Tyıym salý túz taǵysynyń taǵdyryn sheshe almaıdy

Tabıǵatymyzdaǵy basty baı­lyqtardyń biri – janýarlar dúnıesi. Osy janýarlar dúnıesin saqtap qalýdyń birden-bir joly – ańshylyq sharýashylyqtardy kóbeıtip, olardy bilikti maman­dardyń qolyna berý. Qazirgi kezde Qazaqstanda 700-den astam ańshylyq sharýashylyq bar. Olar óz jumystaryn atqaryp jatyr. Ańshylyq kásip elimizde kóne zamannan belgili jáne onyń alatyn orny erekshe. Máse­len, ulttyq ańshylyǵymyz­d­yń ıt jú­­girtý, qus salý jáne shıti myl­­­tyq­pen iri ańdardy atyp alý sekil­di birneshe túri bolǵan. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń el halqy­na arnaǵan «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵy­rýy: jahandyq básekege qabilettilik» taqy­ry­byndaǵy Joldaýynda, damyǵan elderdiń ozyq standarttary men tájirıbesin engizý, eldiń eko­nomıkalyq ósimniń jańa modelin qurý mindeti qoıylyp otyr. Osy oraıda, ań sharýashy­ly­ǵyn damytý el ekonomıkasyna úlken úles qosyp aımaq tur­ǵyn­daryn jumyspen qamtamasyz etip qoımaı, aımaqta týyndaıtyn basqa da máselelerdi sheshýde mańyzdy ról atqaratynyn atap ótkim keledi. Máselen, ańshylyq týrızmi búgingi tańda eń bolashaǵy bar bıznes kózi bolyp tabylady. Damyǵan memleketterde bul másele baıaǵyda jolǵa qoıylǵan. Kúni erteń ótkizgeli otyrǵan EKSPO-2017 kórmesine Astanaǵa 3 aıdyń ishinde 5 mıllıonnyń ústinde adam keledi dep kútilip otyr. Bul mıllıondardyń ishinde tek ınvestorlar ǵana emes, sonymen birge týrıster de, jýrnalıster de, ańshylar da bolady. Osy EKSPO-2017 kórmesiniń elimizdiń týrızm salasyn damy­týǵa mol múm­kindikter ashatynyn barynsha paıdalanýymyz kerek. Ańshylyq týrızm – elimizdi búkil álemge tanytýdyń birden-bir joly. Osy oraıda, jer kólemi aý­qymdy jáne janýarlardyń kóptegen túrleri kezdesetin Qa­zaqstan úshin Eýropadaǵy kishkene ǵana memleket Serbııanyń táji­rıbesinen úlgi alýymyzǵa bolady. Serbter ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń aıaǵynda ańshy­lyq týrızmi týraly zań qabyldap, ańshylyq sharýashylyqtaryna qoldaý kórsetý nátıjesinde, serb úkimeti bul kúnderi osy saladan mıllıondaǵan eýro tabys tabýda. Al endi osy elge kórshiles Vengrııaǵa jyl saıyn basqa memleketterden 25-30 myńnan astam ańshy-týrıster kelip, árqaısysy 3000-5000 eýro kóleminde qarjy qaldyryp ketedi. Eseptep kór­se­ńiz qyrýar qarjy. Al osy eki eldiń kólemi bizdiń keıbir iri oblystarymyzdyń da aýmaǵyna jetpeıdi. Búgingi kúni bizdiń Úkimet tarapynan ańshylyq sharýa­shy­lyqtarǵa jetkilikti kóńil bó­linýde dep aıta almaımyz. Al eger osy máselelerdi sheshýge tıis­ti memlekettik qurylymdar qaty­syp, qajet bolǵan jaǵdaıda kómegin berse, óz jerimizdiń baı­ly­ǵynyń qyzyǵyn halqymyz kórer edi. Elimizdegi ańshylyq alqaptardyń jalpy aýdany 228 mln gektardy quraıdy, onyń 120 mln gektary (53,0%) ańshylyq sharýashylyqtaryna qarasty. Jalpy, bolashaqta ańshylyq el ekonomıkasynyń tıimdi bir salasy bolýǵa tıis. Ol jaı ǵana saýyq-saıran, ýaqyt ótkizý emes, qyp-qyzyl paıdanyń kózi. Tek sony durys jolǵa qoıý kerek. Al bizde ázirge bári kerisinshe bolyp tur. Búgingi kúni ańdardyń memleket menshigi ekenine qara­mastan, aýyl sharýashylyǵy men ańshylyq sharýashylyǵyna memleket tarapynan kózqaras ártúrli – aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Aýyl sharýashylyǵyn memleket jan-jaqty qoldaıdy. Ártúrli dotasııalar, jeńildikter bar, al olar zııan shekken jaǵdaıda túrli kómek, ótemaqy qarastyrylǵan. Ańshylyq sharýashylyǵynda olardyń biri de joq. Kerisinshe, memleket sheneýnikteriniń keı­bir áreketteri ańshylyq sha­rýa­shylyqtarynyń damyp, órken­deýine kedergiler keltirýde. О́t­ken jylǵy jeltoqsan aıy­nyń aıaǵynda «Janýarlar dú­nıesi obektilerin, olardyń bólikteri men derıvattaryn paıdalanýǵa shekteý men tyıym salýdy engizý, olardy paıdalaný oryndary men merzimderin belgileý týraly» Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń buıryǵyna engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar kúshine endi. Osy buıryq arqyly budan bylaı 16 aqpan men 14 maýsym aralyǵynda ań aýlaýǵa tyıym salyndy. Iаǵnı, endi qustardy kóktemgi aýlaý bolmaıdy. Qazirgi kezde atalǵan buıryq jurtty alańdatyp otyr. Tek elimizdegi ańshylar qoǵamy emes, sonymen qatar, ondaǵan jyldar boıy baılanystary qalyptasqan Fransııa, Germanııa, Avstrııa, Shvesarııa, Reseı, Marokko t.b. kóptegen sheteldik ańshylar uıymdary komıtettiń buıryǵyna narazylyqtaryn bildirýde. Almaty, Atyraý, Shyǵys Qazaq­stan t.b. oblystardyń ańshylyq sharýashylyqtary 20 jyldan asa ýaqyt álemniń kóptegen elderimen baılanys jasap, olardan keletin ańshylar úshin ańshylyqty jáne aldyn ala olar úshin qujat resim­deýdi uıymdastyrý boıynsha jumys jasap keledi. Al endi sonyń bárine aıaqastynan tyıym salýdyń durys emes ekendigin, bul sheshimniń týrızmdi damytý týraly Úkimet qaýlysyna qaıshy ekenin aıtady olar ózderiniń joldaǵan hattarynda. «Biz bul sheshimdi ańshylyq sharýashy­lyqty júrgizýden beıhabar sheneýnikter shyǵar­ǵan buıryq dep esepteımiz. Olar tipti, kóktemgi ańshylyq ke­zinde úırekter men atalyq úı­rekter arasynda olardyń kópti­ginen úırekterge uıa salýǵa múmkindik bermeýine baılanys­ty qatynastaryn retteý júr­giziletindigin bilmeıdi. She­neý­nikter osylaısha bra­konerlikti joıamyz dese, bul durys emes. Jyl saıyn kók­temgi jáne kúzgi maýsym kezinde ańshylar­­dyń ózderi ań aýlaý erejesin buza­tyndarmen kúre­sip keledi. Brakonerlermen kúresý úshin oblystyq orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aýmaqtyq ıns­peksııasyn shtatpen jáne avto­kólikpen qamtýdy kúsheıtý kerek. Bizdiń oblysymyzda bar-joǵy 3 ınspektor, olardyń ózi kóliktiń jáne janarmaıdyń tapshylyǵynan ózderiniń tikeleı mindetterin atqara almaı otyr», deıdi ózi­niń respýblıka ańshylyq qoǵam­daryna joldaǵan úndeýinde Atyraý oblystyq ańshylar jáne balyq­shylar qoǵamynyń tór­aǵasy Ǵaınet Qýanǵalı. Bir mysal keltire keteıin. Úki­mettiń 2015 jylǵy 25 shilde №969 qaýlysymen, ǵylymı maq­­satta paıdalanýdan basqa, Qazaq­stannyń búkil aýmaǵynda kıikterdi atý, olardyń bólikteri men derıvattaryn paıdalanýǵa 2020 jylǵa deıin tyıym salyn­ǵan. Zańsyz kıik aýlaǵandar úshin óte aýyr qylmystyq jaýap­kershilik qarastyrylǵan. Alaıda, qatań tyıym salýǵa, jazanyń qatań­dyǵyna qaramastan bra­koner­lik áli kúnge deıin tıylmaı otyr. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń buıryǵyna kóńil aýdarsaq, onyń ón boıynan qarama-qaıshylyqty ańǵarýǵa bolady. Búgingi kúni Ań aýlaý ere­je­lerin bekitý týraly Qazaq­stan Respýblıkasy Aýyl sharýa­shy­­­lyǵy mınıstriniń m.a. 2015 jy­lǵy 27 aqpandaǵy №18-03/157 buıryǵy kúshinde jáne qol­da­nysta. Osy qoldanystaǵy Ań aýlaý erejesine sáıkes, kók­temgi mezgilde atalyq úırekti, atalyq balyqty, jyl qusyn, sa­ńyraý qurdy jáne qurlardy aýlaýǵa ruqsat berilgen. Al joǵarydaǵy Orman sha­rýa­­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń buıryǵy qoldanystaǵy mınıstrliktiń buı­ryǵyna qaıshy. Bulaı bolýy múmkin emes. «Quqyqtyq nor­malar» týraly Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Zańynyń 10-babyna sáıkes úkimettik qury­lym­dar­dyń tómengi júıeleriniń buı­ryqtary joǵary saty­larynyń buıryqtaryna qarama-qaıshy kelmeýi tıis. Iаǵnı, komı­tettiń buı­ryǵy kúshi joıylmaǵan ózi­nen joǵary normatıvtik akti­lerge qaıshy bolmaýy kerek. Sondyqtan komıtettiń buıryǵy zańsyz, qate jáne saýatsyz jazyl­ǵan qujat. Endi osy buıryqtyń týyn­daýyna qan­daı negiz boldy, shy­nynda da elimiz­degi ań-qustardyń taǵdyry sonshama qaýipti jaǵ­daıda ma degen suraqqa jaýap izdeıtin bolsaq mynany aıtýǵa bolady. Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligine qarasty Zoo­logııa ınstıtýtynyń dırektory A.Mel­de­bekovtiń aıtýynsha, «Mun­daı sheshim qabyldaý úshin osy janýar­lardyń sany jaıly naq­ty kóp jyldyq máli­met­ter qajet». Instıtýt dırektory óziniń Senat depýtattaryna jol­daǵan hatynda, olardyń elimizdegi ańdardyń túrlerin saqtaýǵa alańdaýshylyqtaryn qoldaıtynyn aıta kelip, elimiz­diń túrli oblystaryndaǵy túrli janýarlardyń taralý jaǵ­daıy ártúrli bolatynyn eskere otyryp, degenmen aýlaýdy shekteıtin janýarlar túrin naqty anyqtaý kerek ekenin eskertedi. Al qazirgi bekitilgen ereje boıynsha kók­temgi ań aýlaý naýqanynda resmı túrde úırek atýǵa ruqsat etil­gen lımıtter 5%-dan artyq bólin­beıtinin eskersek, barlyǵy 15-aq kúnge sozylatyn kóktemgi qus atý merziminde qustardyń jalpy sanyna tónetin sonshalyqty qaterdiń joq ekenin ańǵarýǵa bolady. Al osy tyıym salýdyń ań­shy­lyq sharýashylyǵy sýbek­­t­i­lerine keltiretin zııany aıtar­lyqtaı. Naǵyz ańshynyń búgingi kez­degi basty mindeti – týǵan jer­diń ań-qustaryn saqtap qalý jáne kóbeıtý. Sondyqtan da ańshy janýarlardyń kez kelge­nin ata bermeıdi. Olar, ańshy­lyq qoǵam músheleri ańshy­lyq sharýa­­shylyqtarda jabaıy janýar­­larǵa arnalyp azyq daıyndaýǵa kómektesedi. Osy azyq­­tar ańdardy qystyń qıyn kez­derinen aman alyp qalady. Shóldi aımaqtarda bógetter turǵyzyp, sý qoımalaryn jasaıdy, aǵzalarynda mıneraldy zattar jetispegen kezde janýar­lar jalaıtyn tuzdar qoıy­lady. Jyl saıyn ańshylyq sharýa­­shylyqtarynda janýarlar­dy esepke alý jumystaryn júrgizedi, sanıtarlyq, veterı­narlyq sharalar jasalady. Eń bastysy, janýarlardy qor­ǵaıdy, zańsyz ań aýlaýshylarmen kúresedi. О́zim jetekshilik etip otyr­ǵan qaýymdas­tyqtyń basty maq­saty ańshylyqqa, jalpy, ań aýlaýǵa baılanysty qalyp­tasqan teris kózqarastardy óz­gertýge baǵyttalǵan. Ańshy­lyq sharýa­­shylyǵyn tek esep­siz ań atyp, erigý orny dep túsi­nip, óki­­nishke qaraı, onda­ǵy qyz­met­ker­lerdiń jan-ja­nýar­lar­dy qor­ǵaýmen birge olar­dyń tólin ósirý arqyly, óz taraptary­nan elimizdiń baılyǵyna úlken úles qosyp jatqandary eskeril­meıdi. Osyndaı birjaqty uǵym ań­shylyq problemalaryna Úki­met­tiń selqos qaraýyna ákep soq­tyrýda, al munyń saldary keıin óte aýyr bolýy múmkin. Oralbaı ÁBDIKÁRIMOV, «Qansonar» qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy