Qamtylǵan máseleler sheńberi keń (suhbat)

Konstıtýsııalyq reformalardyń negizgi baǵyttary baıandalǵan Qazaqstan Prezıdentiniń ústimizdegi jyly qańtarda jarııalaǵan Úndeýi memleket pen azamattyq qoǵamdy ashyq únqatysýǵa shaqyrdy. Osyǵan oraı, biz bul másele tóńireginde óz oıymen bólisý úshin Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıteti Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Erkesh NURPEIISOVPEN áńgimelesken edik. – Erkesh Qalıuly, Prezı­dent Nursultan Nazarbaev usynyp otyrǵan konstı­tý­sııalyq reformanyń halyq ara­synda keń qoldaý tabýy bul qadamnyń shynaıy ómir­den ozyq turǵandyǵyn bildir­meı me? – Álbette. Qazirgi ýaqyt­ta jańa memleket pen jańa eko­no­mıkalyq qarym-qatynas­tar­dy qalyptastyrýdyń qıyn kezeńi artta qaldy. Elimiz­degi jaǵdaıdyń turaqtalýy, mem­lekettik organdardyń turaq­ty qyzmet etýi, naryqtyq eko­no­mıkanyń myzǵymas negizderiniń engizilýi Prezıdentke memle­ket­tik qyzmettiń túrli sala­syna basshylyq etýden ary­lyp, basqa mańyzdy isterge kúsh jumyldyrýǵa múmkindik bere­di. Atap aıtsaq, olar – syrt­qy saıasat, ulttyq qaýip­sizdik pen eldiń qorǵanys qabi­leti. Máse­len, Prezıdent óki­lettiginiń mun­daı basymdyqtary 2017 jyl­ǵy 25 qańtardaǵy kons­­tı­tý­sııa­lyq túzetýler jo­ba­­­syn­da qaras­tyrylǵan. Oǵan sáı­­kes, Prezıdentke mem­leket­tik qyzmettiń bul baǵyt­tary­na jaýap­ty jetekshilerdi taǵa­ıyn­daı­tyn erekshe quqyq berilgen. Al basqa ortalyq jetek­shilerdi taǵaıyndaý quqy­ǵy Májilispen keńesýden soń ǵana bekitiledi. Degenmen, Konstıtýsııanyń 40-babyna sáıkes, Prezıdent halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myz­ǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bos­tan­dyqtarynyń nyshany ári kepili retinde memlekettik bı­lik­tiń barlyq tarmaǵynyń keli­sip jumys isteýin qamta­masyz etedi. Mysaly, Ún­deýde «Jańa jaǵdaıda bılik tar­maq­tary arasyndaǵy qatynas­tar­dyń joǵary tórelik róli, stra­tegııalyq qyzmeti Pre­zıdent úshin basymdyq bola­dy» dep belgilengen. Al Kons­tıtýsııada Prezıdenttiń mun­daı mártebesi belgilenbegen. Bul Kons­tıtýsııaǵa engizilgen túze­t­ý­lerde de joq. – Osyǵan baılanysty, mem­lekettik bılik tarmaq­tary­nyń arasyndaǵy joǵarǵy arbıtr retinde Prezıdenttiń quqyqtyq negizderin nyǵaıtý úshin Konstıtýsııa baptaryna tıisti tolyqtyrýlar qajet bolady deısiz ǵoı. – Durys aıtasyz, mundaı jaǵdaıda Konstıtýsııalyq Keńes­tiń qorytyndysy Prezı­denttiń Parlamentti, tutastaı alǵanda, Senat pen Májilisti, sondaı-aq, Úkimetti taratýda aıryqsha quqyǵyn qamtamasyz etedi. Naqty aıtqanda, bul jer­de másele Parlamentti taratý­da emes, depýtattardyń quzy­rettiligin merziminen buryn toqtatýda bolýy tıis. Sondaı-aq, Májilistiń ózin ózi taratý tájirıbesi de zań sheńberine enbeıtinin aıta ketken jón. Májilistiń quqyqtyq negizde qyz­metiniń toqtatylýyna depý­tattardyń merziminen buryn otstavkaǵa ketý týraly ótinish bildirýi sebep bolýy múmkin. Bul jaǵdaıda zań erejelerin buzbaı, Májilis ókilettiginiń qalǵan merzimine jáne bos oryndarǵa saılaý ótkizýge bolady. – Prezıdenttiń Úndeýinde Úk­imetke memlekettik ba­ǵ­dar­lamalardy bekitý jáne ony oryndaý boıynsha jaýap­kershilik arttyrý týraly aıtylǵan. Bul baǵ­dar­lamalar naryqtyq jaǵ­daılarǵa saı keletin basqarý qyzmetin jańasha qurýǵa múmkindik bere me? – Árıne. Úkimet ázirleıtin, bıznes-qurylymdar jáne óndi­ris­tik emes sektor iske asy­ratyn memlekettik baǵdarlamalar eko­­no­mıkalyq jáne áleýmet­tik salalardyń teńdestirilgen damýyn qamtamasyz etedi. Son­dyq­tan, Konstıtýsııada naryq­­tyń keıde qısyndy shek­ten shyǵyp ketetin stıhııa­syn ret­teýdiń pármendi qura­ly bo­la­tyn memlekettik baǵdar­lama­lardyń retteýshi róli kórsetilýi tıis. Memlekettik organdardyń mindeti – taýar-materıaldyq qundylyqtardyń shyǵyndaryn, qarjysyn jáne onyń kózderin, tutynýshylaryn esepke ala oty­ryp, óndiristiń kólemin anyq­taý. Bul teńdestirilgen eko­no­mı­­kalyq damýǵa qol jet­kizý­ge múm­­kin­dik beredi. Munyń bar­lyǵy Kons­tıtýsııaǵa engiziletin óz­geris­ter jobasynda kórsetilýi tıis. – Qazaqstannyń sot júıesi sońǵy kezderi orasan zor ózgeristerge ushyrady. Sonyń nátıjesinde búginde ádil sot júıesi qalyptasty, sýdıa­lar­dy taǵaıyndaý tártibi óz­ger­di, is qaraýdyń bes deń­geı­li satysy úsh deńgeıge al­mas­­ty­ryldy. Buǵan ne aıtasyz? – Iá, siz aıtyp otyrǵan osy jáne basqa da is-sharalar ózi­niń oń áserin tıgizip, búgin­de sot júıesin jaqsarta tústi. Alaıda, ádilettiliktiń qol­jetim­­­diligine kedergi bolyp tu­rǵan taǵy bir nárse bar, ol ­– advokat qyzmetteriniń quny men memlekettik baj salyǵy. Daýdy sot tártibimen qaras­tyrýdy qıyn sanaýy sııaqty, azamattardyń quqyqtyq bili­miniń tómendigin eskerme­gen kún­de de, sottarda is júrgizý shy­­ǵyn­­dary sotqa shaǵymdaný sany­­nyń az bolýyna áser etý­shi eleýli faktorlardyń biri bo­lyp tabylady. Bul máseleni jeńildetý maqsatymen, mem­lekettik organdar men laýa­zym­dy tulǵalarǵa qatysty sotqa aryzdanǵan azamattar­dy memlekettik baj tóleýden bosatý jón bolar edi. Sonymen qatar, osyndaı azamattarǵa sotta múddelerin qorǵaý boıynsha tegin quqyq­tyq kómek kórsetý kerek. Nátı­jesinde, memlekettik organdar men olardyń laýazymdy tulǵa­laryn azamattyq baqylaý artyp, sheneýnikterdiń ozbyrlyǵy azaıar edi. Sondaı-aq, sot bı­li­­gi­niń atqarýshy bılikke qa­t­ys­­­­ty tejeýshi yqpaly baıqa­lar edi. Alaıda, atalǵan máse­le­ler Konstıtýsııaǵa engizi­le­tin óz­gerister jobasyna kirme­gendigin atap ótý qajet. – Prokýratýranyń qadaǵa­laý quzyretine baılanysty ne aıtasyz? – Memlekettik organdardyń qyzmeti men aktilerin baqylaý boıynsha prokýratýra qyzmetine jalpy oń baǵa bere otyryp, kásip­kerlik sýbektilerin jal­py qadaǵalaý maqsatymen jos­parly tekserý praktıkasyn qatań synǵa alý kerek. Bul tekserister kezinde qujattardy tárkileý, qyzmetkerlerden su­raq-jaýap alý, tipti, kásiporyn esep­shottaryn tutqyndaý onyń jumysyna kedergi keltirip, keıde shyǵynǵa da ákelip soqty­rady. Mundaı tekserýler buryn tek jumysshylardyń jáne quqyǵy buzylǵan azamattardyń, quqyq buzýshylyq belgilerin anyqtaǵan memlekettik organ­dardyń ótinishteri boıynsha ǵana iske asyrylatyn edi. Prezıdenttiń Úndeýinen týyn­­d­aıtyn jáne zańdy turǵy­dan sheshilýi tıis máseleler sheń­beri bul maqalada kór­setil­­­gennen, árıne, edáýir aýqym­dy. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»