Qazaqstanda kásipkerlik oıdaǵydaı damyp keledi

Taıaýda halyqaralyq Heritage Foundation zertteý ınstıtýty álem elderiniń ekonomıkasyna júrgizgen jyl saıynǵy zertteýiniń qorytyndysyn jarııalap, ekonomıkanyń erkindigi jaǵynan Qazaqstandy dúnıe júzi boıynsha 42-shi orynda dep tapty. Osylaısha, Qazaqstan ótken jylǵymen salystyrǵanda 5,4 pýnktke kóterilip, bir jylda tizimdegi 68-shi orynnan 42-shi orynǵa joǵarylap otyr. Ekonomıkalyq erkindikte atalǵan ınstıtýt úshin menshik quqyǵynyń saqtalýy, kásip ashýǵa jáne ony júrgizýge jaǵdaı jasaý, eńbekaqynyń adal tólenýi, saýda qatynastarynda keder­giniń bolmaýy, memlekettiń bız­nesti qyspaýy eskeriledi. Instıtýttyń habarlaýynsha, Qazaq­stannyń bir jylda birneshe saty alǵa jyljýyna sep bolǵan fak­­tor eldegi memlekettik bas­qarý­dyń oń­ta­ı­­­landyrylýy men jeke­she­len­­dirýdiń kezekti naýqany bolsa kerek. «Qazaqstan ekonomıkasy sońǵy on jylda ashyqtyqty qamtamasyz ete otyryp úlken jetistikke jetti. Mem­lekettiń iri kásiporyndarǵa ıelik etýi saqtalǵanyna qaramastan, ekonomıka negizinen jekeniń qolynda. Oǵan qosa, qazir jekeshelendirý naýqany jalǵasyp jatyr. Qurylymdyq reformalardyń arqasynda saýda rejimi jańartyldy», delingen zertteýde. Budan bólek, ótken jyly elimizdiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolýy da ekonomıkadaǵy zańnamanyń básekege qabilettiligin arttyrǵanǵa uqsaıdy. Álem boıynsha ekonomıkalyq jahandaný úrdisteri keri ketip jatqan kezde halyqaralyq saýda men bıznesti qutqaratyn jalǵyz nárse memleketterdiń zańnamasynda ashyqtyq pen teńdikti qamtamasyz etý ekeni túsinikti. Bul turǵyda ekonomıkasy erkin elderdiń tiziminiń kósh basyn Azııa elderi bastap tur. Gonkong, Sıngapýr, Jańa Zelandııa úshtiginiń sońynan Shveısarııa men Avstralııa ergen. Sonymen qatar, qarqyndy damýshy aımaq sanalatyn Ońtústik Amerıka qurlyǵynan Chılı de úzdik ondyqtan kórinedi. Bulardan bólek «ondyq» ishinde Estonııa, Kanada, BAÁ men Irlandııa bar. Jalpy, ekonomıkanyń erkin jumys isteýin qamtamasyz etýshi faktorlar retinde atalǵan ınstıtýt «Bıznestiń erkindigi», «Saýda erkindigi», «Salyq erkindigi», «Memlekettiń osy baǵytta qarjy bólýi», «Valıýta erkindigi», «Investısııa erkindigi», «Qarjy erkindigi» men «Menshik quqyǵynyń saqtalýy», sııaqty talaptar qoıady. Qazaqstannyń bir jyl ishinde 26 oryn alǵa jyljý sebepterin ekonomıkadaǵy ótken jylǵy ózgeristerden izdep kórý kerek. Máselen, «Bıznestiń erkindigi», «Saýda erkindigi» eldiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolýynan ekpin alǵan bolýy ábden múmkin. Jalpy, ózge eldermen ekonomıkalyq ıntegrasııanyń qatysýshy elderdiń barlyǵy úshin mol artyqshylyq ákeletinin aıtady. Bul turǵyda ulttyq zańnamany halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý arqyly eldegi bıznestiń, sonyń ishinde ımport-eksport qatynasynyń da ilgerilegeni anyq. Al «Salyq erkindigi» jaǵynan jergilikti bıliktiń ótken jyly «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birlesip, sońǵy birneshe jyldan beri jalǵasyp kele jatqan jeńildikter ázirlegeni belgili. Bas­tapqyda jumysyn endi bastaǵan kásipkerlerdi, keıin isti bolmaǵan barlyq kásipkerlerdi úsh jylǵa deıin salyqtan bosatý salyq saıasatyndaǵy keı olqylyqtardyń ornyn toltyrǵan edi. Instıtýt túzgen tizimde Qazaqstandy alǵa súıregen eń iri kórsetkishterdiń biri «Valıýta erkindigi» bolsa kerek. Ulttyq bankke bas bolyp kelgen kezdegi negizgi tapsyrmasy teńgeni erkin aınalymda ustaý bolǵan Danııar Aqyshev bir jyl ishinde eldegi qarjy-valıýta saıasatyna ekpin berdi. Teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 370-ke deıin jetken kezde de bastapqy strategııasynan bas tartpaǵan bas bank bir jyldyń ishinde ulttyq valıýtany joǵary kótere aldy. Nátıjesinde, jyl basyn nyǵaıýmen bastaǵan teńge, kúni keshe ǵana 14 aılyq maksımýmǵa deıin nyǵaıyp otyr. Árıne, birinshi kezekte teńgeniń kóterilýine munaıdyń qymbattaýy sebep. Degenmen, búginde teńgeniń baǵamy shıkizat naryǵyn­daǵy bir-eki kúndik tolqýlarǵa tótep bere alatyn deńgeıge jetti. Osy jumystardy oń baǵalaǵan Prezıdent te endi bas banktiń quzyretin keńeıtip, qarjy ınstıtýtyna endi ulttyq eko­nomıkanyń da bir shetin ustatpaq. «Investısııa erkindigin» qamtamasyz etýde de 2016 jyl Qazaqstannyń zań shyǵarýshy organdary úshin jemisti bolǵanǵa uqsaıdy. Shıkizat daǵdarysy kezinde teris aınala bastaǵan ınves­torlar byltyrdan bastap qaıta bet burdy. Jalpy, ınvestısııa tartýdy ońaılatý men sheteldikterdi tartý baǵytynda jasalǵan mańyzdy qadamdardyń biri ótken jyldyń sońynda qabyldanǵan «Sheteldik jumys kúshin tartý» týraly zańy boldy. Al bıyldan bastap jumys isteıtin «Kazakh Invest» kompanııasy halyqaralyq iri ınvestorlardyń otandyq bızneske qarjy salýyna jaǵdaı jasamaq. Uzyn sany 186 el qatysqan tizimde memleketter «Erkin», «Barynsha erkin», «Qońyrjaı erkin», «Erkindigi tómen» jáne «Erkin emes» bolyp bes sanat boıynsha jiktelgen. Qazaqstan osylardyń ishinde «Qońyrjaı erkin» elder qatarynda. Múmkin bolǵan bes satynyń úsheýin baǵyndyrǵan. Iаǵnı, bizdegi ekonomıka erkindigi «qana­ǵat­tanarlyq» dárejede. Baýyrjan MUQANOV, «Egemen Qazaqstan»