasy ulttyq tarıhpen, dástúrmen, mádenıetpen ushtasty. Kópetnosty, kóp dindi Qazaqstannyń jan qalaýyn, tamyr soǵysyn, asyl armanyn, baıandy múddesin taba bildi. Halyqtyń kókeıinen shyqqan «Máńgilik El» ıdeıasy osylaı týdy. Qazaq eli, qazaq tili men mádenıeti – eldik pen tutastyqtyń temirqazyǵy bolyp, eshkimdi alalamady, eshbir jandy ózekke teppedi. Uly Dalanyń keńdigi men tereńdigi jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń jarqyn, jasampaz belesterine aınaldy.
Osyndaıda Batys oıshyly Sharl de Monteskeniń mynandaı tamasha sózi oıǵa oralady: «Bılikti teńdestirý, retteý, sabasyna túsirý, iske qosý, baıypty etý – sheber qaıratkerdiń mindeti» degen. Prezıdent N.Nazarbaev Táýelsizdiktiń 25 jylynda osy qasıetterdiń bárine qol jetkizdi. Muny halyq kórdi, álem bildi. El – Elbasyna tirek, Elbasy – elge qalqan. Bul – búginginiń shyndyǵy. Nursultan Nazarbaev dese, Qazaqstan, al Qazaq eli dese, Nursultan Nazarbaev oıǵa oralady, deıdi álem. Álemniń sharaınasy: «Qazaqstan – baqytty el. Prezıdenti paıymdy, halqy qarymdy, dosy kóp», – deıdi. Dese degendeı-aq! El tarıhyn tulǵalar jasaıdy. Tulǵa – eldiń tuǵyry, tulǵa – eldiń tutqasy. Demek, Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev – osyndaı tulǵa.
Jalpy, Elbasynyń konstıtýsııalyq reformaǵa ózgerister engizýge qatysty halyqqa Úndeýi – elimizdegi mańyzdy oqıǵa. Eger, ótkendi kóz aldymyzǵa keltirsek, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bizge eń aldymen, óz memleketimizdi, óz ınstıtýttarymyzdy qurýymyz kerek boldy. Aldymyzda álemdik qoǵamdastyqtyń, BUU-nyń, ózge de halyqaralyq uıymdardyń quramyna kirý mindeti turdy. Sol arqyly Ortalyq Azııada ornalasqan, ózindik salt-dástúri men zańdary bar osyndaı memleket bar ekendigin barshaǵa tanytýymyz kerek boldy. Al bul maqsat-mindetke qol jetkizý úshin sol kezde jol bastaıtyn myǵym qol, myqty bılik qajet edi. Memleketti qurý úshin sózsiz, myqty bılik kerek. Árıne, ol kezde syrtqy saıasattan bólek, ishki saıasatty, ekonomıkany júrgizýdiń, barlyq áleýmettik máseleni sheshýdiń ózi úlken jaýapkershilikti talap etti.
Bul ońaı eńseriletin mindet emes edi. Sebebi, ol kezde naryqtyq ekonomıkasy bar jańa memleketti qurý tóńiregindegi tájirıbemiz az bolatyn. Sol sebepti, biz ózimizdiń damý jolymyzdy aıqyndap, ony «damýdyń qazaqstandyq joly» dep atadyq. Osy arqyly erkin, táýelsiz, demokratııalyq, zaıyrly memleket qurýdy maqsat tuttyq. Bul oraıda, prezıdenttik basqarýdyń arnaıy modeli – «Nazarbaev modeli» qabyldandy. Alaıda, ol kezde Batys sarapshylary, saıasatkerleri bizdegi memlekettik basqarý avtorıtarlyq rejimge negizdelgenin, barlyq máseleni bir adam ǵana sheship, bárine Prezıdent qana jaýap beretinin, al Úkimet pen Parlamentke az fýnksııa berilgenin alǵa tartyp, bizdi synady. Sol kezde biz: «Demokratııa birden qalyptasa qoımaıdy. Oǵan ýaqyt kerek. Al sizder she? Sizder demokratııany 200-300 jylǵa jýyq ýaqyt boıy qalyptastyryp kelesizder. Soǵan qaramastan, ol demokratııany áli de túbegeıli túrde quryp úlgergen joqsyzdar. Demokratııany birtindep, árbir qadamdy nyq basa júrip, qalyptastyrý kerek. Ýaqyt keledi. Sol kezde memleketimizdi demokratııaly túrde basqarýǵa qaraı qadam basatyn bolamyz», – dep jaýap bergen edik.
Mine, biz aıtqan ýaqyt ta keldi. Elbasy óz Úndeýinde: «Men Prezıdent ıe ókilettikterdiń aıtarlyqtaı bóligin berýge sanaly túrde baryp otyrmyn. Men muny jalǵyz ǵana maqsatpen – eldi basqarýdyń neǵurlym tıimdi, ornyqty, zamanaýı júıesin qurý úshin jasap otyrmyn»,– dedi. Memleket basshysy osy arqyly qoǵamnyń qajettiligin óteıtin basqarý formasyn qalyptastyrý kerektigin aıtyp otyr. Batys elderinde bılik óz ókilettiligin dál bulaı tabystaı salmaıdy. Prezıdentter, kerisinshe, bılikti, óz ókilettikterin myǵym túrde qoldarynda ustap otyrady. Al bizdiń Prezıdent óz erkimen jáne bastamasymen 40-qa jýyq ókilettigin bılik tarmaqtaryna bólip bermekshi. Elbasy osyndaı sheshimdi jarııalaý arqyly joǵary ókiletti jáne zań shyǵarýshy organ retinde Parlamenttiń, memlekettiń durys qalyptasýyna jáne onyń azamattarynyń jaqsy turmys keshýine jaýap beretin organ retinde Úkimettiń qyzmetterine úlken múmkindik bergisi keletinin baıqatty.
Prezıdenttiń bul bastamasyn búkil Batys qoldap otyr. Germanııanyń, AQSh-tyń, Fransııanyń, Ulybrıtanııanyń saıasatkerleri atalǵan bastamany, Qazaqstan Prezıdentiniń qadamyn qoldap-qýattaıtynyn bildirýde. Árıne, Ýınston Cherchılldiń sózimen aıtsaq, «Demokratııa – bul basqarýdyń nashar formasy. Biraq, adamzat qoǵamdy basqarýdyń basqa, balamaly formasyn tapqan joq». Alaıda, álemniń kóptegen elinde memleketti basqarýdyń dál osyndaı stıli bar jáne ol qalyptasqan. Ol jetildirilip, tarıhı-evolıýsııalyq turǵydan alǵanda, jandanyp, jańǵyryp keledi. Amerıkanyń burynǵy prezıdenti Lınkoln óz kezeńinde: «Men qul, qul ıelenýshi bolǵym kelmeıdi. Meniń demokratııa týraly túsinigim, mine, osyndaı», – degen edi. Árıne, demokratııa basqarylýy tıis. Eger, demokratııa zańǵa baǵynbaıtyn bolsa, onda ol demokratııa bolmaıdy. Bul – haosqa, haostyq qoǵamnyń damýyna alyp kelmek. Al qoǵam demokratııalyq basqarý kezeńinde zańmen basqarylyp, sol zańnyń aldynda barlyǵy birdeı bolýy tıis. Prezıdent, mine, osyndaı maqsat-mindetti qoıyp otyr.
Jalpy alǵanda, osy 25 jyldyń ishinde bizdiń elimizde, qoǵamymyzda demokratııa damydy. Partııalar paıda boldy. Qoǵamnyń, halyqtyń arasynan shyqqan 3 partııa Parlamentte otyr. Eger, Prezıdent óz ókilettigin bılik tarmaqtaryna bólip berse, áli de kóptegen partııanyń saıası arenaǵa shyǵary anyq. Ondaı kezde túrli partııalardyń Parlamenttegi, Úkimet múshelerin aıqyndaýdaǵy kúshi anaǵurlym orasan bolary sózsiz.
Búginge deıin basqarýshylyqtyń vertıkaldi basqarý stıli kezinde barlyq máseleniń sheshimi Prezıdentke kelip tireletin edi. Ol óndiriske, aýyl sharýashylyǵyna, baǵdarlamalardyń oryndalýyna, áleýmettik máselelerge, Úkimet múshelerin taǵaıyndaýǵa, saılaýlarǵa – parlamenttik saılaý, ákimder saılaýy, olardyń taǵaıyndalýyna tikeleı ózi jaýap beretin edi. Endi Úkimet óziniń baǵdarlamasyna, bıýdjetke, bıýdjettik jospardyń oryndalýyna, al árbir mınıstrlik óz mınıstrligine, ár mınıstr ózine júktelgen mindettiń oryndalýyna jaýap berýi kerek.
Parlamentke kelsek, buryn ol tek zań shyǵarýmen ǵana aınalysatyn edi. Al negizinde, Parlament ózi shyǵaratyn zańdardyń durys oryndalýyn qadaǵalap, soǵan jaýap berýi tıis. Bul – baqylaýdyń mańyzdy elementi. Ekinshiden, Parlament Úkimetten, Premer-Mınıstrden, mınıstrlerden ózi jyl saıyn bekitetin jospardyń oryndalý-oryndalmaýyna, túrli zań buzýshylyqqa qatysty esepti suraýy kerek. Eger, qandaı da bir mınıstr óz jumysyn durys atqara almasa, ony qyzmetinen bosatý týraly máseleni Úkimettiń aldyna naqty túrde qoıýy kerek. Parlamentti halyq saılaıdy. Demek, Parlament óz qyzmetine jaýapkershilikpen qaraǵany jón.
Bizde túıtkildi máseleler az ba? Máselen, aýyz sýdyń zardabyn tartyp otyrǵan aýyldar, aýyldyq okrýgter bar. Máselen, aýyz sýdyń jetkiliksizdigin Aqtaý, Atyraý aımaqtary kórip otyr. Semeı aımaǵy, onyń keıbir aýdandary da aýyz sýdyń tapshylyǵyn bastan keshýde. Sondyqtan, Parlament Úkimetpen, qala, aýdan, aýyl ákimderimen birlesip, mine, osyndaı ómirlik mańyzy bar máselelerdiń kúrmeýin sheshýi tıis. Sol kezde ǵana prezıdenttik-parlamenttik basqarý júıesi tıimdi bolmaq.
Árıne, qoǵamda eger, atalǵan tetikter júzege assa, Parlament pen Úkimet ózderine júktelgen jaýapkershilik júgin kótere ala ma degen saýal týyndaýy múmkin. Buǵan qatysty mynany aıtar edim. Jalpy, konstıtýsııalyq ózgeristerdi báribir de júzege asyrý kerek. Úkimet, Parlament mundaı ózgeristerge dál qazir daıyn bolmaýlary múmkin. Biraq, bárin ýaqyt kórsetedi. Sebebi, 25 jyldyń ishinde bizdiń elimizdiń mentalıteti ózgerip, ósti. Biz anaǵurlym bilimdi, bilikti, mádenıetti bola tústik. Sondyqtan, Elbasy Parlament pen Úkimetke óz ókilettiginiń biraz bóligin berý týraly durys sheshim qabyldap otyr dep esepteımin.
Bul rette, Prezıdent ustanymynyń batyldyǵyn, memlekettik bılik organdaryna degen senimin aıryqsha atap ótý kerek. Bul senim bizde oryn alyp jatqan saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik úderisterge jaýap qatyp, ún qosa alatyn jáne túrli talqylaýlar men sheshim qabyldaýlarǵa, sondaı-aq, olardyń júzege asyrylýyna qatysa alatyn kemeldengen, bilikti azamattyq qoǵamnyń qalyptasyp úlgergenimen de baılanysty.
Sonymen, taıaý bolashaqta bılik ókilettigin bólý jóninde reforma júredi. Ol, árıne, demokratııalyq qundylyqtarǵa saı, halyq talqysynan, sarabynan ótedi. Búginde buqaralyq aqparat quraldarynda qanshama qundy pikirler aıtylyp, jazylyp jatyr. Sonyń birsypyrasy – bılik tetikterin retteıtin qurylym týraly. Bizdińshe, ondaı ári dáneker, ári jaýapty, ári tıimdi qurylym – Memlekettik keńes bolýy tıis. Sondyqtan, bul rette, Memlekettik keńes nemese Ulttyq keńes organyn qurýdyń qajettiligi týyndaıdy. Ol aqsaqaldar men túrli áleýmettik toptardyń syıly da qadirli ókilderinen turý arqyly azamattyq qoǵamnyń múddesin tanytýy tıis. Bul qoǵamdyq mańyzy bar máselelerdi talqylap, halyqtyń oı-pikirine qulaq asýǵa múmkindik berer edi.
Eger óz tarıhymyzǵa qarasaq, arǵy zamannan beri qaǵannyń da, hannyń da keńesi bolǵan. Halyq aıtatyn «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» degen máteldiń tarıhy tereńde jatyr. Álem tarıhyna qarasaq, «memlekettik keńes» uǵymymen bir el prezıdenti basqaratyn bıik basqarý organyn, al ekinshi el parlamentin ataıdy. Biraq, qalaı bolǵanda da, osy uǵymnan bılikke degen jaýapkershilik, baqylaý, senim ańǵarylady. Qazaqstandaǵy jańa saıası reforma tıimdiligin, ıaǵnı bılik tarmaqtarynyń úılesimdiligin retteıtin qurylymdy Memlekettik keńes abyroımen atqara alady dep senemiz. Árıne, onyń tóraǵasy eli sengen Elbasy bolýy tıis. Oǵan bılik ókilettigin bólip berip, onyń mártebesin Konstıtýsııada bekitý qajet. Prezıdent konstıtýsııalyq qurylystyń kepili jáne joǵary arbıtr-tóreshisi retinde memlekettik bılik tarmaqtarynan joǵary turýy tıis. Mine, sonda tepe-teńdik te, qoǵamnyń saıası júıesiniń úılesimi de júzege asady. Endeshe, bizdiń oıymyzsha, Konstıtýsııaǵa engiziletin ózgeris barysynda bılik tarmaqtary tepe-teńdigine jaýapty Elbasy uǵymyna, mártebesine ekpin jasalynsa, ol saıası turaqtylyqtyń salmaǵyn arttyrmaq. Ult dástúrinde jáne kópetnosty Qazaqstan halqynyń búgingi tanymynda Elbasy uǵymy qalyptasqan Prezıdent uǵymynan áldeqaıda bıik jáne tegeýrindi. Sondaı-aq, qalyń jurtshylyq bul uǵymnan elge jaýapkershilik pen eldikti saqtaý men qorǵaýdyń qalqanyn, qamalyn, qýatyn kóredi, sezinedi, túısinedi. Úndistanda Mahatma Gandı, Qytaıda Sýn Iаtsen, Túrkııada Mustafa Atatúrik qubylysynyń Qazaqstandaǵy shýaǵyn, jalǵasyn halyq Nursultan Nazarbaev esimimen baılanystyrady. Bul – tarıh pen taǵdyr jaýabyn bergen aıtýly tańdaý.
Tóleýtaı SÚLEIMENOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń professory, Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Syrtqy ister mınıstri
????????????????????????????????????[/caption]
Bázbireýler bardy aıtýdy kóp kóredi, jaqsyny qyzǵanady, berekeniń ynsabyn oılamaıdy. Eger, otanshyldyq pen elshildiktiń naqty bir qaǵıdaty – dástúr men kóshbasshyny ardaqtaý desek, biz qashanda osy qaǵıdatqa adal bolyp qalýymyz qajet. Bul – álemdik parasat.
Máselen, taıaýda ǵana jarııalanǵan Elbasynyń konstıtýsııalyq reforma týraly Úndeýi men elimizdiń Úshinshi jańǵyrýy týraly halyqqa Joldaýyndaǵy oı-tujyrymdar bizdiń Qazaqstan úshin, bolashaq úshin jaýapkershiligimizdi eseleı túskendeı boldy. Birinshiden, elimizdi neshe túrli syn-qaterlerden Elbasy retinde abyroımen alyp ótken Nursultan Nazarbaev bılik tarmaqtary arasynda ókilettilik pen quzyrettilikti bólý týraly keleli oıdy halyq talqysyna saldy. Ekinshiden, bul Úndeý men Joldaý elimizdiń halyqaralyq demokratııalyq qundylyqtarǵa adal ekenin taǵy da bir dáleldedi. Úshinshiden, atalǵan Úndeý men Joldaýdy – dástúr men jańashyldyqtyń jańashyl izashary ári oraıly jalǵasy dep bilemiz.
Halqymyz «Sabaqty ıne sátimen» deıdi. Ár bastamanyń qısyny men júıesi bolýy tıis. Qýatty da kúshti prezıdenttik bılik tıimdi, tez, shuǵyl basqarý júıesin qurý úshin qajet boldy. Elbasy tıimdi memlekettik basqarýdy jańa soqpaqtan bastap, salıqaly saıasaty men baıypty biliginiń arqasynda talaı qıyndyqtan alyp ótti. Memleket basshysynyń el basqarý tujyrymdamasy ulttyq tarıhpen, dástúrmen, mádenıetpen ushtasty. Kópetnosty, kóp dindi Qazaqstannyń jan qalaýyn, tamyr soǵysyn, asyl armanyn, baıandy múddesin taba bildi. Halyqtyń kókeıinen shyqqan «Máńgilik El» ıdeıasy osylaı týdy. Qazaq eli, qazaq tili men mádenıeti – eldik pen tutastyqtyń temirqazyǵy bolyp, eshkimdi alalamady, eshbir jandy ózekke teppedi. Uly Dalanyń keńdigi men tereńdigi jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń jarqyn, jasampaz belesterine aınaldy.
Osyndaıda Batys oıshyly Sharl de Monteskeniń mynandaı tamasha sózi oıǵa oralady: «Bılikti teńdestirý, retteý, sabasyna túsirý, iske qosý, baıypty etý – sheber qaıratkerdiń mindeti» degen. Prezıdent N.Nazarbaev Táýelsizdiktiń 25 jylynda osy qasıetterdiń bárine qol jetkizdi. Muny halyq kórdi, álem bildi. El – Elbasyna tirek, Elbasy – elge qalqan. Bul – búginginiń shyndyǵy. Nursultan Nazarbaev dese, Qazaqstan, al Qazaq eli dese, Nursultan Nazarbaev oıǵa oralady, deıdi álem. Álemniń sharaınasy: «Qazaqstan – baqytty el. Prezıdenti paıymdy, halqy qarymdy, dosy kóp», – deıdi. Dese degendeı-aq! El tarıhyn tulǵalar jasaıdy. Tulǵa – eldiń tuǵyry, tulǵa – eldiń tutqasy. Demek, Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev – osyndaı tulǵa.
Jalpy, Elbasynyń konstıtýsııalyq reformaǵa ózgerister engizýge qatysty halyqqa Úndeýi – elimizdegi mańyzdy oqıǵa. Eger, ótkendi kóz aldymyzǵa keltirsek, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bizge eń aldymen, óz memleketimizdi, óz ınstıtýttarymyzdy qurýymyz kerek boldy. Aldymyzda álemdik qoǵamdastyqtyń, BUU-nyń, ózge de halyqaralyq uıymdardyń quramyna kirý mindeti turdy. Sol arqyly Ortalyq Azııada ornalasqan, ózindik salt-dástúri men zańdary bar osyndaı memleket bar ekendigin barshaǵa tanytýymyz kerek boldy. Al bul maqsat-mindetke qol jetkizý úshin sol kezde jol bastaıtyn myǵym qol, myqty bılik qajet edi. Memleketti qurý úshin sózsiz, myqty bılik kerek. Árıne, ol kezde syrtqy saıasattan bólek, ishki saıasatty, ekonomıkany júrgizýdiń, barlyq áleýmettik máseleni sheshýdiń ózi úlken jaýapkershilikti talap etti.
Bul ońaı eńseriletin mindet emes edi. Sebebi, ol kezde naryqtyq ekonomıkasy bar jańa memleketti qurý tóńiregindegi tájirıbemiz az bolatyn. Sol sebepti, biz ózimizdiń damý jolymyzdy aıqyndap, ony «damýdyń qazaqstandyq joly» dep atadyq. Osy arqyly erkin, táýelsiz, demokratııalyq, zaıyrly memleket qurýdy maqsat tuttyq. Bul oraıda, prezıdenttik basqarýdyń arnaıy modeli – «Nazarbaev modeli» qabyldandy. Alaıda, ol kezde Batys sarapshylary, saıasatkerleri bizdegi memlekettik basqarý avtorıtarlyq rejimge negizdelgenin, barlyq máseleni bir adam ǵana sheship, bárine Prezıdent qana jaýap beretinin, al Úkimet pen Parlamentke az fýnksııa berilgenin alǵa tartyp, bizdi synady. Sol kezde biz: «Demokratııa birden qalyptasa qoımaıdy. Oǵan ýaqyt kerek. Al sizder she? Sizder demokratııany 200-300 jylǵa jýyq ýaqyt boıy qalyptastyryp kelesizder. Soǵan qaramastan, ol demokratııany áli de túbegeıli túrde quryp úlgergen joqsyzdar. Demokratııany birtindep, árbir qadamdy nyq basa júrip, qalyptastyrý kerek. Ýaqyt keledi. Sol kezde memleketimizdi demokratııaly túrde basqarýǵa qaraı qadam basatyn bolamyz», – dep jaýap bergen edik.
Mine, biz aıtqan ýaqyt ta keldi. Elbasy óz Úndeýinde: «Men Prezıdent ıe ókilettikterdiń aıtarlyqtaı bóligin berýge sanaly túrde baryp otyrmyn. Men muny jalǵyz ǵana maqsatpen – eldi basqarýdyń neǵurlym tıimdi, ornyqty, zamanaýı júıesin qurý úshin jasap otyrmyn»,– dedi. Memleket basshysy osy arqyly qoǵamnyń qajettiligin óteıtin basqarý formasyn qalyptastyrý kerektigin aıtyp otyr. Batys elderinde bılik óz ókilettiligin dál bulaı tabystaı salmaıdy. Prezıdentter, kerisinshe, bılikti, óz ókilettikterin myǵym túrde qoldarynda ustap otyrady. Al bizdiń Prezıdent óz erkimen jáne bastamasymen 40-qa jýyq ókilettigin bılik tarmaqtaryna bólip bermekshi. Elbasy osyndaı sheshimdi jarııalaý arqyly joǵary ókiletti jáne zań shyǵarýshy organ retinde Parlamenttiń, memlekettiń durys qalyptasýyna jáne onyń azamattarynyń jaqsy turmys keshýine jaýap beretin organ retinde Úkimettiń qyzmetterine úlken múmkindik bergisi keletinin baıqatty.
Prezıdenttiń bul bastamasyn búkil Batys qoldap otyr. Germanııanyń, AQSh-tyń, Fransııanyń, Ulybrıtanııanyń saıasatkerleri atalǵan bastamany, Qazaqstan Prezıdentiniń qadamyn qoldap-qýattaıtynyn bildirýde. Árıne, Ýınston Cherchılldiń sózimen aıtsaq, «Demokratııa – bul basqarýdyń nashar formasy. Biraq, adamzat qoǵamdy basqarýdyń basqa, balamaly formasyn tapqan joq». Alaıda, álemniń kóptegen elinde memleketti basqarýdyń dál osyndaı stıli bar jáne ol qalyptasqan. Ol jetildirilip, tarıhı-evolıýsııalyq turǵydan alǵanda, jandanyp, jańǵyryp keledi. Amerıkanyń burynǵy prezıdenti Lınkoln óz kezeńinde: «Men qul, qul ıelenýshi bolǵym kelmeıdi. Meniń demokratııa týraly túsinigim, mine, osyndaı», – degen edi. Árıne, demokratııa basqarylýy tıis. Eger, demokratııa zańǵa baǵynbaıtyn bolsa, onda ol demokratııa bolmaıdy. Bul – haosqa, haostyq qoǵamnyń damýyna alyp kelmek. Al qoǵam demokratııalyq basqarý kezeńinde zańmen basqarylyp, sol zańnyń aldynda barlyǵy birdeı bolýy tıis. Prezıdent, mine, osyndaı maqsat-mindetti qoıyp otyr.
Jalpy alǵanda, osy 25 jyldyń ishinde bizdiń elimizde, qoǵamymyzda demokratııa damydy. Partııalar paıda boldy. Qoǵamnyń, halyqtyń arasynan shyqqan 3 partııa Parlamentte otyr. Eger, Prezıdent óz ókilettigin bılik tarmaqtaryna bólip berse, áli de kóptegen partııanyń saıası arenaǵa shyǵary anyq. Ondaı kezde túrli partııalardyń Parlamenttegi, Úkimet múshelerin aıqyndaýdaǵy kúshi anaǵurlym orasan bolary sózsiz.
Búginge deıin basqarýshylyqtyń vertıkaldi basqarý stıli kezinde barlyq máseleniń sheshimi Prezıdentke kelip tireletin edi. Ol óndiriske, aýyl sharýashylyǵyna, baǵdarlamalardyń oryndalýyna, áleýmettik máselelerge, Úkimet múshelerin taǵaıyndaýǵa, saılaýlarǵa – parlamenttik saılaý, ákimder saılaýy, olardyń taǵaıyndalýyna tikeleı ózi jaýap beretin edi. Endi Úkimet óziniń baǵdarlamasyna, bıýdjetke, bıýdjettik jospardyń oryndalýyna, al árbir mınıstrlik óz mınıstrligine, ár mınıstr ózine júktelgen mindettiń oryndalýyna jaýap berýi kerek.
Parlamentke kelsek, buryn ol tek zań shyǵarýmen ǵana aınalysatyn edi. Al negizinde, Parlament ózi shyǵaratyn zańdardyń durys oryndalýyn qadaǵalap, soǵan jaýap berýi tıis. Bul – baqylaýdyń mańyzdy elementi. Ekinshiden, Parlament Úkimetten, Premer-Mınıstrden, mınıstrlerden ózi jyl saıyn bekitetin jospardyń oryndalý-oryndalmaýyna, túrli zań buzýshylyqqa qatysty esepti suraýy kerek. Eger, qandaı da bir mınıstr óz jumysyn durys atqara almasa, ony qyzmetinen bosatý týraly máseleni Úkimettiń aldyna naqty túrde qoıýy kerek. Parlamentti halyq saılaıdy. Demek, Parlament óz qyzmetine jaýapkershilikpen qaraǵany jón.
Bizde túıtkildi máseleler az ba? Máselen, aýyz sýdyń zardabyn tartyp otyrǵan aýyldar, aýyldyq okrýgter bar. Máselen, aýyz sýdyń jetkiliksizdigin Aqtaý, Atyraý aımaqtary kórip otyr. Semeı aımaǵy, onyń keıbir aýdandary da aýyz sýdyń tapshylyǵyn bastan keshýde. Sondyqtan, Parlament Úkimetpen, qala, aýdan, aýyl ákimderimen birlesip, mine, osyndaı ómirlik mańyzy bar máselelerdiń kúrmeýin sheshýi tıis. Sol kezde ǵana prezıdenttik-parlamenttik basqarý júıesi tıimdi bolmaq.
Árıne, qoǵamda eger, atalǵan tetikter júzege assa, Parlament pen Úkimet ózderine júktelgen jaýapkershilik júgin kótere ala ma degen saýal týyndaýy múmkin. Buǵan qatysty mynany aıtar edim. Jalpy, konstıtýsııalyq ózgeristerdi báribir de júzege asyrý kerek. Úkimet, Parlament mundaı ózgeristerge dál qazir daıyn bolmaýlary múmkin. Biraq, bárin ýaqyt kórsetedi. Sebebi, 25 jyldyń ishinde bizdiń elimizdiń mentalıteti ózgerip, ósti. Biz anaǵurlym bilimdi, bilikti, mádenıetti bola tústik. Sondyqtan, Elbasy Parlament pen Úkimetke óz ókilettiginiń biraz bóligin berý týraly durys sheshim qabyldap otyr dep esepteımin.
Bul rette, Prezıdent ustanymynyń batyldyǵyn, memlekettik bılik organdaryna degen senimin aıryqsha atap ótý kerek. Bul senim bizde oryn alyp jatqan saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik úderisterge jaýap qatyp, ún qosa alatyn jáne túrli talqylaýlar men sheshim qabyldaýlarǵa, sondaı-aq, olardyń júzege asyrylýyna qatysa alatyn kemeldengen, bilikti azamattyq qoǵamnyń qalyptasyp úlgergenimen de baılanysty.
Sonymen, taıaý bolashaqta bılik ókilettigin bólý jóninde reforma júredi. Ol, árıne, demokratııalyq qundylyqtarǵa saı, halyq talqysynan, sarabynan ótedi. Búginde buqaralyq aqparat quraldarynda qanshama qundy pikirler aıtylyp, jazylyp jatyr. Sonyń birsypyrasy – bılik tetikterin retteıtin qurylym týraly. Bizdińshe, ondaı ári dáneker, ári jaýapty, ári tıimdi qurylym – Memlekettik keńes bolýy tıis. Sondyqtan, bul rette, Memlekettik keńes nemese Ulttyq keńes organyn qurýdyń qajettiligi týyndaıdy. Ol aqsaqaldar men túrli áleýmettik toptardyń syıly da qadirli ókilderinen turý arqyly azamattyq qoǵamnyń múddesin tanytýy tıis. Bul qoǵamdyq mańyzy bar máselelerdi talqylap, halyqtyń oı-pikirine qulaq asýǵa múmkindik berer edi.
Eger óz tarıhymyzǵa qarasaq, arǵy zamannan beri qaǵannyń da, hannyń da keńesi bolǵan. Halyq aıtatyn «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» degen máteldiń tarıhy tereńde jatyr. Álem tarıhyna qarasaq, «memlekettik keńes» uǵymymen bir el prezıdenti basqaratyn bıik basqarý organyn, al ekinshi el parlamentin ataıdy. Biraq, qalaı bolǵanda da, osy uǵymnan bılikke degen jaýapkershilik, baqylaý, senim ańǵarylady. Qazaqstandaǵy jańa saıası reforma tıimdiligin, ıaǵnı bılik tarmaqtarynyń úılesimdiligin retteıtin qurylymdy Memlekettik keńes abyroımen atqara alady dep senemiz. Árıne, onyń tóraǵasy eli sengen Elbasy bolýy tıis. Oǵan bılik ókilettigin bólip berip, onyń mártebesin Konstıtýsııada bekitý qajet. Prezıdent konstıtýsııalyq qurylystyń kepili jáne joǵary arbıtr-tóreshisi retinde memlekettik bılik tarmaqtarynan joǵary turýy tıis. Mine, sonda tepe-teńdik te, qoǵamnyń saıası júıesiniń úılesimi de júzege asady. Endeshe, bizdiń oıymyzsha, Konstıtýsııaǵa engiziletin ózgeris barysynda bılik tarmaqtary tepe-teńdigine jaýapty Elbasy uǵymyna, mártebesine ekpin jasalynsa, ol saıası turaqtylyqtyń salmaǵyn arttyrmaq. Ult dástúrinde jáne kópetnosty Qazaqstan halqynyń búgingi tanymynda Elbasy uǵymy qalyptasqan Prezıdent uǵymynan áldeqaıda bıik jáne tegeýrindi. Sondaı-aq, qalyń jurtshylyq bul uǵymnan elge jaýapkershilik pen eldikti saqtaý men qorǵaýdyń qalqanyn, qamalyn, qýatyn kóredi, sezinedi, túısinedi. Úndistanda Mahatma Gandı, Qytaıda Sýn Iаtsen, Túrkııada Mustafa Atatúrik qubylysynyń Qazaqstandaǵy shýaǵyn, jalǵasyn halyq Nursultan Nazarbaev esimimen baılanystyrady. Bul – tarıh pen taǵdyr jaýabyn bergen aıtýly tańdaý.
Tóleýtaı SÚLEIMENOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń professory, Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Syrtqy ister mınıstri
