Ǵashyq bolýdan qoryqpańyz

Álemge esimi áıgili fransýz ánshisi Mıreı Mate múldem turmysqa shyqpady, Patrısııa Kaastyń áli kúnge deıin súıiktisi joq. Belgili telejúrgizýshi Opra Ýınfrı alpysty alqymdasa da, turmys qurǵysy kelmeıdi. Búginde «Mahabbatqa senbeımin», «ómirde mahabbat joq», «namysty, kelisti er jigitti kezdestirý qıyn» degen sózderdi jıi estımiz. Muny jaı aı­­tylǵan sóz dep qabyldasańyz, qate­lese­siz. Bul – fobııa. Qaıta-qaıta sanany mazalaǵan úreı. Álem boıynsha ǵylym­da 10 myń fobııa tirkelse, sonyń ishinde súıýden, ǵashyq bolýdan qorqý fılo­fobııa dep atalady. Psıhologııalyq dert atanýdyń aldynda turǵan «Fobııa» qazaq áıeli úshin de tańsyq emes. Mamandardyń jýyrda jasaǵan saýalnama nátıjesi boıynsha, árbir úshinshi áıel úıinen esiginiń aldyna boıanbaı shyǵýǵa batyly barmaıtynyn aıtqan. Saýalnamaǵa úsh myń áıel qatysqan. Árbir onynshy boıjetken súıiktisiniń kózinshe únemi boıanyp júrý kerek dep esepteıtinin jetkizgen. Ǵalymdardyń aıtýynsha, adamnyń kemshilikten qashý sebebinen ózine degen senimdiligi tómendeıdi. Osynyń saldarynan fılofobtardyń qatary kún sanap artýda. Taǵy bir qyrynan qarap kórsek, mahabbat – hımııalyq formýlalardyń jıyntyǵy. Iаǵnı, bireýdi jaqsy kórýdiń ózi bıologııalyq aǵzańyzǵa baılanysty bolady. Mysaly, súıiktińizdi eske túsiretin bolsańyz, deneńizde dofamın mólsheri ulǵaıady. Júrek soǵysyńyz jıilep, qan aınalymynyń jyldamdyǵynan adrenalın bólinedi. Qartaıý prosesi de dofamın mólsheri azaıǵanda bastalady. Antropolog Ratdjers Helen Fısherdiń aıtýynsha, dofamın jan-tánimen ǵashyq bolýǵa áser etse, serotonın baýyr basqan kezde bólinedi. Oksıtosın gormony súıiktińizben salmaqty qarym-qatynasty, tipti adaldyqty qadaǵalaıdy. Al aǵzańyzda dofamın, serotonın men oksıtosın gormony jetispese, mıyńyzdaǵy neırondar zaqymdanyp, sózsiz fılofob bolyp shyǵa kelesiz. Nobel syılyǵynyń ıegeri Ýolter Ýaıt «bárimiz hımııa elementinen quralǵanbyz» dep beker aıtpasa kerek. Psıhologtar mahabbatqa senbeı­tin­derdiń kópshiligine myna jaǵdaılar áser etýi múmkin deıdi: – balalyq shaǵynda ata-anasynyń bir-birine degen sýyq sezimin kórip ós­ken bala mahabbattyń baryna senbeıdi; – áke-sheshesiniń ajyrasyp, ózgemen otaý qurǵanyn qaıtalaǵysy kelmeıdi; – jaýapsyz sezimdi basynan ótker­gender ǵashyq bolýdan qorqady; – bostandyqqa úırengen boıjetkender basybaıly bolǵysy kelmeıdi; – sátsiz nekeden keıin, ekinshi ret turmysqa shyǵýdan tartynady. Ǵylym tili bylaı deıdi: fobııaǵa dýshar bolǵan adam mazasyzdanady, tamyrynyń soǵýy men demi ulǵaıady, bozǵylttanady jáne tez qyzarady. Bul belgilerdi kúızeliske beıim adamdardyń boıynan ańǵarýǵa bolady. Joǵarydaǵy belgilerdiń bári úmit­siz­dikke alyp keledi. «Shal men te­ńizdi» jazǵan Ernest Hemıngýeı: «Adam­da qıynshylyq pen qýanysh aıaqtalǵanda, keýdeni bos qýys kerneıdi», degen edi. Aıtar oıdyn túıini, ǵashyq bolýdan qoryqpaǵan abzal. «Qoryqqanǵa qos kóriner» degen sózdi jadymyzda berik ornatsaq, barlyq aýyrtpashylyqtan aryla alady ekenbiz. Saltanat Súgir