Arýynyń baǵasyn aqqýmen asyrǵan

Jat jurtqa jaralǵan qyz balasyn erekshe qadirlegen qazaq barǵan jerinde júzi jarqyn bolyp, abyroıy artyp júrsin degen nıetpen eń jaqsysyn syılap, uzatyp salatyny – ejelgi dástúr. «Qalyń mal», «Qyryq jeti», «Ja­saý», «Kıit», «Bes jaqsy», «О́lti­ri», taǵy basqa bir-birine jalǵasyp, dala zańyna sáıkes damyp, tolyqqan dástúrdiń bárinde usaq-túıek eskerýsiz eshnárse bolmaǵan, eń bastysy, qaı-qaısysy da qyz qadirin arttyrýǵa baǵyttalǵan bási bıik joralǵylar. Atadan balaǵa jalǵasqan uly joral­ǵylardyń bir jurnaǵy bolyp jetip, baǵaly eksponatqa aınalǵan baılyqtyń biri – qalyńdyq jasaýynyń ishinde «baston» degen atqa ıe bol­ǵan aqqýdyń mamyǵynan tigil­gen ishik Almatydaǵy Mem­lekettik ortalyq mýzeıde saq­taýly tur. Bul ishik mýzeıdiń kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıtyn aıryqsha qundy jádigerleriniń qatarynda. Mýzeı qoryndaǵy biregeı kıimniń qundylyǵy týraly zertteý materıalynda Memlekettik ortalyq mýzeı dırektorynyń orynbasary Beıbitqalı Qaqabaev: «Birinshiden, qalyptasqan dástúrge saı ań teri­si­nen emes, qaýyr­syny julynyp, tek qana ma­myǵy qaldy­rylǵan aqqý mamyǵynan tigilgenin, ekinshiden, ishik qa­zaq­tyń bir­týar uly, ǵulama ǵalym Sho­qan Ýá­lıha­nov­tyń esi­mimen ti­keleı baı­la­nysty eke­nin» jazady. Ishik mýzeıge 1974 jy­­ly tap­sy­rylǵan. Qyz to­ny­nyń aq­qý ma­my­ǵynan tigilgenin al­ǵash bo­lyp aıtqan – Mem­­lekettik or­talyq mý­zeı­diń dırek­tory Nur­­san Álimbaı. B.Qa­qa­baev Shyńǵys tóre men Shor­manovtardyń qudandalyq qarym-qa­ty­nasyn tarqata kele, ishik­tiń Shormanovtar áýletiniń otba­sylyq qundylyǵy retinde urpaqtan-urpaqqa aýysyp otyrǵan ortaq ıgiligi bolǵanyn aıtady. Shyńǵys Ýálıhanovtyń kishi qyzy Tájibaı sol kezdegi Baıanaýyl dýanynyń áıgili bıi Shormannyń nemeresi Ámir-Temir Áýjanulyna uza­tyl­ǵanda «bes jaqsynyń» qata­ryn­daǵy ishik qyz jasaýy­na ar­naıy tigilgen. Táji­baı kelin bolyp bosaǵa at­ta­ǵan­nan keıin úlpildegen ulpa ton Shormanovtar áýletiniń menshigine ótedi. О́kinishke qaraı, Tájibaı mezgilsiz qaıtys bolyp, Ámir-Temir Shyńǵys tóreniń úshinshi uly Qozykeniń qyzy Bádenge úılenedi. Budan keıingi jyldarda aqqý ishikti Báden qyzy Maqyshqa, Maqysh óziniń qaıynbıkesi Farıhaǵa, ýaqyty kelgende Farıha qyzy Ǵafıfaǵa tartý etken. Mýzeı qorynda tur­ǵan mamyq tonnyń 140 jylǵa jýyq tarıhy bar. O basta qy­zyl barqytpen tystalǵan ton keıin qaıta óńdeýden ótip, sol zaman­nyń úlgisine saı qondyrma jeń, qynama bel etilip, syrty sarǵysh bozjibek barqytqa aýystyrylady. Tarıhshylar qazaq salt-dástúrlerin jetik bilgen, musyl­mansha, oryssha saýatty bolǵan Shyńǵys Ýálıhanovtyń kıeli qusty atqyzýy múmkin emestigin, sol kezeńderde kazaktar men orys kelimsekteriniń qazaq jerinde jasaǵan jármeńkesinde molynan satylatyn aqqý mamyǵynan ton tiktirýi tabýlyq normamen (qazaqtar aqqýdyń, búrkittiń, úkiniń qaýyrsyny men tyrnaǵyn tumar retinde qoldanady) qaıshy kelmeıtindikten qadirli qyzyna osylaısha qymbat syı jasaýy múmkin ekenin alǵa tartady. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY Sýretti túsirgen Nurmanbet QIZATOV