Túrmeden keıin de tirshilik bar

Aıaq-qoly balǵadaı, tepse temir úzetin deni saý adamnyń ózine keı jaǵdaıda eki qolǵa bir kúrek tabylmaı jatqanda, kezinde qylmys jasap, sottalyp, qaıta oralǵan adamdy qoǵam qalaı qabyldamaq? О́ıtkeni, te­mir tordyń arǵy jaǵyndaǵy tir­shiliktiń erejesi múlde bólek ekeni belgili. Oǵan qamalǵan jan birneshe jylda erkindiktegi turmystyń jan-jaq­ty ereksheligin umytyp, bir ǵana ba­ǵyt­taǵy qatań túrme kúıin úırenip jáne soǵan daǵdylanýyna týra keledi. Son­daı-aq, kóp nárseden qol úzýge, umy­týǵa májbúr bolady. Jumys is­teý ebin joǵaltyp, adamdarmen qa­rym-qatynas jasaý mádenıeti tó­men­­­­d­eıdi. Árıne, qoǵamnan eriksiz oq­­­shaýlandyrylǵannan keıin jaǵdaı jaq­sy bolmaıtyndyǵy belgili, biraq kim bolsa da qylmys jasady ma, jazasyn tartýy tıis. Túzeý mekemesiniń de negizgi mindeti – sottalǵannyń bostandyqqa shyqqanda qaıtadan qylmys jasamaýy úshin soǵan saı aldyn ala jumys isteý. Sonda jyl saıyn temir tordyń arǵy jaǵynan top-top bolyp shyqqan, ıaǵnı bostandyqtyń ne ekenin umytýǵa taıap qalǵan jandardy qoǵam qalaı qarsy almaq? Barar jeri qandaı bolmaq? Túrmeniń qatqyl tirshiligine eti ábden úırengen olar aldaǵy kúnderine úmitpen qaraýdy jalǵastyra ala ma? Mine, másele máni osynda. El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı jasalǵan raqymshylyqqa baılanys­ty biraz sottalǵandar bostandyqqa shy­ǵyp jatyr. Demek, túrmeden keıin de ómir bar ekenin umytýǵa bol­maıdy. Olar úshin naǵyz ómir endi bastalady. О́ıtkeni, túzeldi dep esepteımiz. Túzelgender durys ómir sú­redi. Al olardyń qaıtyp qylmys ja­­samaýy úshin eńbekke aralasqany jón. Jumys isteýi kerek. Ústimizdegi jyl­­dyń qańtar aıyn qosa alǵanda, eli­mi­zde eńbekke jaramdy 18 731 sot­tal­ǵan bar eken, olardyń 17 403-i erler, 1328-i áıelder. Sol 19 myńǵa jýyq sottalǵannyń 12 655-i túzeý me­ke­melerinde jumysqa tartylǵan. Bas bostandyǵynan aıyrylǵandardyń kó­bi­niń mamandyqtary joq. Mundaı kem­sh­i­liktiń ornyn toltyrý maqsatynda túz­eý mekemelerinde kásiptik bilim beretin oqý oryndarynyń sanyn arttyrý qamtamasyz etilgen. Máselen, sonyń arqasynda 2017 jyly kásipke daıyndaý ortalyqtary 54-ke jetip, 2 975 adamdy qamtypty. Osyǵan oraı búginde eńbekke ja­ram­­dy sottalǵandardy jumysqa or­na­las­tyrý jobasy bastalyp ket­ti. Má­se­len, 2018 jylǵa deıin sottal­ǵan­dar­dyń keminde 75 paıyzy jumyspen qam­tylýy tıis. Munyń naqty nátıjesi de kórinip jatyr. Qazirdiń ózinde túr­me­degilerdi aqyly jumysqa ornalas­tyrý 51-den 67 paıyzǵa ósken. Tipti, ko­lonııalardyń ishinde 207 kásipker ón­diris oryndaryn ashypty. Al túrmeden bosatylatyn adamdar tańdaǵan turǵylyqty jerine nemese ju­mys ornyna deıin tegin jol jú­rý­men, sondaı-aq Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy aýmaǵynyń sheginde jol júr­gen­de azyq-túlikpen ne aqshamen qam­ta­masyz eti­ledi. Mekemeden bosatylatyn adam­nyń maýsym boıynsha qajetti kıi­mi, aıaqkıimi jáne olardy satyp alý­ǵa qarajaty bolmaǵan jaǵdaıda, ol bıýdjet qarajaty esebinen kıimmen jáne aıaqkıimmen qamtamasyz etiledi. Olardy tamaqpen, kıimmen, aıaqkıimmen qamtamasyz etýdi, sondaı-aq jol jú­rýi­ne aqy tóleýdi jazany oryndaıtyn mekeme júzege asyrady. Olarǵa ońal­týǵa járdemdesetin memlekettik me­ke­melerdiń baılanys málimetteri, son­daı-aq turǵylyqty jeri boıynsha tirkelý, jumyspen qamtý, densaýlyq saq­taý jáne t.b. organdaryna esepke qoıý tártibi kórsetiledi. I jáne II toptaǵy múgedekter, 63 jastan asqan erler jáne 58 jastan asqan áıelder múgedekter jáne qarttar úılerine jiberiledi. Áleýmettik kó­mek­ke muqtaj ózge de adamdar áleý­met­­tik beıimdeý ortalyqtaryna ji­be­ril­edi. Sóıtip, jalpy ótken jyl­dyń kór­setkishine qarasaq, 5 230 (2015 j. – 3 292) bosap shyqqan adam jumyspen qam­tylǵan eken. Jergilikti atqarýshy organdarmen birlese atqarylǵan is­tiń nátıjesinde, ıaǵnı túrmeden shyq­qan­­dardy jumysqa ornalastyrý ar­qa­synda esepte turǵan adamdardyń qyl­mys jasaýy 30 paıyzǵa azaıypty. Endi 201­7 jyldyń 6 naýryzynan bastap bas bos­tandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan azamattardy jumysqa ornalastyrý boıynsha «Qaqpa aldyndaǵy kezdesý» atty jańa áleýmettik joba bastaý aldy. Bul jobanyń da túpki maqsaty – túzeý mekemelerinen bosatylyp jatqan adamdarǵa áleýmettik kómek kórsetip, jumysqa ornalastyrý. Osylaısha túrmeden keıingi ómirge de memleket tolyq jaǵdaı jasap otyr. Tek sol múmkindikti qoldan shyǵarmaý kerek-aq...