Abaı shyǵarmalary jáne adamgershilik tárbıe

Rýhanı-adamgershilik tárbıe­­niń ózek­tiligi nede? El táýel­sizdigin al­­ǵ­anǵa deıin biz ult re­tinde urpaq tár­­bıeleý, ulttyq qasıetimizdi dá­rip­­teý, tolyq adam retinde áleý­met­te­ný degen máselelerdi keń túrde tol­­ǵap ta, keń túrde halyqtyń sa­na­­syna berip te jarytpadyq. Árı­ne, ótkenge topyraq shashpaımyz. Ol kezdegi tárbıeniń de jaqsy tus­tary bolǵanyn eshkim joqqa shy­ǵar­maıdy. Rýhanı-adamgershilik tár­bıeniń ózektiligi – ol barlyq pán arqyly jeke tulǵanyń adamı qa­sıetterdi meńgerýin, ystyq qaı­rat, nurly aqyl, jyly júrekte bo­lýyn talap etetin, adamnyń ózin ózi retteýin júzege asyrýyn, áleý­­mettenýin qamtamasyz etetin ult­tyq qundylyqtar arqyly ata-babamyzdyń qanynda bar qa­sıet­terdi boıǵa sińirýdi kóz­deı­tindiginde. О́zek­tiligi – bul tár­bıe­niń esh­ýa­qytta qatyp qal­ǵan qa­ǵıda­lar­ǵa súıen­beı­­ti­ni, ná­tı­je­si­niń bir­den kózge kórin­­beı­tindigi. Biz­diń ha­lyq sózge mán ber­gen, sóz­ge toq­ta­ǵan, úlkenin qurmet tut­­qan. Sol qa­sıet­terimizdi mek­tep qa­byr­ǵa­synda boı­ǵa sińi­rý jaýapty da úl­ken min­­det bolyp sanalady. Men ózim qyz­­met etetin mekteptegi rý­­hanı-adam­gershilik tárbıeniń ba­­ry­syna toqtalýdy jón kórdim. Rý­­hanı-adamgershilik tárbıeniń maq­­­­saty jalpyadamzattyq qun­dy­lyq­­tarmen, normalarmen jáne dás­túr­­lermen úılesetin moraldyq q­asıetter men kóz­qarastar qa­lyp­tas­tyrý bolyp tabylady. Osy maqsattardy júzege asy­rý úshin «О́zin ózi taný» páninen bó­lek, qazaq tili men ádebıeti, ta­rıh pánderi arqyly da ulttyq qun­dy­lyqtardy paı­dalana otyryp, rý­hanı-adam­gershilik tárbıe be­rý­ge bolady. Qazaq ádebıeti pániniń baǵdarlamasynda uly Abaı shy­ǵar­ma­lary birneshe saǵatqa be­ril­gen. Abaı shyǵarmalaryn tár­bıe tu­jy­­­r­ymdamasyna kiriktirý rý­hanı-adam­­gershilik tárbıeniń qaı­nar kózi bo­l­­ary sózsiz. Osy ba­ǵyt­ty júzege asy­­rý maqsatynda «Aqyl, qaırat, jú­rekti birdeı us­ta, Sonda tolyq bo­lasyń elden bó­lek» atty Abaı shy­ǵarmalaryna ne­giz­­delgen tárbıe baǵ­darlamasyn qu­ras­tyrdym. Tár­bıeniń tu­jy­rym­damalyq negizderine súıen­gen bul baǵdarlama Abaı shyǵarmalary ar­qyly jeke tulǵanyń naǵyz adam bo­lýyn, izgi qasıetterdi ulttyq tur­ǵyda meńgerýin, ar-ojdandy saq­tap, adamdarǵa rııasyz qyzmet etý, minez-qulyqty jetildirý sııaq­ty min­detterdi kózdeıdi. Abaı sóz­­deri adam­zat tarıhynda es­kir­meı­tin, mánin joımaıtyn sóz­der bol­ǵan­dyqtan, onyń urpaq tár­bıeleýde at­qarar róli de orasan zor. Mysaly, Abaı «Oıǵa tústim, tolǵandym О́z minimdi qolǵa aldym», – deıdi. Osy óleń joldarynyń jas ur­paq­qa berer ónegesi – adam bala­sy­­nyń óz minez-qulqyn kóre bilý qa­­biletimen, jeke tulǵa retinde ta­n­y­lý qasıetinde. Adam – osyndaı erek­sheligimen de adam. Abaı 18-qarasózinde «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵy­lym, ar, minez degen nárse­lermen oz­baq», – deıdi. Jas urpaqqa osy sóz­diń maǵynasynyń ózi ónege. Sóz ar­qyly jas urpaq sanasyna silkinis jasaý, oılandyrý mektepte jumys isteıtin ár muǵalim paryzy bolsa kerek. Oqýshyǵa qazaqtyń ult re­tin­degi beınesi qandaı bolýy ke­rek ekenin uǵyndyryp, adamı qasıetke jat qylyqtar jóninde Abaı bolyp oı tastaý, árıne, sózge toqtaıtyn árbir qazaq balasyna áser eteri sóz­siz. Máńgilik El azamaty bolýǵa um­tylǵan qa­zaq balasynyń boıynda ata-babamyzdan kele jatqan qaı­sar­­lyq, ýádege beriktik, buzylmas din men dil ábden kerek-aq. Máń­gi­­lik el ıdeıasyn, ásirese, ádebıet sa­­baqtarynda kóbirek aıtýymyz qa­­jet. О́ıtkeni, birinshiden, áde­bıet – ardyń isi, ekinshiden, adamǵa jaq­­­sy men jamandy, ulttyq rýh­ty si­ńir­tetin osy pán. Rýhanı-adam­ger­shi­lik tárbıe arqyly Máńgilik El ıdeıa­syn uǵyndyrý mektepterden bas­taý alýy tıis, sondyqtan Abaı shyǵarmalaryn tárbıede paıdalaný tıimdi nátıje beredi dep oılaımyn. Taǵy bir mysal, azamattyq-pa­t­­rıottyq, quqyqtyq tárbıeni tek synyp saǵattary arqyly berý sy­ńar­jaqtyq bolar edi. Ultyna adal qyz­met etip, aqyl, qaırat, júrekti bir­deı ustanýǵa ósıet aıtqan Abaı­daı tulǵanyń sózi ómirimizdiń sham­shy­raǵyna aınalýy tıis. «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasynyń basty maq­s­aty – otanyn súıetin jeke tulǵa tár­bıeleý. Mektep qabyrǵasynda júr­gen oqýshy keleshekte óz eliniń bir «ketigin taýyp qalanýy tıis». Jet­kin­shekti osy baǵyt­ta tárbıeleý úshin mekteptegi túr­li sharalarmen qa­tar, qazaqy qa­sıetimizdi, asyl sóz­diń qudiretin de oqýshylarǵa jetkize bilý shart. Jas urpaqqa áleýmettik baǵ­dar berý – úlken jaýapty is. Oqýshyǵa Abaı sózderi áser etýi úshin mektepte pikirtalas, toptyq jumystar, ádebı keshter, trenıngter, kezdesýler ótkizý oryndy bolmaq. «О́ziń úshin eńbek qylsań ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń, adamshylyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń», dep Abaı aıtqandaı, na­ǵyz adamı qundylyqtardy meńger­gen jasóspirimniń Máńgilik El­diń azamaty bolyp shyǵary sózsiz. Mirbolat MYRZAǴALIEV, A.Orazbaeva atyndaǵy jalpy orta bilim beretin mekteptiń qazaq tili men ádebıeti pánderiniń muǵalimi Batys Qazaqstan oblysy, Kaztalov aýdany Sýretti túsirgen Erlan Omarov, "Egemen Qazaqstan"