Sabaqtaǵy sony tásilder

Prezıdent Nursultan Nazar­baev bıylǵy «Qazaq­stan­nyń Úshin­shi jańǵyrýy: ja­han­dyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda «Eń aldymen, bi­lim berý júıesiniń róli óz­g­e­rýge tıis. Bizdiń mindetimiz – bi­lim berýdi ekonomıkalyq ósý­diń jańa modeliniń ortalyq býy­nyna aınaldyrý. Oqý baǵ­dar­lamalaryn synı oılaý qa­bi­letin jáne óz betimen iz­de­ný daǵdylaryn damytýǵa ba­ǵyt­taý qajet», deı kelip, mu­ǵa­lim deń­geıin kóterýdi, aýyl mek­te­bi men qala mektebiniń ara­syn­­daǵy alshaqtyqty azaıtýdy tap­syrdy. Mine, osy ıgi isti atqarý ju­my­­syn­da bilim qyzmetkerleri, onyń ishinde muǵalimderdiń iz­­de­ni­si bólek deýge bolady. Biz­ ja­qyn­da Astanadaǵy №74 mek­­tep­- gım­nazııasynda bolǵan ashyq sa­­baqqa qatysqan edik. «Alash ary­s­­tarynyń bilim be­rýdegi ád­is­-tásilderimen N.­Oraza­qy­no­­­vanyń «Satylaı keshendi oqy­­tý» tehnologııasynyń sa­baq­tas­­tyǵy» taqyrybynda ótken se­­mınarda ustazdar ózderiniń ke­­leli oılaryn ortaǵa salyp, sa­­baq berý tásilderi boıynsha pi­kir bólisti. 7 «B» synybyndaǵy orys tili páni boıynsha ashyq sabaq «Syn esimin morfologııalyq tal­­daý» degen taqyrypta ótti. Tá­­jirıbeli ustaz Altynaı Mu­­qasheva sabaq bastamas bu­ryn oqýshylardy eki topqa b­ó­­lip otyrǵyzdy. Budan keı­in oqýshylar úıge bergen tap­syr­many qaıtalap, ár sózdi sóz tabyna qaraı, ásirese, syn esim­ge qatysty tustarǵa baı­la­nys­ty túsinikterin aıtyp jat­ty. Arasynda qazaq tilimen baı­la­nys­tyryp otyrý da nazardan tys qalmady. Úı tapsyrmasyn py­s­yqtaýda eki topqa bólingen oqý­shylar ózara pikir almasyp, keı sózderdiń maǵynasyn tal­daý­ǵa múmkindik aldy. Jańa sa­baq­­ta ár sózdiń astaryna úńilip otyr­ǵan oqýshylardyń izdenisi súı­sindirdi. Aıtalyq, «prıtcha» só­zi­niń túpki maǵynasyn mor­fo­logııalyq jaǵynan tald­a­ǵan­da, qazaq uǵymymen ush­tas­ty­­ryp, onyń támsil, naqyl, ósı­et degen maǵyna bildiretinin, osy­ǵan qatysty ulttyq úlgi­de­gi ónegelerdi, ásirese, ata-baba­larymyzdyń salt-sana­sy­­na qatysty kórinisterdi teh­nı­ka­lyq quraldarmen kór­setip otyr­­dy. Eki topqa bó­lin­gen oqý­­­shylar ár sózdi morfo­lo­gııa­lyq taldaý boıynsha teo­rııa­ǵa súıe­ne otyryp, táji­rı­be jú­zind­egi mysaldarǵa jú­gin­di. Top je­tekshileri sy­nyp­tas­ta­ry­nyń bi­lim deńgeıin sabaq ús­tinde baǵa­mdaı otyryp, qaı jer­d­e kemshilik jibergenin de atap jatty. Sóıtip, olar synyp­tas­tarynyń úı tapsyrmasyna, ja­ńa sabaqqa qatysýyna qa­raı baǵalar qoıdy. Al bul baǵa­lar­­ǵa kelisý, kelispeý jaıy­n­­­- da ár oqýshy ózderi tú­sinik berip, jetistikteri men mú­lt ketken jerlerin to­lyq­tyrdy. Biz bul sabaq úrdisin osy­dan biraz jyl buryn qazaq pe­dagogıkasynyń aıtýly tul­ǵasy Qanıpa Bitibaevanyń syny­bynda bolǵanda kórgen edik. Shynyna kelgende, úırene al­saq, qazaq ustazdary da álem­dik pedagogıkanyń ozyq j­e­tis­tikterin óz pánderine paı­dalana alady eken. Jańa sa­baq­ty qaıtalaı kelip, úıge berilgen tapsyrmadan soń bir oqýshy óziniń synyptastarynan sa­baq­tyń qalaı ótkeni týraly te­le­dıdar júrgizýshisindeı suh­­bat alyp jatty. Tipti, sa­baq­qa qatysyp otyrǵan qa­la mu­ǵalimderiniń de pikirin su­ra­dy. Bir rıza bolǵan tusymyz, uldar men qyzdar qazaq tilin, orys tilin keı tusta aǵylshyn tilimen ushtastyryp, úsh tildi teń meńgerip kele jat­qa­nyn ańǵartty. Osy arada my­na bir oıymyzdy ortaǵa sala ket­sek deımiz. Qazaq mek­tep­teri­nd­e­gi oqýshylar ana tiline je­tik eken. О́ıtkeni, qajettilik bolǵan soń osylaı úırense kerek. Al qajettilik bolmaǵan tusta árıne ana tili qaǵys qala beredi. 2«Á» synybynda ótken áde­bıet sabaǵynda búl­dir­shin­der bilimge yntaly eken­di­gin kórsetti. О́tken sabaqta «Juldyzdar» ertegisi oqy­ty­lyp, úıden qaıtalap kelý tap­syrylypty. Úsh topqa bó­lingen bastaýysh synyp oqý­shy­lary halyq ertegisindegi oqı­ǵalardy jarysa aıtyp, ár top taqyryp, janr boıynsha tap­syrmalar oryndady. Bul synypta da oqýshylardyń erkin otyrýy, arasynda teleekrannan mýltfılmder kórsetip, ondaǵy jattyǵýlar arqyly sergitip alý da oılas­tyrylǵan. Jańa sabaqtyń taqyryby «Qarlyǵash pen dáýit» dep atal­­dy. Erteginiń oqıǵasy beı­­n­erolıkte kór­setildi. Osy­dan keıin bala sanasyna keıbir túsiniksiz sóz­­­­der, ıaǵnı «arashashy», «ma­saırap», «kózdi ashyp-jum­­ǵansha» sekildi sózder tú­sin­di­rildi. Ertegi boıynsha qaı­­ta­laý jumystary júr­gi­zil­di. Onda «Erteginiń avtory kim?» degen suraqqa oqý­shy­lar ha­lyq ertegisi dep ja­ýap ber­di. Shyǵarmanyń ta­qy­ry­by, jan­ry, ıdeıasy da mu­ǵa­lim­niń túsindirýi boıynsha qaı­ta­lanyp jatty. Toptyq ju­mys ke­zinde erteginiń ishin­degi aı­ty­­latyn tekster boıyn­sha su­raq-jaýap óris aldy. Jaq­sy men jaman qatar aıtylatyn tus­ty áńgimeleı kelip, maqal-máteldermen ushtastyrý da ádemi shyqty. Sabaq ústinde oqýshylardy bir saryndylyqtan aryltý úshin oıyndar uıym­das­ty­ryld­y. Sabaqty qory­tyn­dylaý ke­zinde taqtadaǵy ilýli turǵan tórt juldyzshany tórt oqý­shy alyp, artyndaǵy ja­zý­­lardy oqy­ǵanda: «Sabaq ne týraly bol­dy?», «Sabaq una­­­­dy ma?», «Ne úırendiń? Qaı sóz qıyndyq tý­dyr­dy?», «Sabaqtan qandaı áser al­dyń?» degen suraqtar ja­zy­lyp­ty. Oqýshylar buǵan bi­ri­­nen keıin biri jaýap berip, tú­­siniksiz jerlerin muǵalimin qa­tystyra otyryp aıtty. Sa­baq sońynda top jetekshileri sy­­nyptastarynyń jaýabyna óz baǵalaryn berip jatty. Osy eki sabaqtan ańǵar­ǵa­­nymyz, qazir baıaǵy ke­ńes dáý­irindegideı emes, sa­baq ótý ádisi ózgergen, oqý­shy­­lar erkin otyrýǵa, óz oıyn tolyq jetkizýge múm­kin­dik alǵan. Onyń ústine, ol ke­z­degi muǵalimderdiń oqý qu­­ral­dary, ádistemeleri, tá­ji­­rıbe júzinde kórsetetin zat­­tary az bolatyn. Qazirgi teh­­nıka dáýirlegen zamanda ne­­bir jaqsy ádistemelerdi jar­­namalaıtyn quraldardyń mol ekeni, túrli rolıkterdiń de je­tip artylatyny baıqaldy. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»