Jańǵyrtý jetik tehnologııamen júzege asady (suhbat)

Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty halyqqa Joldaýy týraly oı-pikirlerin bilý maqsatynda Májilistegi «Aq jol» demokratııalyq partııasy fraksııasynyń múshesi, Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń hatshysy Merýert QAZBEKOVAǴA jolyqqan edik. – Merýert Aıtqajyqyzy, sizge Joldaýdyń qaı baǵyt­tary erekshe áser etti? – Bıznes-ortadan kelgen­dik­ten, maǵan, árıne, ondaǵy basym­dyqtar erekshe áser etti. Sonyń ishinde ekonomıka­ny teh­no­logııalyq jaǵynan jańǵyr­tý basymdyǵy menińshe eń bas­ty másele bolyp tabyla­dy. Sıfrly tehnologııany qoldaný ar­qyly jańa ındýst­rııa qalyptastyrý da naǵyz búgin­­gi kúnniń talabyna saı kele­tin mindet. Ony iske asyrý maq­­saty­men Prezıdent Úki­met­ke «Sıfrly Qazaqstan» baǵ­dar­lamasyn ázirleý jóninde tapsyrma berdi. Menińshe, jańa ındýstrııany qalyptastyrý jolynda onyń mańyzy óte zor bolmaq. Prezıdent ony «Eko­no­mıkany jappaı sıfrlyq júıe­ge kóshirý tutas salanyń joıy­lýyna jáne múlde jańa salanyń paıda bolýyna alyp keledi», dep baǵalady. Árıne, «Sıfrly Qazaq­stan­dy» iske asyrý jedel júr­gizil­meıdi. О́ıtkeni, ol úshin eli­mizdiń barlyq óńiri, eń alys eldi mekenderdiń ózi sapa­ly ınternetpen qamtama­syz etilýi kerek. Al bizde bul má­sele áli tolyq sheshilgen joq. Jýyrda bolǵan jalpy oty­­rys­tardyń birinde Májilis Tór­aǵa­sy Nurlan Nyǵmatýlın bul máseleniń naqty qashan sheshi­le­tinin suraǵan edi, osy iske jaýapty Úkimet músheleri kúmil­jip qaldy. Sondyqtan, «Sıfr­ly Qazaqstan» baǵdar­lamasyn búgingi kúni ıgerip ketemiz dep aıta almas edim. Al­­dy­men Úkimet osy maqsat­ty ıge­re alatyn múmkinshilik­terdi týdy­ryp alýy kerek dep oılaımyn. – Jalpy, ekonomıkany jańǵyrtýda dástúrli sala­lar­dy jetildirý máselesi de aıtyldy. Bul baǵytta qandaı sharýalardyń atqarylǵany durys dep sanaısyz? – Árıne, bizdiń ózimizde qa­lyp­tasqan bazalyq salalar­dyń damýyna aıryqsha qar­qyn berýimiz kerek. Jalpy, eko­no­mıkanyń jańǵyrýyna olardy jetildire túspesek, qol jetkize almaımyz. Osyǵan oraı Elbasy óziniń Joldaýynda eńbek ónim­diligin arttyrýǵa aıryqsha toqtaldy. Oǵan qol jetkizý úshin jappaı avtomattandyrý men osy zamanǵy tehnolo­gııa­l­ardy óndiriske engizý qa­jet bolatyny belgili. Bul máse­le­ge baılanysty Prezı­dent Úkimettiń aldyna, bız­nes-qoǵamdastyqpen bir­le­se otyryp, 2025 jylǵa de­ıin óndiristi jappaı jańa teh­nologııalarmen jaraq­tandyrý boıynsha keshendi sharalar ázirleý mindetin qoıdy. Bul – barlyq negizgi óndiris salasyn tehnologııalyq turǵydan qaıta jaraqtandyrý degen sóz. Jańa tehnologııalardy engizýmen qatar, ındýstrııa­lan­­dyrý baǵdarlamasynyń sheń­­berinde jańa jobalarǵa da erekshe kózqaras qalyptastyrý qajet. О́ıtkeni, jańa kóz­qaras bol­masa, jańǵyrtý baǵdar­lama­synyń tıimdi júrgizilýi qıyn. Elbasynyń ózi osy isti qatty synaǵanyn bárimiz bile­miz. Nursultan Ábishuly kásip­oryndarǵa orasan zor qarjy quıylatynyn, al nátıjesin­de onyń ónimderi suranysqa ıe bola almaıtynyn aıtqan edi. Bul – óte durys aıtylǵan syn, eli­mizdiń Úkimeti jańa jo­­­ba­­­larǵa orasan zor qarjy quı­­­­ǵan­da onyń óniminiń keıin qan­shalyqty qajet bolaty­nyna, ekonomıkalyq jaǵynan qanshalyqty tıimdi bolatynyna zer salýy tıis. Aldyn ala mu­qııat zerttep, saralap alý qajet. Moraldyq turǵydan eskir­gen jabdyqtardy satyp alýdy toqtatý kerek. Sebebi, olar­dyń ónimderi erteńgi kúni bá­se­ke­lestikke qabiletsiz bolyp shyǵady. Mysaly, Qyzylordadaǵy shyny zaýytyn alýǵa bolady. Orasan zor qarjy quıylǵan osy zaýyttyń ónimderi báse­ke­lestikke álden qabiletsiz eken­digi baıqalyp otyr. – Elbasynyń qazaq­stan­dyq ónimderdiń eksport­tyq áleýetin arttyrý máselesi týraly aıtqandaryna qatys­ty ne der edińiz? – Iá, Prezıdent eksportqa shyǵatyn ónimderdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa aıryq­sha nazar aýdardy. Osy qatarda Úkimetke 2025 jylǵa deıin shıkizattyq emes eksportty 2 ese arttyrý týraly tap­syr­ma berdi. Bul máseleni sheshý úshin bizdegi barlyq ón­­diris­­tik baǵdarlamalardy, qu­ral-saı­mandardy bir maqsat­qa ba­ǵyt­tap jáne ony basqarý­dy bir vedomstvoǵa shoǵyr­lan­­dyryp, elde «Eksport­tyq saıasat jónindegi keńes» uıym­­dastyrýdy tapsyrdy. Bul keńes qurylǵannan keıin bir­tekti eksporttyq strategııa ázirlemek. Osy Joldaýdan alǵan taǵy bir oń áserim, Elbasy biz­­ge bu­rynnan belgili dúnıe­lerdi jańa kórgendeı alaqaı­lamaı, qarapaıym tilmen aıt­qanda, «velosıpedti qaıta oı­lap shyǵarmaı, barlyq ha­lyq­tarǵa qajetti taýarlar men qyz­metterdiń suranysy ara­sy­nan ózi­miz ıgere alatyn dú­nıeni qam­typ, sony barynsha jetil­di­rip shyǵarýdy tapsyrdy. Son­dyqtan, Úkimettiń shyn má­nin­­degi serpindi jobalardy ǵana qol­daýyn talap etti. Sóı­tip, Úki­met endi tek serpindi jo­ba­­­­­lar­­dy, erteńgi kúni sapa­ly ónim­­­deri suranysqa ıe bolyp, óte­­tin jobalardy ǵana qol­daý­­ǵa mindetti bolyp otyr. Osy min­­detti oryndaı oty­ryp, eli­­­miz­­­diń ekonomıkasy halyq­ara­­­lyq júıeniń qataryna enýi kerek. – Elbasy shaǵyn jáne orta bıznesti damytý týraly mindet júktedi. Osy údeden shyǵa alamyz ba? – Shaǵyn jáne orta kásip­ker­likke jatatyn óndiris oryn­dary da halyqaralyq júıe­ge qosylyp, óziniń ornyn tabýy mindet. Sonyń ishinde bul júıege enýdiń joly, Elbasy atap kórsetkendeı, halyq­ara­lyq franchaızıng qural­daryn paıdalaný. Bul ádiste al­dyńǵy qatarly halyq­aralyq kompanııalar ózderi­niń tehno­logııalaryn, ón­diris úderisterin bizdiń kásip­kerlerge áriptestik tártibimen berip, ónimderin jahandyq júıege engizedi. Mysal retin­de «Makdonald» jáne t.b. ónim­derdi ataýǵa bola­dy. Halyq­aralyq zertteýler­ge qaraǵanda, startaptardyń («start alǵandar») 70 paıyzy al­ǵashqy jyly bankrotqa ushy­­rasa, franchaızıngpen ju­mys isteıtinderdiń tek 30 pa­ıyzy ǵana bankrot bolady eken. Bul úshin memleketten qomaq­ty qarjy bólinip, tek osyn­daı jobalar ǵana qoldaý kórýi kerek. Qansha qymbatqa tússe de halyqaralyq júıege qosylý úshin osy amalǵa bar­ǵan abzal. Al shaǵyn jáne orta bıznes memlekettiń qol­daýyn­syz bul isti ózi atqara almaı­dy. Elbasy 2050 jylǵa qaraı IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi kem degende 50 paıyzǵa jetýi kerek degen mindet qoı­dy. Bul – óte jaýap­ty mindet. Qazir Úkimet osy mindet údesi­nen shyǵý úshin birneshe baǵdar­lamany júzege asyrý ústinde. Sonymen qatar, Joldaýda ekonomıkadaǵy ulttyq múd­deni qorǵaýǵa aıryqsha nazar aýdaryldy. Osyǵan qarap, men bul qujatty baryn­sha qa­ǵı­datty Joldaý dep sanaı­myn. Jalpy, biz halyqara­lyq uıymdarǵa múshe bolǵa­ny­myzben, ózimizdiń ulttyq ekonomıkalyq múddelerimiz­di umytpaýymyz kerek. Osy oraıda sheteldik ınvestorlarǵa talǵammen qaraý qajet. Eger buryn biz kez kelgen ınves­torǵa qýanatyn bolsaq, qazir olardyń arasynan jańa teh­nologııa ákeletinderin, adam­darymyzdy jańa kásip­terge úıretetinderin jáne olarǵa jumys beretinderin ǵana tańdap engizip, solarǵa ǵana qoldaý kórsetkenimiz jón. Árıne, biz ınvestordy elimizge engizip, bizdiń resýrs­tarymyzdy qoldaný arqyly olar­dyń tabys tabýyna múm­kindik bergennen keıin ulttyq múddemizdiń de eskerilýin talap etýimiz óte oryndy. Qazir osyny esten múldem shyǵar­maıtyn ýaqyt jetti. – Shıkizattyq emes sektorda shet el ınvestor­lary­nyń aralasýymen qaı salany kóterýge nazar aýdarylmaq? – Aýyl sharýashylyǵynyń óńdeý salasyna erekshe nazar aýdarylatyn bolady. Bizdi 1,4 mlrd-tyq Qytaı men 145 mln-dyq Reseı sııaqty eki alyp rynok qorshap tur. Aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin osy elderge shyǵarý úshin olardyń sapasyn eselep arttyryp, ekon­omıkalyq turǵydan taza, baǵasyn básekelestikke qabi­letti ete alýymyz kerek. Son­da bizdiń taýarlarymyzǵa «jasyl sham» janady. Aýyl sharýa­­shylyǵynda barlyq kúsh-jigerimizdi osy maqsatqa jumsaý­ymyz kerek. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»