Bıik beles

Árbir urpaq óz memleketiniń órkendeýine úlesin qosady. Otany úshin bar kúsh-jigerin jumsaǵan adamdardyń eren eńbekterin keıingi býyn bilýi tıis. Mine, sondaı jandardyń biri – munaıshy, uzaq jyl Atyraý (Gýrev) oblysynda jaýapty da basshylyq qyzmetter atqarǵan Esen Tasqynbaev. Esen Tasqynbaıuly 1932 jyly Jylyoı aýdanynyń Jarshyq aýylyn­da ómirge keldi. 1954 jyly I.Gýb­kın atyndaǵy Máskeý munaı-hı­mııa já­ne gaz ónerkásibi ınstıtýtyn ınje­ner-mehanık mamandyǵy boıynsha tá­mam­dady. On jyl munaı-gaz salasynda qa­ra­paıym slesardan bastap, prorab, bur­ǵylaý kontorynyń bas mehanıgi, so­nyń alty jylynda «Kazahneft» bir­lestiginde bas mehanık qyzmetterin at­qardy. Bul Qazaqstannyń batys óńirinde mu­naı-gaz kenishterin jedel izdestirý, ıge­rý kezeńderi bolatyn. Mine, osy kez­de jańa uńǵymalardyń sátti bur­ǵy­lanýyn jáne keıin olardan ónim aly­nýyn qamtamasyz etýde ınjener-me­ha­nıkterge erekshe jaýapkershilik júk­tel­di. Munaı-gaz jáne basqa da salalar­da olardyń damýyn mehanıkterdiń qyz­metinsiz elestetý múmkin emes. Esen Tasqynbaıuly munaı-gaz salasyn­da eńbek etken jyldary Tereńózek, Tá­ji­ǵalı, Tóles, Prorva, Qarsaq, Mar­ta­shı, Batys Qamysty, Tańatar tá­riz­­di kóp­tegen ken oryndary ashylyp, paı­da­lanýǵa berildi. 1958 jyly Mańǵystaý túbeginde mu­naı men gazdy tabý úshin tereń bur­ǵy­laý bas­taldy. 1960 jyly О́zende bi­rin­shi tabıǵı gaz, bir jyldan soń О́zen men Jetibaıda alǵashqy munaı bur­qa­ǵy alyndy. Osy kezde Esen Tas­qynbaevtyń tikeleı aralasýy­men jóndeý bazalary quryldy. Dos­sor­da jergilikti zaýyt jáne basqa da ken oryndarynda mehanıkalyq seh­tar jańǵyrtyldy, uńǵymalardyń bur­ǵy­laý men paıdalanýda ozyq ádister qol­danyla bastady. Eń bas­tysy – she­ber mehanıkterdiń tutas toby tár­bıe­le­nýi. So­lardyń kóbi keıin óndiris je­tek­shil­e­ri boldy. Esen Tasqynbaıuly «Kazah­neft» bir­lestiginde qoǵamdyq ju­mys­tarǵa bel­sendi aralasty. Uıym­das­ty­rý­shy­lyq qabiletimen kózge tús­ken ol 1964­ jyly Gýrev qalalyq par­tııa ko­­mıtetiniń ekinshi, araǵa jyl sa­lyp bi­­rinshi hatshylyǵyna saılanyp, ob­lys­­tyq partııa komıtetiniń bıýro mú­she­­si boldy. Osy laýazymyn tabany kú­­rek­teı 12 jyl atqardy. E.Tasqynbaevtyń qalalyq partııa ko­­mıtetiniń birinshi hatshysy kezinde qa­la jan-jaqty damydy. Munaı óńdeý, hımııa jáne mashına jasaý zaýyttary jańǵyrtylyp, kóptegen kásiporyn qa­tar­ǵa qosyldy. Aýdandyq jylý-elektr orta­lyqtary, polıetılen zaýyty, gaz jınaqtaý stansasy, 100 kóliktik av­to­býs parki qyz­met istedi. Munaı qu­byrlaryn teh­nı­kalyq qamtıtyn, el­di mekenderdi qa­la­aralyq baılanys­pen jáne tele­baǵ­darlamalarmen qamtamasyz etetin paı­da­laný-tehnıkalyq baılanys keńsesi qu­ryldy. Qýaty 16,5 myń tonnalyq as­falt zaýyty, IL-18 ushaǵyn qa­byl­daý­ǵa qabiletti áýejaıdyń ushý-qoný ala­ńy, Gýrev-2 temir jol stansasy men 500 oryndyq beket iske qosyldy. Táýligine 60 tonna ónim daıyndaıtyn nan zaýyty, et kombınatynda 600 tonna­lyq tońazytqysh, 40 myń qusqa esep­telgen fabrıka, saýda ortalyǵy, qýaty 24 myń tonnalyq un elevatory tur­ǵyzyldy. Qurylys salasyn jaqsartý maq­sa­tynda kúrdeli sharalar jasaldy. Gýrev tarıhynda tuńǵysh ret te­mir-beton qadalary paıdalanyldy. Jyly­na 35 myń sharshy metr turǵyn úı salý­ǵa eseptelgen iri paneldi qurylys kom­bınaty da osy kezde irge kóterdi. Jaı­yq jaǵasyn bekitý qolǵa alyndy. О́zen ústinen uzyndyǵy 259, al bıik­tigi on metrlik kópir turǵyzyldy. Tórt júz oryndyq oblystyq, 240 ke­rý­ettik ınfeksııa jáne balalar tis aýrýhanalary, medısınalyq ýchılı­she, perzenthana, árqaısysy 960 oqý­shy­lyq temir jol, polıtehnıkalyq já­­ne aýylsharýashylyq tehnıkýmda­ryn­­da Esen Tasqynbaıulynyń qol­­tań­basy bar. Sonymen qatar, temir­jo­l­shylardyń aýrýhana kesheni, 1500­ stý­denttik pedagogıka ınstıtýty men jataqhanasynyń ǵımaraty, 810­ oryn­dyq drama teatry, mýzyka ýchı­lı­shesi men balalar kitaphanasy da sol kezde salyndy. «KazNIPI-neft», ǵylymı-zer­t­­­teý jobalaý, geologııalyq bar­­laý munaı ınstıtýttary qury­lyp,­ «Gıp­rokazneft» já­ne «Kaz­za­p­­­gı­drovodhoz» ıns­tı­týt­ta­ry­nyń ­ǵımaraty salyndy. Res­pýb­lı­­ka­lyq ók­pe derti, onko­logııalyq jáne radıo­lo­­gııalyq zertteý ıns­tı­tý­ttarynyń fı­­lıaldary ashyldy. Ár jy­ly 20-30 myń sharshy metr­­lik tur­ǵyn úı, mek­tep­ter men ba­l­a­baq­shalar, sport ke­shen­deri paı­da­lanýǵa berildi. Al, 1967 jyldyń jeltoqsanynda tuń­ǵysh ret jergilikti telehabar tara­tyldy. Ol kelesi jyly «Orbıta» stan­sasyna qosyldy. N.Jantórın atyn­da­ǵy oblystyq fılarmonııa qurylyp, onyń janynan «Atyraý-Jaıyq», «Shal­qıdy án», «Rıtm vremenı» já­ne «Naryn» ansamblderi ashyldy. «Jaıyq qyzy» bı ansambli 1971 jyly Iýgoslavııada óner kórsetti. Esen Tasqynbaıuly kadrlardy taldaý, ornalastyrý jáne de tárbıeleý má­se­lesine úlken mán berdi. Ol kóptegen ma­mandardy partııaǵa qabyldap, jaý­ap­t­y basshylyq oryndarǵa joǵarylatý já­ne qoǵam jumystaryna jumsaý ar­qyly bolashaqqa jol ashty. Ol qala tizginin ustaǵan 12 jylda­ Gýrev birneshe márte KSRO jáne Qazaq KSR tarapynan aýyspaly Qyzyl tý­men marapattaldy, júldeli oryndardan kórindi. 1977 jylǵy E.Tasqynbaev oblystyq at­qarý komıteti tóraǵalyǵyna saılandy. Ol osy qyzmetinde on jyl eńbek et­ti. Sol jyldary oblystyń ishki óni­mi ónerkásiptiń barlyq salasy boıyn­sha elý paıyzǵa artyp, 1986 jyly 532 mln rýblge jetti. Ásirese otyn ónerkásibinde 50, hımııa salasynda 90, mashına jasaýda 60 paıyz ósim boldy. Máselen, 1986 jyly 2,7 mln tonna munaı, 1,2 mlrd kvt-saǵat elektr jáne úsh mıllıon gıgakalorııa jylý energııasy alyndy. Kómirsýtegi shıkizatyn izdestirý maqsatynda geologııa barlaý jumystary óristep, ondaǵan jańa ken oryndary qatarǵa qosyldy. Sonyń ishinde 1979 jyly ashylǵan iri Teńiz kenishi de bar. Qurylysqa jumsalǵan qarjy 3,4 ese ósip, 1986 jyly 932 mln rýbldi qurady. Qatarǵa qosylǵan turǵyn úıler sany 2,3 ese artyp, 245 myń sharshy metrge jetti. Oblystyń óz kúshimen atqarylǵan jumys kólemi 1,8 ese ósip, 201,6 mln rýbl boldy. Agrarlyq sala jaqsy damydy. Máselen, 1986 jyly 132 myń múıizdi iri qara, 64 myń jylqy, 27 myń túıe men 1 mln 250 myń qoı-eshki tizimge alyn­ǵan. Osy jyly 46 myń tonna et, 35 myń tonna sút, 33 mln dana ju­myr­t­qa, úsh myń tonna jún, 9,8 myń tonna kar­top, 24 myń tonna kókónis pen 17,5 myń tonna baý-baqsha ónimi alyndy. Bilim berý men densaýlyq, sport pen mádenıet jaqsy órkendedi. On jyl ishinde oblys halqy 60 myńǵa ósti, sóıtip, 400 myń adamǵa jetti. 1985 jyly áleýmettik-eko­no­mı­kalyq jáne mádenı jetistikteri úshin oblysqa KOKP OK, KSRO Mınıstr­le­r keńesiniń, BOKKO jáne BLKJO OK-tiń kóshpeli Qyzyl týy berildi. Esen Tasqynbaıuly KOKP HHV (1976j.), HHVI (1981j.), HHVII (1986j.) sezderiniń, Qazaqstan Kompartııasynyń HII-HVI sezderiniń de­legaty boldy. 1972-1987 jyldar ara­lyǵynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń músheligine, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń VIII-XI sha­qyrylymdarynyń depýtattyǵyna saı­landy. El aldyndaǵy eren eńbegi úshin «Oktıabr revolıýsııasy», «Halyqtar dostyǵy», Eńbek Qyzyl Tý, «Parasat», «Qurmet» ordenderimen jáne 15 medalmen marapattaldy. Atyraý oblysy men qalasynyń jáne Jylyoı aýdanynyń qurmetti azamaty. Men Esen Tasqynbaıulyn 1970 jyldan beri bilemin. Ol qoǵamnan óziniń ornyqty ornyn alyp, bıik bedel­ge ıe boldy. Ony kásibı munaıshy, hal­qynyń patrıoty, adal, jumysker, el­ge­zek, jan-jaqty damyǵan jáne tamasha otbasy ıesi retinde baǵalaımyn. Esen aǵanyń ómirlik jary Ermek Aldııarqyzy – pedagog-fılolog. Uzaq jyl Atyraý memlekettik ýnı­ve­r­sı­te­tin­de dáris berdi. «Qazaqstan­nyń eń­bek sińirgen muǵalimi» ataǵyn ıelendi. Eke­ýi tamasha balalar tárbıelep, nemere súıdi. Jalpy, bul otbasynyń ótken jo­ly – keıingi urpaqqa tálimdi tárbıe. Ravıl ShYRDABAEV, memleket jáne qoǵam qaıratkeri