«Maǵan qazaq óneri tarıhynda óshpes qoltańbasyn qaldyrǵan Qalıbek Qýanyshbaev, Elýbaı О́mirzaqov, Serke Qojamqulov, Sháken Aımanov, Kúlásh Baıseıitova sııaqty kóptegen sahna sańlaqtarymen birge oınap, basty rólderdi somdaý baqyty buıyrdy. О́mirge eki aınalyp kelmeıtin alyptardy saǵynǵandyqtan bolar, artta qalǵan jyldarǵa ańsarym aýyp turady», – deıdi áli tyń ekeni til qatysynyń ózinen anyq ańǵarylyp turatyn 101 jastaǵy ataqty halyq ártisi Aısha ABDÝLLINA. Ekeýara áńgimemiz de sol sahna sańlaqtary týraly syr sýyrtpaqtaýdan órbidi.
«Jaryqtyqtardyń árqaısysy jeke bir teatr edi...»
– Áli esimde. Endi ǵana on alty jasqa tolǵan, áli oń-solyn da tolyq tanyp úlgermegen qarshadaı qyz kezim ǵoı, qazirgi Muhtar Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrdyń esigin ımene ashyp kirdim. Muhtar Áýezov, Kúlásh Baıseıitova, Elýbaı О́mirzaqov, Serke Qojamqulov, Qalıbek Qýanyshbaev beseýi kórermender zalynda keńesip otyr eken. «Kel, kel» dep qushaq jaıa qarsy aldy. Mine, osy kúnnen bastap asqar taýdaı aǵa-apalarymnyń qamqorlyǵyn kóp kórdim...Eń birinshi ret oınaǵan basty rólim – «Eńlik-Kebek» qoıylymyndaǵy Eńlik edi, – deıdi ol daýysynan tolqynys sezilip. – Kúlásh Baıseıitova bárińiz bir kóshede turypsyzdar... – Iá, solaı. Men Almaty qalasynda týǵanmyn. Áıgili Kúlásh Baıseıitovamen bir kósheniń boıynda turdyq. Kúlásh dramanyń aktrısasy edi. Teatrda daıyndyq bastalǵanda men ataǵy jer jarǵan ártisterge ere almaı aýlaqtaý tusta úndemeı turatynmyn. Kúlásh kelip, qolymnan jetektep, sahnaǵa alyp shyǵady. «Sahnaǵa shyqqanda kıimińdi jóndeı berme, etegińdi ustaı berme», dep aqyl-keńesterin aıtatyn. Keıbir adýyndy ataqty ártister maǵan qarap: «Myna qyzdy nege aldyńdar?», dep túrime synaı qaraıtyny esimde qalypty. Al Kúlásh jaryqtyq, óte kishipeıil bolatyn. Mynaý jas, mynaý úlken demeı, bilmegenińdi úıretýden jalyqpaıtyn. Merekelik is-sharalarda án aıtatynbyz. Aldymen Kúlásh, sodan keıin men. О́mirden erte ketti ǵoı, jaryqtyq... Drama teatrda basty rólderdi somdap júrgen dańqty Kúlásh Baıseıitova opera teatryna aýysyp, ony almastyrý mindeti maǵan tapsyryldy. Basqa-basqa, Kúlásh Baıseıitovanyń ornyn joqtatpaý ońaıǵa soǵa ma? Bul mindetti atqarýǵa bar kúsh-jigerimdi jumsadym. Shúkirshilik, eńbegim baǵalanyp, tókken ter tekke ketpedi. Qysqasy, meniń sahnadaǵy baǵymdy ashqan adam – Kúlásh Baıseıitova. – Sháken Aımanovtyń baǵy men babyn kelistirgen «adal jary» atanypsyz. – Sháken (Aımanov) aǵamyz jastardy basqaryp júretin kóshbasshy edi. Astyq bastyrý, tól alý sekildi naýqandarda arbaǵa minip, shalǵaı aýyldarǵa sapar shegetinbiz. Ol kezde qazirgideı Mádenıet úıi kaıda? Egin alqabynyń basynda, tipti, mal qamaıtyn qoralarda oıyn kórsetemiz. Oıyndy keıde túnge qaraı qoıamyz. О́ıtkeni, eldiń jınalýy kerek qoı. Jel tursa, maısham jalp etip óshedi. Sodan sıyrdyń tezegin jaǵarmaıǵa malyp, sonyń jaryǵymen oıynymyzdy qaıta jalǵastyramyz. Munyń aıaǵy 1-2 saǵat áýelete án shyrqaýǵa ulasady... Sháken Aımanovtyń ózimen de sahnada serigi bolǵan kezim kóp. Bir ǵana mysal, «Qobylandy» qoıylymynda Sháken halyqtyń qamyn jegen has batyr Qobylandy bolsa, men batyrdyń baby men baǵyn kelistirgen adal jary Qurtqa boldym. 1940 jyly Sháken Aımanov ekeýmiz «Eńbektegi erligi» úshin medalimen marapattaldyq. – Sahna sańlaqtaryna shetinen qysqasha toqtalyp ótińizshi. – Ol jaryqtyqtardyń árqaısysy óz aldyna bir teatr edi ǵoı. Elýbaı О́mirzaqov erekshe tapsyryspen jasalǵan dombyrasyn ózge túgili, óziniń týǵan inisi, keremet ánshi Kereıge de ustatpaıtyn. Serke Qojamqulovtyń akterlik sheberligi týraly aýyzben aıtyp jetkizý qıyn. Aýyl-aýyldy aralap, spektakldi birge qoıdyq. Ol kórkemsóz oqyǵanda kópshilik siltideı tynyp tyńdaıtyn. Qalıbek Qýanyshbaev uzatylatyn qyzdyń syńsyp jylaǵanyn, ony qımaı qoshtasqan kempirdiń daýsyn, ıttiń úrgenin, sıyrdyń móńiregenin, jylqynyń kisinegenin aınytpaı salatyn. Ol kezde qazirgideı tehnıka joq. Qalekeńniń kózin kórgender men izin qýǵan jastardyń osynaý ózgeshe ónerdi meńgerýge sharasyzdyq tanytýy meni áli kúnge deıin tańdandyrady. Avtokólikke elýinshi jyldary qol jetkizdik. Esimde, kóliktiń qorabyna «Jalyndy sálem» dep jazyp qoıyp, Tashkentke jol tarttyq. Sharshadyq, shaldyqtyq demeımiz. О́nerimizge bas ıgen halyqtyń kurmetine qýanamyz. At minip, shapan kıip jatqan eshkim joq. Esesine, qaı elge barsaq ta, Elaǵań, Elýbaı О́mirzaqov sııaqty óner tarlanyn halyq tóbesine kóterip, tórin usynady. Un, qurt, maı, irimshik beredi. El syılaǵan Elaǵań jurt ne berse de, asyn aýzynan jyryp, bárimizge teńdeı bóletin. Narynqoldaǵy bir sharýashylyqtan bas-basymyzǵa bir qoı alyp, qaryq bolǵanymyz bar. Sonda deımin-aý, Elaǵań, janyndaǵy Qalaǵań, Seraǵań sekildi darabozdar bizderge úlestirmeı-aq, ózderi qoraly qoı aıdap qaıtsa, kim ne der edi?.. Muhtar Áýezovtiń aýdarýymen Gogoldiń «Revızory» qoıylǵanda, Qalıbek Qýanyshbaev dýanbasyny somdady. «Eńbek sińirgen ártis» ataǵyn alǵashqylardyń biri bolyp alǵan Málıke Shamova dýanbasynyń áıeli boldy. Maǵan dýanbasynyń qyzy Marııanyń róli buıyrdy. Beınetaspaǵa basyp alynǵan osy qoıylymdy birde teledıdardan kórsetip qaldy. Sondaǵy kóńilimniń tolqyp, júregimniń lúp-lúp soqqany-aı! Janarym eriksiz jasqa shylandy... Qalıbek Qýanyshbaevtyń zaıyby Qajı apaı, qandaı keremet adam edi. Úı sharýasynda júrgen áıel bolsa da ártistiń jaıyn túsinetin, jaǵdaıyn jasaıtyn. Almatyǵa barsam, Qalıbektiń nemese Qapan Badyrovtyń úıine túsetinmin. Birde ujym bolyp Qalekeńniń úıine barǵanymda qoı soıyp, qonaq etti. Qajı apaı meni jibermedi. «Sen osynda jatyp demal, erteń sahnaǵa shyǵasyń, qonaq úıge barsań, amandasamyz dep anaý keledi, mynaý keledi, uıqy bermeıdi», dep meni úıine qondyrǵan. Ártistiń janyn túsinetin mundaı jan sırek qoı. Birde Almatyda spektakl qoıyp jatsaq, zaldan bireý «Aısha» dep aıqaılady. Qarasam, Qajı apaıymyz. Bul kezde qartaıǵan, balasy súıep júredi eken. Qapan Badyrovtyń áıeli orys edi. Ýaqtysynda ol bizge orys tilinen sabaq bergen. Qaısybir jyly, Qazaqtyń memlekettik M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń 70 jyldyǵyna barǵanda Qapan Badyrov ekeýmiz emen-jarqyn sóılestik. Shekspırdiń «Otellasyn» qoıǵanda Qapan Otellany oınasa, men Dezdemona beınesin somdaǵanym bar... Osyndaı qamqor aǵa-jeńgelerińdi qalaı umytasyń?! E, e, kónekózderdiń pánı dúnıedegi talqany taýsylǵaly qashan. Kózi tirilerden kimder qaldy deısiń? Saýsaqpen sanaýǵa da kelmeıdi... Sol abzal aǵalarmen sahnada birge júrgen kezdegi sýretter Almatynyń murajaıynda tur. Qalıbek aǵanyń kenje balasy sol murajaıdy basqaratyn. Birde barǵanymda jóndeý jumystary júrgizilip jatqandyqtan kóre almaı ketken edim. Odan keıin sáti túspedi.
«Meni júzge kórermenimniń nıeti jetkizdi»
– Siz ózińizge qutty shańyraq bolǵan Shymkenttegi Jumat Shanın atyndaǵy drama teatrda uzaq jyl jumys istedińiz. Qazaqtyń alǵashqy kásibı teatrynyń negizin qalaýshylardyń biri, bıyl 125 jyldyǵyn atap ótkeli jatqan Jumat Shanın qanshalyqty esińizde qaldy? – Ol kezde áli Almatydaǵy teatrdan Shymkentke aýysa qoımaǵan kezim. Jańylmasam kerek, 1936 jyly Jumat Shanın bizdi Máskeýge alyp bardy. «Qyz Jibekti», «Jalbyr» pesalaryn daıyndadyq. Men ol kezde jaspyn, «massovkaǵa» ǵana qatystym. Eki spektaldi joǵary deńgeıde qoıdyq. Stalınniń bizdiń qoıylymǵa rızashylyǵy sonshalyq, Kremlge shaqyryp, qonaq boldyq. Sol joly Kúlásh Baıseıitova «KSRO-nyń halyq ártisi» ataǵyn aldy. Qurmanbek Jandarbekov bastaǵan bir top ártisterge orden berildi. Eki aılyq syıaqy alyp, máre-sáre bolǵanymyz da esimde qalypty. Jumat Shanınniń áıeli de aktrısa edi (qazir atyn umytyp otyrmyn). Kempirlerdiń rólin keremet oınaıtyn. Al uly skrıpkashy bolatyn. Kópshilik Qasymhan Shanındi Jumat Shanınniń balasy dep oılaıtyn. Qasymhan – Jumat Shanınniń inisi Ákishtiń balasy. Ákish Shanın de ártis. Ol Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi. Qasymhan Shanınniń ózi de jaqsy akter boldy. Sahnada Shoqannyń rólin oınady. Onyń rejısserligi óz aldyna bir tóbe. 1947 jyly Shymkentke qonys aýdaryp, Qazaqtyń J.Shanın atyndaǵy oblystyq drama teatrynyń ujymynda tapjylmastan 65 jyl ter tóktim. Tókken terdiń óteýi shyǵar, óner adamdarynyń arasynda «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty» ataǵyn alǵashqylardyń biri bolyp ıelendim. Odan beri 20 jyldaı ýaqyt syrǵyp ótti. Eńbegimdi eskerip, qurmetti ataqqa usynsa, tósbelgisin taqsa, alǵystan basqa ne aıtamyn? «Parasat», «Qurmet» ordenderin bergeni taǵy bar. Qudaıǵa shúkirshilik, ataq-abyroıdan kende emespin. Eshkimge ókpe-renishim, eshnársege muqtajdyǵym joq. – 95 jyldyq mereıtoıyńyzdy sol Shanın teatrynda atap ótkennen keıin sahnamen birjolata qosh aıtysyp, Bishkekte turatyn jalǵyz qyzyńyz Aıgúldiń janyna qonys aýdardyńyz. Sońǵy oınaǵan rólińiz esińizde me? – Iá, 95 jasyma deıin sahnadan qol úzgem joq. Toqsannyń bel ortasynda sahnada júrý degenińiz ońaı emes. Bir esimde qalǵany, qoıylym bitken soń kórermender «apa, qanshaǵa keldińiz?», dep surady. «Toqsannyń beseýine keldim», deımin. «Júzge keldim» dep aıtyńyz, apa», deýshi edi. Mine, qalyń kórermenimniń sol nıeti oryndalyp, júzden asyp otyrmyn. Qazir Shanın teatryndaǵy aldy seksenge tolyp úlgergen Májıt Ilıasqarov, Sapar О́temisov, Muqan Shákirov, Erkin Shymyrqulov sııaqty sahna maıtalmandary, sondaı-aq olardyń izin basqan talantty qyz-jigitter bar. Solarǵa ókimet nege ataq bermeıdi dep oılaımyn. Sapar Lenınniń rólin baıaǵyda oınaǵan ártis emes pe edi? – Nege Lenındi aıryqsha atap aıttyńyz? – Oı, balam-aı, baıaǵy Keńes Odaǵy tusynda Lenınniń rólin oınaý talantyńdy tanytýdyń naǵyz sharyqtaý shegi sekildi sanalatyn. Sol kezde jigitter jaǵy Lenınniń rólin oınaýǵa qatty qyzyǵatyn. Ol-ol ma, Almaty teatryndaǵy talantty akterlerdiń biri Lenınniń rólinde oınamaǵanyna araz bolyp, sonaý Latvııaǵa kóship ketken. – Sahnada ónerge qyzmet etken 80 jyl shamasynda 200-den astam róldi somdapsyz. Degenmen, sizge de oınaýdyń sáti túspegen, arman kúıi qalǵan rólińiz bar ma? – Sahnada jasty da, kárini de, qazaqty da, ózbekti de, tatardy da, ózge ulttardyń ókilin de oınadym. Táýbe deıin, sahnada júrgende 200-den astam róldi somdaý ekiniń birine buıyra bermeıtin taǵdyr. Taǵdyryma rızamyn. Deı turǵanmen, jasyrmaıyn. Keńestik júıeniń saıasaty sanany jaýlaǵany sonshalyq, sonaý bir jyldary Nadejda Krýpskaıanyń rólin somdaýdy armandaǵanym bar edi. Sol róldi somdaýdyń sáti túspegeni ras. Táýelsiz elimizdiń ıdeologııasyn myqtap qalyptastyra alsaq, qazir de sahnada júrgenderge ataqty batyr babalarymyzdy, tarıhtaǵy aıtýly analarymyzdy somdaýdy asqaq armandaryna aınaldyrsa kánekeı, shirkin?! – Shymkentke jıi baryp turasyz ba? – Men áli kúnge Shymkentte tirkeýde turamyn. Jylyna kem degende eki-úsh ret baramyn. Toıda bolamyz. Shanın teatryndaǵy ártisterdiń biri balamdaı, biri qyymdaı bolyp ketken. Olar ǵana emes, ul-qyzdary, nemereleri de telefon shalyp turady. Shymkentke barǵanda jolyǵysamyz. Qyrǵyzstanǵa joly túskenderi bolsa, kelip jaǵdaıymdy surap ketetinderi de bar. Jaqynda bir ártistiń nemeresi úılengeli jatyr eken, «Aısha apaı, meniń toıymda bolýǵa ýáde etkensiz, sizsiz toı ótpeıdi», dep habarlasady. Ýáde – Qudaı sózi, baramyz endi. Jıyndarǵa shaqyrady. Byltyr 100 jyldyǵym Shymkentte keń kólemde toılandy. Oblystyń sol kezdegi basshysy Beıbit Atamqulov 8 naýryz merekesi qarsańynda arnaıy qabyldady. Mamyr aıynda oblys ákiminiń orynbasary Ulasbek Sádibekovtiń, Mádenıet basqarmasynyń basshysy Kúlııa Aıdarbekovanyń utymdy uıymdastyrýymen 65 jyl ter tókken J.Shanın atyndaǵy oblystyq akademııalyq drama teatrynyń ujymy «Ǵasyrǵa ulasqan ǵumyr» atty óner keshin ótkizdi. Jıynǵa osy Qyrǵyzstannan arnaıy qonaqtar da bardy. Jan-jaqtan quttyqtaýlar aǵyldy. Keshkisin «Altyn saraı» meıramhanasynda mereıtoılyq dastarqan jaıyldy. Jumat Shanın teatrynyń ujymy qalanyń jańa ortalyǵyndaǵy záýlim ǵımaratqa kóshipti. Burynǵy ǵımaratta orys teatrymen birge qysylyp-qymtyrylyp otyratyn edik. Oblystyń qazirgi jańa ákimi Janseıit Túımebaevtyń ónerge, óner adamdaryna erekshe janashyrlyq tanytyp, úlken qoldaý tanytyp júrgenin jurttan estigen saıyn syrttaı qatty súısinip otyramyn. Ara-tura Almatyǵa da baramyn. 1 naýryzda Almatydaǵy Áýezov teatryna shaqyrdy. Asanáli Áshimov akterlerdiń basyn qosyp, jańadan uıym qurǵan kórinedi. Sonyń alǵashqy otyrysyn Aısha apaıymyz ashady depti.«Sahna tazalyqty súıedi»
– 1958 jyly sizge «Qazaqstannyń halyq ártisi» ataǵy berildi. Bul ataqty alarda qandaı eńbekterińiz eskerildi? – «Halyq ártisi» ataǵyn alýyma qazaqtan shyqqan alǵashqy áıel-rejısserlerdiń biri Ǵaınıjamal Haırýllına qomaqty úles qosty. Onyń 1958 jyly ázirlegen tórt qoıylymynyń tórteýi de úzdik shyqqanyn Máskeýdegi sahna maıtalmandarynyń ózderi moıyndap, joǵary baǵa berdi. «Shoqan Ýálıhanov» atty qoıylymda orys qyzy Ekaterına Gýtkovskaıanyń rólin oınadym. Ostrovskııdiń «Jazyqsyz aıyptylarynda» esi aýysqan kempir – Galchıha boldym. «Balzaktyń «О́geı sheshesinde» ógeı sheshe – Gertrýdany somdadym. Jazýshy-dramatýrg Áljappar Ábishevtiń «Kim meniń ákem?» atty qoıylymynda Olga degen orys qyzynyń rólin oınadym. Sol qoıylymda ákesin izdegen ul rólin sátti somdaǵan talantty akter Otyzbaı Jumabekov ómirden erte ótti. – Eń jaqsy kóretin rólińiz qaısy? Ról tańdaýda sahnadaǵy áriptesińizben nemese rejıssermen kelispeı qalatyn tustaryńyz boldy ma? – Barlyq rólimdi jaqsy kóremin. Jaqsy kórmeseń qalaı oınaısyń?! Sahnadaǵy beınelerimdi aýyl-aýyldy aralaǵanda qarapaıym adamdardan aldym. Bir kempirdiń boıyndaǵy ereksheleý minezdi, qylyqty kórseń, «á, mynany sahnaǵa alyp shyǵýǵa bolady eken» deımin. «Halyq ártisimin» dep buldanbaı úlken-kishi rólderdiń eshqaısysynan bas tartqanym joq. «Massovkaǵa» qosyla ketýden de arlanǵan emespin. Árkimge qarym-qabiletine qaraı ról beriledi. Sondyqtan, rólge baılanysty týyndaıtyn urys-keristi onsha túsinkiremeıtinmin, daýǵa aralaspaıtynmyn...Kempirdiki qansha sheber shyqsa da, báribir qyzdyń rólin oınaýy qısynsyz. Jasyna sáıkes ról aýystyryp otyrý qajet. О́z basym jas ereksheligime qaraı kyzdyń da, kelinshektiń de, kempirdiń de rólinde baǵymdy synap kórdim. Aıtalyq, Ǵabıt Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulýynda» Baıan rólin jas shaǵymda somdasam, arada jyldar jyljyp ótken soń onyń anasy bolyp oınadym. Baıaǵyda... «Abaıdy» qoıǵan Dıakov deıtin rejıssermen daýlasyp kalǵanym bar. Abaıdyń shákirti, týǵan perzentindeı bolyp ketken Aıdardyń janyn aýrý qınap, ólim aýzynda jatqanda maǵan, ıaǵnı Aıdarǵa degen analyq mahabbaty sheksiz Áıgerimge ishke kirmeı, esiktiń syrtynda kútip turýyń kerek deıdi. Men Aıdardyń aýzyna sý tamyzyp, janynda bolǵanym jón deımin. Ary-beri aıtyp kórdim. Kónbeıdi. Ne isteý kerek? Ishtegi adam qınalyp jatsa, qaı qazaq esiktiń syrtynan qarap turýshy edi?! Qoıylym júrip jatqanda, táýekelge bel baılap, ishke kirip kettim. Bul tosyn áreketim ártistik sheberlikpen ushtasyp, utymdy shyqqandyqtan, artynan Dıakov ta urysqan joq. Aqylǵa keldi. О́mirdegi usaq-túıek tirlikke bola aıtysyp-tartysqansha, ónerdegi ádiletsizdikpen kúresý áldeqaıda tıimdi. – Sahnaǵa kóteriler kezde saqtaıtyn erejeńiz qandaı edi? – Aldymen Allaǵa, ata-baba arýaǵyna syıynatynmyn. Sahna tazalyqty súıedi. Teatrdy ekinshi meshit dep esepteımin. Sahnaǵa jýynyp-shaıynyp, tazalanyp shyǵatynmyn. – Jalpy, óner jolyna túsýińizge ne sebep boldy nemese kimniń áseri tıdi? – Úlken aǵam Nurmuhanbetti Nurdan aǵa dep ataıtynbyz. О́nerge bir taban jaqyn bolǵanmen bul salaǵa bet burmady. Dımash Ahmetulynyń dosy edi. Bári birge júrgen. Qaraǵandydaǵy et kombınatynda basshylyq qyzmetter atqarǵan. Elýge jetpeı ómirden erte ketti. Odan keıingi aǵam Pirmuhamed ózimnen eki jas úlken bolatyn. Halyq ártisi Kamal Qarmysovtyń qasynda júretin. Meniń ártis bolýyma osy aǵam sebepker boldy. Ekeýmiz teatr janyndaǵy eki jyldyq stýdııaǵa emtıhan tapsyrýǵa kelgenimiz esimde. Aǵam «sen áli jassyń ǵoı, qabyldamaı qoımasa bolǵany» degen edi. Alaıda emtıhandy sátti tapsyryp, oqýǵa qabyldandyq. Stýdııany úzdik úlgerimmen bitirgen aǵam Ámına О́mirzaqova, Hadısha Bókeeva, aǵaıyndy Abdýllınder, taǵy basqa da talantty adamdarmen birge Lenıngradta oqyp qaıtty. Amal qansha, akterlik qyry ashyla bastaǵanda aıyqpas aýrýǵa shaldyǵyp, 35 jasynda ómirden ótti.
Qarttar úıindegilerdiń taǵdyry alańdatady
– Beıimbet Maılınmen jaqsy qarym-qatynasta bolypsyz... – Beıimbetpen ǵana emes Sákenmen, Ilııaspen de jaqsy qarym-qatynasta boldym. Esimde, Sáken aǵa birde bárimizdi mashınaǵa otyrǵyzyp, shıpajaıǵa alyp ketti. Beıimbet Maılın osynda úı tikkizip demalyp jatyr eken. «Baryp sálem bereıik» dedik. Barǵannan keıin Beıimbet aǵa «tamaq pisip qaldy, dám aýyz tımeı ketpeısińder» dedi. Beıimbet óte sypaıy jan edi. Beıimbet Maılınniń, Sáken Seıfýllınniń, Ilııas Jansúgirovtiń jazǵan dúnıesin sahnalasaq, olar qoıylym elge kórsetilip bitkenshe teatrdan attap shyqpaıtyn. Árbir ártispen egjeıtegjeıli áńgimelesip, jazylǵan dúnıedegi ár sózdiń mán-maǵynasyn, tarıhyn túsindiretin. Bıaǵanyń, Beıimbettiń úıine de talaı ret barǵanbyz. Teatrda aıtyp taýysa almaǵan oılardy osynda talqylaıtynbyz. Kishkentaılary tizesine talasyp, jelkesine minip otyrsa da, Beıimbet jazýyn jalǵastyra beretin. Ol kezde jazýshy degendi jurt qatty syılaıtyn. Úsheýi de jazyqsyz atylyp ketti ǵoı. Muhtar (Áýezov) aǵam ǵana qaldy. Ol Máskeý jaqqa qaraı qashyp, aman qalǵan eken. Muhtar aǵa qoıylymnyń daıyndyǵyna ózi kelip qatysatyn. Zalda otyryp, aqyl keńesterin aıtatyn. Birde ýkraın qyzynyń rólin somdaıtyn boldym. Shashymdy ýkraın qyzdary sııaqty baılap alǵanmyn. Sonda Muhańnyń «qazaqtyń qyzy bulaı baılamaıdy, shashyn órip qoıady» degeni esimde qalypty. Árbir nárseni túsindirip, «mynaý bylaı bolady» dep, eskertý jasap otyrýshy edi. Qaıran, aǵalarym-aı. – Búgingi dramatýrgterden kóńilińizge jaqyn kimderdi ataı alasyz? – Men sahnaǵa shyqpaǵaly alty jyldan asty. О́zim qoıylymǵa qatysatyn jyldary dramatýrgterden Dýlat Isabekov unaıtyn. Ártisterdi áńgimege tartyp, týyndysynyń qyr-syryna qanyqtyrady. Meniń qarnym ashatyny keıbireýler shımaı-shatpaǵyn teatr basshylyǵyna tastap ketedi. Sodan qarasy úziledi. Dúmbilez dúnıesin kúzeısiń be, túzeısiń be, onda jumysy joq. Úıde jatyp alyp, habar kútedi. Áıteýir, qoıylym qoıylsa bolǵany. Bul – úlken qatelik. Árbir dramatýrg Beıimbet, Ilııas, Sáken sııaqty jazǵan dúnıesine janashyrlyqpen qaraýy qajet. – Apa, siz kınoǵa da tústińiz... «Qan men terden» basqa kınoǵa túsýge shaqyrǵan joq pa? – «Qan men ter» kınofılmine Ázirbaıjan Mámbetovtiń ózi shaqyrdy. Aqbalanyń anasy bolyp oınadym. Buryn-sondy tanystyǵymyz bolmasa da, Mámbetov meniń ónerim týraly qanyq eken… Budan birer jyl buryn Manap degen jas rejısser Aqtaýǵa aldyrdy. Bul rejısserdiń fılminde bolystyń áıeliniń rólin oryndadym. Kınonyń ıdeıasy, túsirilýi táp-táýir edi. Alaıda, kınonyń kórermen nazaryna usynylǵan-usynylmaǵanyn sol kúıi bilmeımin. Osylardan ózge kınolarǵa shaqyrtý bolmady. Bulardan bólek eki klıpke tústim. Bireýinde jalǵyz uly syıdyrmaǵan sorly ananyń rólin, ekinshi klıpte kelini bet-baqtyrmaı, úıden qýyp shyqqan baıǵus kempirdin rólin beıneledim. Muny nege aıtyp otyrmyn? Meni týǵan perzentinen teperish kórgen Qarttar úıindegi adamdardyń taǵdyry alańdatady. Eki klıpke túsýge kelisim bergenim de sodan. O zaman da, bu zaman, qaı dáýirde qandaı qazaq óz ata-anasyn qarashańyraǵynan qýýshy edi? Ata-anasyna qamqorlyq jasaý basty paryz ekenin árbir perzent umytpaýy tıis. Meni alaqanyna salyp aıalap otyrǵan qyzym Aıgúl men kúıeý balam Saıdqa rızashylyǵym sheksiz. – Siz soǵysqa da bardyńyz... – Soǵysqa Kúlásh Baıseıitova da barǵan. Almatydan attandyq. Barmaımyn degen joqpyn. Ol kezde qyzym kishkentaı. Ony ájeme qaldyrdym da attanyp kettik. Aldymen Máskeýge baryp, arnaıy komıssııanyń synynan óttik. Komıssııa ónerimizdi joǵary baǵalady. Osydan keıin Ekinshi Belarýs maıdanyna baǵyt aldyq. Jermen-jeksen bolǵan qalalardy kórdik. Soǵystan keıingi Kıevtiń jaǵdaıyna da kýáger boldym. Bári qıraǵan. Úıindilerdiń ústinde úıdiń tek murjalary ǵana qalady eken. Qan maıdanda júrgen jaýyngerlerge jertólelerde konsert berip, rýhyn kóterdik. – Kórermenderińizge, el-jurtqa aıtar qandaı tilegińiz bar? – Endigi tilegim elimiz aman bolsyn, soǵys órti qaıta tutanbasyn, meıli bir-birimen aýyly aralas, qoıy qoralas Qazaqstan men Qyrǵyzstan deıik, meıli basqa jaqtarda deıik, qaısybir memlekette bolsyn tynyshtyq, tatýlyq, turaqtylyq saltanat qursyn. Ár otbasy bala-shaǵamyzdyń qyzyǵyn kóreıik. Men jaqsy kóretin, erekshe baǵalaıtyn Elbasynyń saıasatyn qoldap Qazaqstannyń damýyna, órkendeýine, yntymaǵy buzylmaýyna úles qosýǵa kelgende árbir azamat sharshamaı, aıanbaı ter tókse, birligin bildirse, biz almaıtyn asý joq. Áńgimelesken Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan» ShYMKENT – BIShKEK – ShYMKENT
