Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty Ikram ADYRBEKOVPEN áńgime
– Ikram Adyrbekuly, Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde óz jumysyn bastaǵanyna eki aıǵa jýyqtady. Tańdaý nelikten bizdiń elimizge tústi?
– Tarıhı tańdaý jaıdan-jaı jasalmaıdy. Bul – qaýipsizdik qaǵıdattaryn beıbitshiliktiń basty tiregi etip alǵan bizdiń memlekettiń syndarly syrtqy saıasatyna berilgen laıyqty baǵa. Bul – álemdik deńgeıdegi saıası qaıratker Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq qoǵamdastyq aldyndaǵy joǵary saıası bedeliniń kórsetkishi.
– Keıde BUU-nyń ótkizetin operasııalaryn da estip qalamyz...
– Qazirgi kezde BUU beıbitshilikti saqtaý boıynsha 16 operasııa júrgizip jatyr, Uıym 1948 jyldan beri osyndaı 69 operasııa ótkizgen bolatyn. Keńes jumysynyń edáýir bóligi Afrıkadaǵy shıelenister men Taıaý Shyǵystaǵy ahýalǵa, sondaı-aq jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý, terrorızmge qarsy kúres, bitimgerlik, quqyq ústemdigine qatysty máselelerge arnalǵan.
Qarap otyrsaq, Táýelsizdigimizdiń shırek ǵasyrynda Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń negizgi basymdyqtary, qaýipsizdik pen turaqtylyq salalaryndaǵy bastamalary, bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa tóraǵalyq etý men qatysý arqyly júrgizip kele jatqan is-sharalary BUU men Qaýipsizdik Keńesiniń negizgi maqsattaryna saı keletinin ańǵarý qıyn emes. Elimizdiń syrtqy saıasattaǵy syndarly qadamdary, álemdik deńgeıdegi áleýmettik máselelerdi sheshý jolyndaǵy belsendi is-qımyly kópke aıan. Soǵys oshaqtaryn beıbit mekenderge aınaldyrýda Qazaqstannyń qoltańbasy ótken ǵasyrda óz bıiginde kórinse, jańa myńjyldyqtyń alǵashqy onjyldyǵynda ol órisin odan ári keńeıtip, ónegesin tanyta tústi. Shyn máninde, Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshelikke saılanýyna Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń zor yqpaly bolǵanyn, onyń álemdik órkenıette kórnekti saıasatker retinde joǵary bedelge ıe ekenin aıqyn kórsetedi.
Iаdrolyq qarýsyzdanýdy, dinaralyq jáne ultaralyq kelisimdi ishki jáne syrtqy saıasatynyń tuǵyry etken, halyqaralyq bitimgerlik mıssııalarǵa súbeli úlesin qosyp kele jatqan elimiz óziniń jan-jaqty jáne mol tájirıbesin BUU Qaýipsizdik Keńesiniń aldynda turǵan halyqaralyq qaýipsizdik problemalaryn sheshýge jumsaıdy dep kútilýde. Álemdik qoǵamdastyq tarapynan kútilip otyrǵan bul ómirsheń mindetterdi Qazaqstan ózine tán uıymdastyrýshylyq qabiletimen joǵary deńgeıde oryndap shyǵatyny sózsiz.
Ásirese, Qazaqstan óńirdegi ahýaldy retke keltirý men turaqtylyqty saqtaýǵa, sondaı-aq dúnıe júzindegi kóptegen shıelenisterdi retteýge eleýli úles qosty. Mysaly, elimiz Aýǵanstan tóńiregindegi máselelerdi retteýge zor septigin tıgizgeni belgili. Sońǵy ýaqytta ózekti bolyp otyrǵan Sırııaǵa qatysty shıelenisti retteý boıynsha kelissózderdi Astanada ótkizý boıynsha Reseı men Túrkııa prezıdentteriniń Elbasymyzǵa usynys jasaýy – Qazaqstannyń bitimgerlik saıasatynyń pármendiligin moıyndaý dep aıtsaq, artyq bolmaıdy. Halyqaralyq qoǵamdastyq Astanada ótken kelissózderden úlken úmit kútedi.
Negizinen Qaýipsizdik Keńesindegi múshelik kezeńindegi Qazaqstannyń basty jumysy álemdegi qaýipsizdikti nyǵaıtý, terrorızmge qarsy kúres jáne jalpyǵa birdeı qarýsyzdanýǵa baǵyttalatyn bolady. Sonymen qatar, azyq-túlik, sý-energetıkalyq jáne ıadrolyq qaýipsizdikterge de erekshe kóńil bólinedi. Budan basqa Qazaqstan kedeıshilikpen kúres, adam quqyqtaryn saqtaý, ulttar arasynda ózara senimdi nyǵaıtý men únqatysý ornatý máselelerimen de aınalysýdy kózdeýde.
Keńestiń turaqty emes músheligine ótý tek elimiz úshin ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa óńiri úshin mańyzdy. Sebebi, elimiz osy óńirdiń problemalaryna álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdaryp qana qoımaı, óńir múddelerin belsendi qorǵap, kóptegen ózekti máselelerdi sheshýge kúsh salmaq. Elimiz sondaı-aq Qaýipsizdik Keńesiniń qurylymy men qyzmetin reformalaýdy qoldaıdy. Atap aıtqanda, búgingi zaman talaptaryna tolyq saı bolý úshin Qazaqstannyń usynystary – Keńestiń turaqty músheleriniń qataryn kóbeıtý, onyń jumys ádisterin jetildirý, veto quqyǵy, Bas Assambleıa men ózara baılanysyn jetildirýge arnalǵan. Osy ustanymdardyń barlyǵy eskeriledi degen úmittemiz.
– Memleket basshysynyń BUU Qaýipsizdik Keńesine arnaǵan Saıası úndeýi týraly ne aıtar edińiz?
– Úndeýde HHI ǵasyrǵa saı jahandyq jáne óńirlik qaterlerdi sheshýdegi ujymdyq jaýapkershilik aıasynda memleketterdiń ózara qarym-qatynastarynyń jańa modelin qurýdyń naqty jospary qurylǵan. Jáne bul jospardy oryndaýdyń tetikteri men kezeńdik kestesi jasalǵan. Osy qadam elimizdiń halyqaralyq uıymdarǵa jetekshilik etken mol tájirıbesiniń negizinde jasalǵany da belgili. Al jeti basymdyq jahandyq soǵys qaýpin boldyrmaý, Aýǵanstandaǵy beıbitshilikke qolǵabys jasaý, Ortalyq Azııada beıbitshiliktiń óńirlik aımaǵyn qalyptastyrý, antıterrorlyq operasııalar kezinde júris-turystyń Astana kodeksin ázirleý, Afrıkanyń turaqty damýyn qoldaý jáne BUU-nyń ornyqty damý maqsattaryn ilgeriletýge qatysty máselelerge negizdelgen.
Osy máseleler álemdik qoǵamdastyqta talqylanyp otyrǵan preventıvti dıplomatııa jáne beıbit álemdi qurý taqyrybyna saı keledi ári halyqaralyq saıasatta keń qoldaý taýyp otyr.
Al endi ondaǵy basymdyqtarǵa kelsek, birinshi basymdyqtyń maqsaty – Koreı túbeginde ıadrolyq qarý problemasy boıynsha kóp jaqty kelissózderdi jaqyn arada jańǵyrtýǵa jáne, jalpy alǵanda, 2045 jylǵa, ıaǵnı BUU-nyń 100 jyldyǵyna deıin Uıymnyń barlyq múshelerin álemdi ıadrolyq qarýdan azat etýge birlesip qol jetkizýge shaqyrý. Bul shaqyrý asa mańyzdy jáne ol barlyq taraptardan qoldaýǵa ıe bolýǵa laıyqty shara. Qazaqstan osy bastamasymen álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn ózine aýdaryp otyr.
– Al ekinshi jáne úshinshi basymdyqtardyń maqsaty qandaı?
– Ekinshi basymdyqta Qazaqstan jahandyq soǵys qaýpiniń aldyn alý men ony tolyq joıý úshin «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde kórsetilgen qarýly qaqtyǵystardy toqtatýǵa birlesken is-qımyl mehanızmderin qoldaný arqyly jetýdi kózdep otyr. Elimiz dúnıe júziniń túkpir-túkpirinde, atap aıtqanda, Taıaý Shyǵys, Koreı túbegi, TMD, Afrıka men Azııa qurlyqtarynda oryn alyp jatqan shıelenisterdi beıbit sheshýge óz tájirıbesimen yqpal etýge nıetti. Osyǵan naqty mysal – Reseı men Túrkııa prezıdentteriniń Sırııadaǵy áskerı is-qımyldar boıynsha kelissózderdi Astanada ótkizýge usynys jasaýy Qazaqstannyń bitimgerlik salasyndaǵy jáne halyqaralyq seriktes retindegi bedelin moıyndaýdyń kórinisi. Bul – bizdiń memleketimiz úshin úlken saıası jetistik. Jáne de Jenevada ótetin kelissózderge mańyzdy daıyndyq, sondaı-aq elimizdiń Qaýipsizdik Keńesindegi qyzmetiniń naqty úlesi bolmaq.
Úshinshi basymdyqty belgileýde Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine Ortalyq Azııadan saılanǵan alǵashqy memleket retinde óńirdegi máselelerdi retteý qajettigi eskerilgen. Munda basty nazarda terrorızm, Aýǵanstandaǵy ahýal, óńirlik ekstremızm, esirtki tasymaly, zańsyz mıgrasııa sııaqty ózekti taqyryptar qarastyrylǵan. Sonymen birge, transshekaralyq ózender problemasyn, shekaralardaǵy aýmaqtyq daý-damaılardy sheshýge, sý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, biryńǵaı energetıka júıelerin kelisý men damytýǵa járdem kórsetýge den qoıylady.
Ortalyq Azııadaǵy óńirlik yntymaqtastyq ta basty maqsattyń biri bolmaq. Sebebi, óńirdegi saıası jáne ekonomıkalyq úderister yntymaqtastyqtyń kóptegen aspektilerin qamtý qajettiligin kórsetip otyr.
Halyqaralyq terrorızm men ekstremızm – búgingi álemniń ózekti problemalarynyń biri. Sondyqtan, Qazaqstannyń Qaýipsizdik Keńesindegi qyzmetindegi tórtinshi basymdyq osy asa qaýipti qubylystarmen kúreske arnalady. Bul baǵytta da elimiz kóptegen bastamalardyń avtory retinde óz jerinde jáne basqa da alańdarda halyqaralyq is-sharalarǵa belsendi atsalysyp júrgeni belgili. Osy máselede dinaralyq jáne konfessııaaralyq únqatysýdy ilgeriletýdegi óz tájirıbesine súıene otyryp, elimiz saıası jáne dinı kóshbasshylardy ekstremızm men radıkalızm problemalaryn sheshýde kúsh-jiger biriktirýge tartý jumysymen aınalysatyn bolady. Dinı qaqtyǵystar, dindegi teris aǵymdar, dinı kıkiljińder jarııalanbaǵan soǵystyń jarshysyna aınaldy. Jıhadshyl jandardyń dinı saýatsyzdyǵyn teris pıǵylda paıdalanyp, ony óz maqsattary jolynda qoljaýlyq etip otyrǵan uıymdarǵa qarsy kúres barlyq deńgeıde ymyrasyz júrgizilýi kerek. Bul máselede Qazaqstannyń kózqarasy aıqyn jáne salmaqty.
Elbasymyz BUU Bas Assambleıasynyń 70-sessııasynda BUU aıasynda terrorızmge qarsy jahandyq koalısııa qurý týraly bastama kótergen bolatyn. Atalmysh bastamaǵa negiz salý úshin BUU jáne Qaýipsizdik Keńesiniń múshelerine halyqaralyq terrorızmge qarsy operasııalardy júrgizýdiń Astana Kodeksin ázirleý usynylmaqshy. Al jahandyq turaqtylyq pen qaýipsizdikke qol jetkizý úshin Afrıka qurlyǵynda beıbitshilik pen ornyqty damýdy qamtamasyz etý qajet ekeni túsinikti. Sondyqtan, besinshi basymdyqqa Qazaqstan Afrıka odaǵyndaǵy baqylaýshy jáne Qaýipsizdik Keńesinde Somalı/Erıtreıa jónindegi komıtettiń tóraǵasy retinde Afrıkadaǵy beıbitshilik pen ultaralyq kelisimdi ornatý máselelerin tańdady.
Altynshy basymdyq uzaq merzimdi turaqtylyq pen ornyqty álemge qol jetkizýge arnalady. Bul murattarǵa jetý úshin soǵystar men qaqtyǵystardyń aldyn alý, adam quqyqtaryn qorǵaý, ornyqty damý maqsattaryn júzege asyrý, klımattyń ózgerýimen kúresý sııaqty sharalardy birlesip qabyldaý qajettigine kóńil bólinedi. Bıyl ótetin EKSPO-2017 kórmesin jasyl energııany damytý arqyly klımattyń ózgerýiniń zardaptaryn azaıtý Qazaqstannyń osy baǵytta qabyldap otyrǵan preventıvti sharalaryna jatqyzýǵa ábden bolady.
Bularǵa qosymsha, «Álem. HHI ǵasyr» manıfesine sáıkes, Qazaqstan BUU aıasynda uıymnyń Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesin Jahandyq damý keńesine aýystyryp, oǵan jahandyq ekonomıkalyq retteýshi fýnksııasyn berý, dúnıejúzilik daǵdarysqa qarsy jospar ázirleý, Astanada jasyl tehnologııalar men ınvestısııalyq jobalar ortalyǵyn qurý, «Jańa bolashaq» tujyrymdamasyn ázirleý bastamalaryn usynyp otyr.
Jetinshi basymdyq BUU-nyń álemdik uıym retinde róli men ornyn jańǵyrtýǵa jáne kúsheıtýge baǵyttalǵan. Bul Eýropa, Azııa, Amerıka men Afrıka qurlyqtaryndaǵy ujymdyq qaýipsizdik jónindegi óńirlik uıymdardyń ózara yntymaqtastyǵyn keńeıtý men BUU-nyń qyzmetin HHI ǵasyrdyń talaptaryna saı uıymdastyrý máselelerin qamtıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
– Ikram Adyrbekuly, Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde óz jumysyn bastaǵanyna eki aıǵa jýyqtady. Tańdaý nelikten bizdiń elimizge tústi?
– Tarıhı tańdaý jaıdan-jaı jasalmaıdy. Bul – qaýipsizdik qaǵıdattaryn beıbitshiliktiń basty tiregi etip alǵan bizdiń memlekettiń syndarly syrtqy saıasatyna berilgen laıyqty baǵa. Bul – álemdik deńgeıdegi saıası qaıratker Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq qoǵamdastyq aldyndaǵy joǵary saıası bedeliniń kórsetkishi.
– Keıde BUU-nyń ótkizetin operasııalaryn da estip qalamyz...
– Qazirgi kezde BUU beıbitshilikti saqtaý boıynsha 16 operasııa júrgizip jatyr, Uıym 1948 jyldan beri osyndaı 69 operasııa ótkizgen bolatyn. Keńes jumysynyń edáýir bóligi Afrıkadaǵy shıelenister men Taıaý Shyǵystaǵy ahýalǵa, sondaı-aq jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý, terrorızmge qarsy kúres, bitimgerlik, quqyq ústemdigine qatysty máselelerge arnalǵan.
Qarap otyrsaq, Táýelsizdigimizdiń shırek ǵasyrynda Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń negizgi basymdyqtary, qaýipsizdik pen turaqtylyq salalaryndaǵy bastamalary, bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa tóraǵalyq etý men qatysý arqyly júrgizip kele jatqan is-sharalary BUU men Qaýipsizdik Keńesiniń negizgi maqsattaryna saı keletinin ańǵarý qıyn emes. Elimizdiń syrtqy saıasattaǵy syndarly qadamdary, álemdik deńgeıdegi áleýmettik máselelerdi sheshý jolyndaǵy belsendi is-qımyly kópke aıan. Soǵys oshaqtaryn beıbit mekenderge aınaldyrýda Qazaqstannyń qoltańbasy ótken ǵasyrda óz bıiginde kórinse, jańa myńjyldyqtyń alǵashqy onjyldyǵynda ol órisin odan ári keńeıtip, ónegesin tanyta tústi. Shyn máninde, Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshelikke saılanýyna Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń zor yqpaly bolǵanyn, onyń álemdik órkenıette kórnekti saıasatker retinde joǵary bedelge ıe ekenin aıqyn kórsetedi.
Iаdrolyq qarýsyzdanýdy, dinaralyq jáne ultaralyq kelisimdi ishki jáne syrtqy saıasatynyń tuǵyry etken, halyqaralyq bitimgerlik mıssııalarǵa súbeli úlesin qosyp kele jatqan elimiz óziniń jan-jaqty jáne mol tájirıbesin BUU Qaýipsizdik Keńesiniń aldynda turǵan halyqaralyq qaýipsizdik problemalaryn sheshýge jumsaıdy dep kútilýde. Álemdik qoǵamdastyq tarapynan kútilip otyrǵan bul ómirsheń mindetterdi Qazaqstan ózine tán uıymdastyrýshylyq qabiletimen joǵary deńgeıde oryndap shyǵatyny sózsiz.
Ásirese, Qazaqstan óńirdegi ahýaldy retke keltirý men turaqtylyqty saqtaýǵa, sondaı-aq dúnıe júzindegi kóptegen shıelenisterdi retteýge eleýli úles qosty. Mysaly, elimiz Aýǵanstan tóńiregindegi máselelerdi retteýge zor septigin tıgizgeni belgili. Sońǵy ýaqytta ózekti bolyp otyrǵan Sırııaǵa qatysty shıelenisti retteý boıynsha kelissózderdi Astanada ótkizý boıynsha Reseı men Túrkııa prezıdentteriniń Elbasymyzǵa usynys jasaýy – Qazaqstannyń bitimgerlik saıasatynyń pármendiligin moıyndaý dep aıtsaq, artyq bolmaıdy. Halyqaralyq qoǵamdastyq Astanada ótken kelissózderden úlken úmit kútedi.
Negizinen Qaýipsizdik Keńesindegi múshelik kezeńindegi Qazaqstannyń basty jumysy álemdegi qaýipsizdikti nyǵaıtý, terrorızmge qarsy kúres jáne jalpyǵa birdeı qarýsyzdanýǵa baǵyttalatyn bolady. Sonymen qatar, azyq-túlik, sý-energetıkalyq jáne ıadrolyq qaýipsizdikterge de erekshe kóńil bólinedi. Budan basqa Qazaqstan kedeıshilikpen kúres, adam quqyqtaryn saqtaý, ulttar arasynda ózara senimdi nyǵaıtý men únqatysý ornatý máselelerimen de aınalysýdy kózdeýde.
Keńestiń turaqty emes músheligine ótý tek elimiz úshin ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa óńiri úshin mańyzdy. Sebebi, elimiz osy óńirdiń problemalaryna álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdaryp qana qoımaı, óńir múddelerin belsendi qorǵap, kóptegen ózekti máselelerdi sheshýge kúsh salmaq. Elimiz sondaı-aq Qaýipsizdik Keńesiniń qurylymy men qyzmetin reformalaýdy qoldaıdy. Atap aıtqanda, búgingi zaman talaptaryna tolyq saı bolý úshin Qazaqstannyń usynystary – Keńestiń turaqty músheleriniń qataryn kóbeıtý, onyń jumys ádisterin jetildirý, veto quqyǵy, Bas Assambleıa men ózara baılanysyn jetildirýge arnalǵan. Osy ustanymdardyń barlyǵy eskeriledi degen úmittemiz.
– Memleket basshysynyń BUU Qaýipsizdik Keńesine arnaǵan Saıası úndeýi týraly ne aıtar edińiz?
– Úndeýde HHI ǵasyrǵa saı jahandyq jáne óńirlik qaterlerdi sheshýdegi ujymdyq jaýapkershilik aıasynda memleketterdiń ózara qarym-qatynastarynyń jańa modelin qurýdyń naqty jospary qurylǵan. Jáne bul jospardy oryndaýdyń tetikteri men kezeńdik kestesi jasalǵan. Osy qadam elimizdiń halyqaralyq uıymdarǵa jetekshilik etken mol tájirıbesiniń negizinde jasalǵany da belgili. Al jeti basymdyq jahandyq soǵys qaýpin boldyrmaý, Aýǵanstandaǵy beıbitshilikke qolǵabys jasaý, Ortalyq Azııada beıbitshiliktiń óńirlik aımaǵyn qalyptastyrý, antıterrorlyq operasııalar kezinde júris-turystyń Astana kodeksin ázirleý, Afrıkanyń turaqty damýyn qoldaý jáne BUU-nyń ornyqty damý maqsattaryn ilgeriletýge qatysty máselelerge negizdelgen.
Osy máseleler álemdik qoǵamdastyqta talqylanyp otyrǵan preventıvti dıplomatııa jáne beıbit álemdi qurý taqyrybyna saı keledi ári halyqaralyq saıasatta keń qoldaý taýyp otyr.
Al endi ondaǵy basymdyqtarǵa kelsek, birinshi basymdyqtyń maqsaty – Koreı túbeginde ıadrolyq qarý problemasy boıynsha kóp jaqty kelissózderdi jaqyn arada jańǵyrtýǵa jáne, jalpy alǵanda, 2045 jylǵa, ıaǵnı BUU-nyń 100 jyldyǵyna deıin Uıymnyń barlyq múshelerin álemdi ıadrolyq qarýdan azat etýge birlesip qol jetkizýge shaqyrý. Bul shaqyrý asa mańyzdy jáne ol barlyq taraptardan qoldaýǵa ıe bolýǵa laıyqty shara. Qazaqstan osy bastamasymen álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn ózine aýdaryp otyr.
– Al ekinshi jáne úshinshi basymdyqtardyń maqsaty qandaı?
– Ekinshi basymdyqta Qazaqstan jahandyq soǵys qaýpiniń aldyn alý men ony tolyq joıý úshin «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde kórsetilgen qarýly qaqtyǵystardy toqtatýǵa birlesken is-qımyl mehanızmderin qoldaný arqyly jetýdi kózdep otyr. Elimiz dúnıe júziniń túkpir-túkpirinde, atap aıtqanda, Taıaý Shyǵys, Koreı túbegi, TMD, Afrıka men Azııa qurlyqtarynda oryn alyp jatqan shıelenisterdi beıbit sheshýge óz tájirıbesimen yqpal etýge nıetti. Osyǵan naqty mysal – Reseı men Túrkııa prezıdentteriniń Sırııadaǵy áskerı is-qımyldar boıynsha kelissózderdi Astanada ótkizýge usynys jasaýy Qazaqstannyń bitimgerlik salasyndaǵy jáne halyqaralyq seriktes retindegi bedelin moıyndaýdyń kórinisi. Bul – bizdiń memleketimiz úshin úlken saıası jetistik. Jáne de Jenevada ótetin kelissózderge mańyzdy daıyndyq, sondaı-aq elimizdiń Qaýipsizdik Keńesindegi qyzmetiniń naqty úlesi bolmaq.
Úshinshi basymdyqty belgileýde Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine Ortalyq Azııadan saılanǵan alǵashqy memleket retinde óńirdegi máselelerdi retteý qajettigi eskerilgen. Munda basty nazarda terrorızm, Aýǵanstandaǵy ahýal, óńirlik ekstremızm, esirtki tasymaly, zańsyz mıgrasııa sııaqty ózekti taqyryptar qarastyrylǵan. Sonymen birge, transshekaralyq ózender problemasyn, shekaralardaǵy aýmaqtyq daý-damaılardy sheshýge, sý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, biryńǵaı energetıka júıelerin kelisý men damytýǵa járdem kórsetýge den qoıylady.
Ortalyq Azııadaǵy óńirlik yntymaqtastyq ta basty maqsattyń biri bolmaq. Sebebi, óńirdegi saıası jáne ekonomıkalyq úderister yntymaqtastyqtyń kóptegen aspektilerin qamtý qajettiligin kórsetip otyr.
Halyqaralyq terrorızm men ekstremızm – búgingi álemniń ózekti problemalarynyń biri. Sondyqtan, Qazaqstannyń Qaýipsizdik Keńesindegi qyzmetindegi tórtinshi basymdyq osy asa qaýipti qubylystarmen kúreske arnalady. Bul baǵytta da elimiz kóptegen bastamalardyń avtory retinde óz jerinde jáne basqa da alańdarda halyqaralyq is-sharalarǵa belsendi atsalysyp júrgeni belgili. Osy máselede dinaralyq jáne konfessııaaralyq únqatysýdy ilgeriletýdegi óz tájirıbesine súıene otyryp, elimiz saıası jáne dinı kóshbasshylardy ekstremızm men radıkalızm problemalaryn sheshýde kúsh-jiger biriktirýge tartý jumysymen aınalysatyn bolady. Dinı qaqtyǵystar, dindegi teris aǵymdar, dinı kıkiljińder jarııalanbaǵan soǵystyń jarshysyna aınaldy. Jıhadshyl jandardyń dinı saýatsyzdyǵyn teris pıǵylda paıdalanyp, ony óz maqsattary jolynda qoljaýlyq etip otyrǵan uıymdarǵa qarsy kúres barlyq deńgeıde ymyrasyz júrgizilýi kerek. Bul máselede Qazaqstannyń kózqarasy aıqyn jáne salmaqty.
Elbasymyz BUU Bas Assambleıasynyń 70-sessııasynda BUU aıasynda terrorızmge qarsy jahandyq koalısııa qurý týraly bastama kótergen bolatyn. Atalmysh bastamaǵa negiz salý úshin BUU jáne Qaýipsizdik Keńesiniń múshelerine halyqaralyq terrorızmge qarsy operasııalardy júrgizýdiń Astana Kodeksin ázirleý usynylmaqshy. Al jahandyq turaqtylyq pen qaýipsizdikke qol jetkizý úshin Afrıka qurlyǵynda beıbitshilik pen ornyqty damýdy qamtamasyz etý qajet ekeni túsinikti. Sondyqtan, besinshi basymdyqqa Qazaqstan Afrıka odaǵyndaǵy baqylaýshy jáne Qaýipsizdik Keńesinde Somalı/Erıtreıa jónindegi komıtettiń tóraǵasy retinde Afrıkadaǵy beıbitshilik pen ultaralyq kelisimdi ornatý máselelerin tańdady.
Altynshy basymdyq uzaq merzimdi turaqtylyq pen ornyqty álemge qol jetkizýge arnalady. Bul murattarǵa jetý úshin soǵystar men qaqtyǵystardyń aldyn alý, adam quqyqtaryn qorǵaý, ornyqty damý maqsattaryn júzege asyrý, klımattyń ózgerýimen kúresý sııaqty sharalardy birlesip qabyldaý qajettigine kóńil bólinedi. Bıyl ótetin EKSPO-2017 kórmesin jasyl energııany damytý arqyly klımattyń ózgerýiniń zardaptaryn azaıtý Qazaqstannyń osy baǵytta qabyldap otyrǵan preventıvti sharalaryna jatqyzýǵa ábden bolady.
Bularǵa qosymsha, «Álem. HHI ǵasyr» manıfesine sáıkes, Qazaqstan BUU aıasynda uıymnyń Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesin Jahandyq damý keńesine aýystyryp, oǵan jahandyq ekonomıkalyq retteýshi fýnksııasyn berý, dúnıejúzilik daǵdarysqa qarsy jospar ázirleý, Astanada jasyl tehnologııalar men ınvestısııalyq jobalar ortalyǵyn qurý, «Jańa bolashaq» tujyrymdamasyn ázirleý bastamalaryn usynyp otyr.
Jetinshi basymdyq BUU-nyń álemdik uıym retinde róli men ornyn jańǵyrtýǵa jáne kúsheıtýge baǵyttalǵan. Bul Eýropa, Azııa, Amerıka men Afrıka qurlyqtaryndaǵy ujymdyq qaýipsizdik jónindegi óńirlik uıymdardyń ózara yntymaqtastyǵyn keńeıtý men BUU-nyń qyzmetin HHI ǵasyrdyń talaptaryna saı uıymdastyrý máselelerin qamtıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
