Aýyl kooperatıvterin qurýǵa ne kedergi?

Kezinde Alash kósemi Álıhan Bókeıhanuly «kooperatıv» degen sózge «b­ir­i­gip ádis qylý, bir odaqtas, bir qostas, bir ottas, qurdas bolý» dep anyq­ta­ma bergen. Qazaq áý bastan «tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi, al­taý ala bol­sa aýyzdaǵy ketedi», dep birlikke úndegen. Uly Abaı bolsa «bi­rińdi, qa­zaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» dep pysyqtaǵan. О́tken ǵa­syr­da­ǵy je­ke­shelendirý saıasaty kezinde kolhoz-sovhozdar ydyrap, mal-mú­liktiń bólinip be­r­ilýi men paı úlesi nátıjesinde bireýler utqan, en­di bireýler utylǵan usaq men­shik ıeleri paıda boldy. Aralarynda mem­lekettik baǵ­darlamalar arqyly je­ńildetilgen nesıeler arqyly baıyp, aý­qat­tanǵandary da jetkilikti. Alaıda, aýyl halqynyń turmys deń­ge­ıi birkelki dep aıtýǵa da kelmeıtini aqı­qat. Bar malyn bazarǵa shyǵaryp, puldap júr­gen sharýa qojalyqtary bolmasa, kó­bisi aldyndaǵy azyn-aýlaq tuıaqtysyn kó­beıte almaı áýre. Paı úlesine alǵan egis­tik alqabyn tehnıkalary joqtyqtan ıge­re almaı otyrǵandar qanshama! Bir kezderi mal sharýashylyǵyn ór­ken­detýde ataǵy alysqa ketken Qazaq­stan­nyń búgingi tańda et, sút ónimderin shet el­den tasymaldaýy, árıne, maqtanarlyq áre­ketke jatpaıdy. Sondyqtan, osynyń bá­rin saralaǵan Elbasymyz dástúrli salany qaı­ta órletip, bes jyl ishinde 500 myńnan as­tam úı sharýashylyqtary men shaǵyn fer­­­merlerdi kooperatıvterge tartýǵa múm­­­­kindik beretin jaǵdaı jasaý kerek dep talap qoıyp otyr. Kooperatıvter qu­­­ra otyryp ónimniń óńdeý sapasyn jaq­sar­­typ, taýarlardy saqtaýdyń jáne ót­ki­zý­­­diń tıimdi júıesin quryp, 2021 jylǵa qa­­­raı azyq-túlik eksportyn 40 paıyzǵa kó­­­beıtý mindeti alǵa qoıylǵan. О́tken jyly kúshine engen «Aýyl­sha­rýa­shylyq kooperatıvteri týraly» zań­dy is júzine asyrýda ár aımaqta is-sha­ralar júrgizilýde. Aıtalyq, Talas já­ne Sarysý aýdandarynda kooperatıvke bi­ri­­g­emiz dep jatqan sharýa qojalyqtary joq emes, bar. Jergilikti bıliktegilerdiń má­­limdeýlerine qaraǵanda, Talasta 2 koope­ratıv qujattary ádilet organdaryn­da resimdelýde. Sarysýda da sol shamada. Shyntýaıtynda, kooperatıvterge bi­rigý, eń aldymen, aýyldardaǵy jańa ju­­­mys oryndaryn ashýǵa múmkindik ápe­re­­di jáne ekologııalyq taza ónimder shy­­­ǵarýǵa múmkindik týady, úshinshiden, aýyl­­dan qalaǵa kóshý úderisine tosqaýyl qoı­ylady dep topshylaıdy ǵalymdar. Árı­­ne, bul boljamdar qulaqqa ene­di. Biz­diń zertteýimiz ózgesheleý. «Sy­baǵa», «Qu­lan», «Asyq», «Yrys» baǵ­dar­la­ma­la­ry arqyly ál-aýqatyn kóterip alǵan iri sharýa qojalyqtarynyń birigýge qu­lyq­tary joq. Al eldi mekenderdegi úı sharýashylyqtary ol «baılarmen» bi­ri­gý­ge qulyqsyzdaý. Jasyratyny joq, je­ke­shilendiremiz dep biz jastardy jal­qaýlyqqa beıimdep aldyq pa deımin. Kó­bi­niń úıden uzap, mańdaı terin tógip eń­bek etkisi kelmeıdi. Urlyq-qarlyqtyń da bir jaǵynan beleń alyp turǵany sodan bo­lýy múmkin. Endi ne istemek kerek? Zań, árıne, bi­ri­­gip eńbek etip, ónim óndirip, ony ót­ki­zýge alǵysharttar jasap otyr. Alaı­da, qurylǵaly jatqan koope­ra­tıv­ter­diń materıaldyq-tehnıkalyq ba­za­la­ryn nyǵaıtýmen qatar, eń aldy­men, mal jaıylymdyqtary men sha­byn­dyq­­­tarynyń máselesin sheshken durys pa deımin. Kórip otyrǵanymyzdaı, Moıyn­qumdaǵy jaıylymnyń deni orman jáne ań sharýashylyǵy meke­me­si­niń qa­raýyna ótip ketken. Onda bú­gingi tańda aqy­ǵa júzdegen sharýa qo­ja­lyqtary malda­ryn qystatady. Jaz jaı­ylymdyqtyń da jaı-kúıi soǵan uq­sas. Erteń mal ósiremin, shóp oramyn, egis egemin degen kooperatıvterdiń ty­ǵyryqqa tireletini aıdan anyq. Eń al­dy­men jergilikti atqarýshy organdar osy máseleni túgendeı alsa jón bolar edi. «Jaıylymdyq týraly» zańda «jaı­­y­lym­­dyq – memlekettik» delingen, demek ár kooperatıvtiń ál-aýqatyna qaraı jaı­y­lym­dy retteýge bolatyn shyǵar. So­dan keı­in Elbasy óz Joldaýynda jer­di paıda­laný tıimdiligin arttyrý maqsatynda sýarmaly egis alqabyn 5 jyl ishinde 40 paıyzǵa keńeıtip, 2 mıllıon gektarǵa jet­kizý qajet, dedi. Estýimshe, bıylǵy jyl­dyń ózinde 600 myń gektar sýarmaly alqap júıesi qalpyna keltirilmek. Olaı bolǵan kúnde Aqkól, Oıyq, Jıembet sý júıelerindegi tozǵan alqaptardy qaıtyp qalpyna keltirýdi kezeń-kezeńimen júzege asyryp, kooperatıvterdiń ıeligine bólip berse jón bolar edi. Sodan keıin kooperatıvterdi ónimi er­teń ótetindeı baǵytta uıymdastyrǵan jón. Qur mal basyn ósirip, onyń etin ót­ki­z­emin deý alysqa aparmaıdy. Mysaly, Ta­las aýdanyndaǵy Tamdy aýylyndaǵy koope­ratıvter sút, kókónis ósirýmen aı­nalyssa, onyń paıdasy mol bolmaq. Ir­ge­sin­de qala bar, óndiris oryndary bar de­gen­deı. Taýly aımaqtar malmen qatar egis alqaptaryn ıgerýmen aınalyssa káne. Aıta­lyq, Sarysý aýdanyndaǵy Túrkistan aýyl aımaǵy 10 myń gektar alqapqa arpa, bı­daı, maqsary egip, odan tesili ónimderin alyp, jyldan-jylǵa baqýattanyp ke­ledi. Túrkistandyqtardan jeriniń qu­nar­lylyǵy joǵary Talas aýdanynyń taý jo­ta­s­yndaǵy sharýashylyqtar týraly ázirge maq­tana almaımyz. Sebebi, egis alqabyn ıge­rýge ol aýyldarda tehnıka jetkiliksiz. Árıne, naryq bárin retteıdi degendi ázirg­e qoıa turý kerek. Shúkir, qazir azyq-tú­lik tutynatyn mekemeler jetkilikti. Eko­logııalyq jaǵynan eń taza ónim shy­ǵaryp, «qazaqstandyq brendti» qa­lyptastyraıyq dep Elbasy udaıy aıtyp júr. Ony júzege asyratyn ózimiz. Allaǵa shúkir, bıyldan bastap aýylda da, qalada da jańa kásippen aınalysamyn deýshiler 16 mıllıon teńgege deıin ne­­sıe ala alady. Kooperatıvterge de jasalatyn jeńildikter qarastyrylǵan. Eger aýyl­daǵylar jeke bastarynyń qa­myn oı­lasa, medısınalyq áleýmettik saq­tan­dy­rýǵa tabysynyń bir bóligin aýdarta ala­dy. Tabys jáne áleýmettik salyqtar da sheshimin tabady. О́miriniń sońyna deı­in zeınetaqy jarnasyn jınaqtaý múm­kindigine ıe bolmaq. Úkimet, jergilikti at­qarýshy organdar kooperatıvterdiń aıa­ǵynan qaz turyp ketýi úshin 2-3 jyl sýb­sıdııa tóleýdi qalyptastyrsa ǵana ol máseleler sheshimin tabady. Sonda, sha­rýa­lardyń da senimi artar edi. Qysqasy, kooperatıvke birigý adam­dar­dyń bir-birine degen qurmet sezimin qa­lyptastyryp kúshti, tárbıeli ujym qu­rýǵa múmkindik áperetinin, meıirim men ki­­silikke bastaıtynyn eske salǵymyz ke­ledi. Sáýlembaı ÁBSADYQULY, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Talas aýdanynyń qurmetti azamaty Jambyl oblysy, Talas aýdany, Qarataý qalasy