Qaıta órleý dáýirinde Eýropada eskertkish turǵyzý qatty óristegen. Adamnyń qolymen jasalǵan eskertkishti pir tutyp, oǵan tabyný, ásirese, Býdda dininde qatty damyǵan. Kúni búginge deıin býddızmdi tutynatyn elderde oǵan alyp eskertkishter turǵyzý jalǵasyp keledi. Máselen, 1995 jyly Japonııanyń Kanto aımaǵynda 120 metrlik, 2002 jyly Qytaıdyń Henan provınsııasynda 128 metrlik, 2008 jyly Mıanmada bıiktigi 129 metrlik eskertkishter ornatylǵan.
Hrıstıan dininde de qudaıǵa eskertkish turǵyzýǵa qarsylyq bildirilmeıdi. Polshada Aısa paıǵambarǵa eskertkish 2010 jyly turǵyzylypty. Onyń jerden sanaǵandaǵy bıiktigi – 51 metr, oǵan deıin eń bıik eskertkish Brazılııada edi.
Adamǵa arnalǵan alǵashqy eskertkish Reseıde I Petr patshanyń kezinde qoıylypty. О́zi qurǵan áskerge alǵashqy bolyp óz erkimen engen Sergeı Býhvostov degen soldatyna (artynan maıor bolǵan) I Petr 1721 jyly eskertkish ornatqyzǵan. Al I Petr patshanyń ózine arnalǵan eskertkishti II Ekaterına 1782 jyly Sankt-Peterbýrgte ornatqan. Halyq arasynda «Mys salt atty» atanǵan bul eskertkish músin óneriniń úzdik jetistigi dep tanylǵan. At ústindegi adamnyń osy beınesi keıingi dál osyndaı eskertkishterge áli kúnge deıin úlgi bolyp keledi.
Qazaqstanda alǵashqy eskertkish Amangeldi Imanovqa ornatylǵan. At ústinde myǵym otyrǵan batyrdy beınelegen bul eskertkish 1947 jyly Almatyda qoıylǵan bolatyn. Elimizdiń eń ataqty músinshisi Hakimjan Naýryzbaev jasaǵan Almatydaǵy Abaı (1960 j) men Shoqan Ýálıhanovtyń (1969 j) eskertkishteri músin óneriniń ozyq úlgileriniń birinen sanalady. Eki eskertkishke de jurttyń bári kóz almaı, uzaq qaraıdy.
Qazaqstandaǵy eskertkishterdiń ishinde Qaraǵandydaǵy Nurken Ábdirovtiń beınesi de aıryqsha. Onda astyndaǵy tuǵyrymen úılestirilgen batyrdyń beınesi jaýǵa qyrandaı shúıligip tur.
Táýelsizdik alǵan jyldary elimizde eskertkishterdiń sany eselep artty. Ásirese, buryn esimderin ataýǵa ruqsat etilmegen, qazaqtyń bostandyǵy men azattyǵy jolynda azap shekken tulǵalarǵa kóptegen eskertkishter qoıylyp, olardyń esimderi jas urpaqqa jete tanytylýda. Alaıda, osy eskertkishterdiń keıbiri músin óneri turǵysynan qaraǵanda syn kótermeıdi. Bir qaınaýy jetispeıtin, bir-birine qatty uqsap ketken saltattylar men dombyra ustaǵandar kóp. Arqaly adamnyń boıynda dene kúshi ǵana emes, rýh kúshi de bolady emes pe?! B.Momyshulynyń «Jonarqa» degen áńgimesinde tapsyrmasyn alǵan bir kishi ofıserdiń qýshıyp ketken arqasynan onyń sýjúrek ekenin birden tanyǵandyǵy aıtylady. Sondyqtan eskertkish ornatylatyn erek tulǵalardyń arqa-basyn qýshıtpaı, birshama iri qylyp salý kerektigin qazirgi músinshiler eskere bermeıtin sekildi.
Keńes Odaǵy jyldarynda músin óneri de ıdeologııanyń myqty quraldarynyń biri boldy. Partııa kósemderin halyq sanasyna sińirý maqsatynda árbir shalǵaıdaǵy aýyldarǵa deıin olardyń eskertkishteri ornatyldy. Bir mysal, 1982 jyly Almaty oblysynyń burynǵy Narynqol, qazirgi Raıymbek aýdanyndaǵy Tekes aýylyna stýdenttik - qurylys jasaǵy sapynda bardyq. Sol aýylda japadan-jalǵyz soraıyp S.Kırovtyń eskertkishi tur... Al Lenınniń eskertkishteri bir qalada birnesheýden ornaǵanyn da kózimiz kórdi. Máselen, Petropavl qalasynda mekteptiń, ınstıtýttyń, zaýyttyń, obkomnyń aldyna qoıylǵan tórt eskertkish bar edi. Mundaı asyra silteýshilik jappaı oryn alyp jatty.
Eskertkishter belgili oqıǵany este qaldyrý úshin de qoıylady. Trıýmfaldy arkalar men baǵanalar, memorıaldyq keshender, tuǵyrǵa qoıylǵan kólik nemese qarý-jaraq quraldardyń qańqalary, estelik taqtashalar jáne t.b. osyǵan jatady. Qoryta aıtqanda, eskertkish qoıýǵa jaýapkershilikpen qarap, olardyń músin óneriniń talaptaryna sáıkestigi men kórkemdigine nazar aýdarylyp otyrǵany jón bolar edi. О́ıtkeni, eskertkish bir mezettik dúnıe emes, urpaqtarǵa qalatyn tarıhı mura ǵoı.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
