Qurylys ındýstrııasynyń qajetin kim qamtamasyz etedi?

Respýblıkamyzdaǵy qurylys jumystary qarqyndy júrip kele jatqan óńirlerdiń biri – Aqtóbe. Munda ótken jyly qurylys salasyna salynǵan ınvestısııanyń kólemi 200 mıllıard teńgeden asyp túskeni osy pikirimizdiń basty bir dáleli. Al bıylǵy jyly oblysta kem degende 250 mıllıard teńgeniń qurylys jumystary atqarylady dep kútilýde. Medaldyń eki jaǵy bar degendeı, saladaǵy mundaı aýqymdy ister eń birinshiden orasan mol ári san alýan qurylys materıaldaryn qajet etetini de aqıqat. Bul óz kezeginde qýatty qurylys ındýstrııasyn qurý qajettigin týǵyzady. Osy arada óńirdegi qurylys mate­rıal­d­aryn shyǵaratyn kásiporyndar tap­sy­rys berýshilerdiń suranysyn qansha­lyq­ty deńgeıde ótep júr degen saýal týyn­daıdy. Jergilikti ónim mólsheri qandaı kólemde? Mine, osy basy ashyq saýalǵa tolyq­qandy jaýap berilgende ǵana aı­maq­taǵy qurylys ındýstrııasynyń qaý­qary jónindegi áńgimeni odan ári jalǵas­tyrý­ǵa bolatyn shyǵar. Aldyn ala ja­sal­ǵan esepter men taldaýlar óńir kem degen­de qu­rylys materıaldarymen ózin jet­pis pa­ıyzǵa qamtamasyz ete alatynyn kórsetedi. Áıtse de osy múmkindik tolyqtaı paı­­d­a­l­a­­nylyp júr dep aıtýǵa aýyz bara ber­­meı­­di. Munyń basty syryn óńirdegi bir­qat­ar jergilikti quzyretti memlekettik or­gan­dardyń qurylys kásiporyndarymen qoıan-qoltyq, tikeleı jumys júrgizip otyr­maǵanynan izdegenimiz jón sekildi. Aı­­maq­­taǵy qurylys materıaldaryn shy­ǵa­­ra­­tyn kásiporyndardyń júktemesi 30-40 paıyzdyń tóńireginde bolyp júr­ge­niniń bir syry osynda jatpasyna kim kepil? So­nyń saldarynan qurylys kom­pa­nııa­lary óz­de­ri­ne qajetti materıal­dardyń biraz bó­­li­­g­in shetelderden satyp alyp kelý­ge máj­­­búr. Munyń ózi qosymsha shy­ǵyn ekeni be­­l­gili. Onyń ústine bul jaıt qurylys ba­­ǵa­­synyń ózindik quny jo­ǵa­rylaýyna áse­­rin tıgizbeı tura almaıdy. Aq­tóbe ob­l­ys­­tyq ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý basqarmasynyń basshysy Erlan Nazar­ovtyń aıtýynsha, shet el­den tasy­mal­dan­ǵan taýarlar Reseıden, Qy­taı­dan, Ger­ma­nııa­dan, Polshadan jáne Belorýs­sııa­dan jet­ki­zilgen. Jasalǵan tald­aý­lar syrt­tan ákeli­ne­tin qurylys taýar­lary­nyń teń jar­tysy qashyqtyǵy eki myń shaqy­rym aı­maqqa ornalasqan Eýrazııalyq ekono­mıka­lyq odaqqa múshe elderden kelgenin aıǵaqtaıdy. Árıne, yqpaldastyqqa túsken memle­ket­ter arasyndaǵy taýar almasýlar­dyń mundaı túrin esh aıyptaýǵa bolmaıdy. Bul geosaıası turǵydan ǵana emes, sonymen birge geoekonomıkalyq turǵydan da qajet­ti is bolyp shyǵady. Bul arada gáp basqada. Gáp – dál sondaı materıaldardy shyǵaratyn múmkindik jáne kúsh pen áleýet ózimizde bola tura, ony ózgelerden joǵary baǵaǵa satyp alyp, jetkizýimizde. Endeshe, oblysta syrttan keletin qurylys materıaldaryn azaıtýdyń, tipti óz ýaqyty kelgende toqtata qoıý­dyń joldary qandaı bolmaq? Birin­shiden, óńirdegi búgingi qurylys ındýs­trııa­sy áleýeti asa bir qýatty bolmasa da, son­shama qaýqarsyz emes ekenin de ba­syn ashyp aıtqan jón. Sózimiz jalań bolmas úshin buǵan birer mysal kel­tire ket­kenimiz artyqtyq ete qoımas. Aıta­lyq, ótken jyly óńirde qurylys mate­rıal­dary óndirisiniń kólemi 20 mıl­lıard teńgeni quraǵan. Qajetti qury­lys materıaldarynyń jetpis paıy­zy jer­gilik­ti qurylys ındýstrııasy ónim­deri­niń esebinen jabylǵan. Az ba, kóp pe bil­­meı­miz, degenmen, munyń ózi qanaǵat tutýǵa turatyndaı kórsetkish ekeni talassyz. Sóz joq, qanaǵatshyldyq jaqsy qa­sıet. Degenmen, qoǵamdyq ómir, sonyń ishin­­de qurylys salasy bir orynda tur­maı­­tynyn eskersek, búgingi jetistik er­teńge ólshem bola almaıtynyna erik­siz kelisýge týra keledi. Budan shyǵa­tyn túıin bireý-aq. Bul qurylys ındýs­trııa­­syna jańa qarqyn týǵyzý. Aqtóbe oblys­tyq qurylys, sáýlet jáne qala qury­lysy basqarmasynyń basshysy Serik Tólenbergenovtiń gazet tilshisine málim­degenindeı, ony odan ári órkendetý jáne tabysty júrgizý úshin óńirde mol múm­­kin­dikter bar. О́ıtkeni, aımaq aýma­ǵyn­da salaǵa qajetti shıkizattar da, qaz­ba baı­lyqtary da jetkilikti. Bir sóz­ben aıt­qanda, túrli qurylys materıaldaryn, onyń ishinde kirpish túrlerin, qıyrshyq tastar men qumnyń san alýan túrin óndiretin kásiporyndar da jeterlik. Másele munda emes, másele solardyń óndiretin ónimine naqty esep jetise bermeıdi dep tujyrym jasaýǵa bolady. Sondyqtan, qurylys kásiporyndary tolyq qýatynda jumys isteýi qajettiligi eshqandaı talas týǵyzbaıdy. Aqtóbedegi qurylys ındýstrııasynyń ónimderi aldaǵy jyldarda aımaqtaǵy qurylys salasyn tolyq qamtamasyz ete ala ma? Buǵan kúmán keltirý qıyn-aq. Tipti, olar taıaýdaǵy jyldarda qajetti qurylys materıaldarymen ózderin qamtamasyz etip qana qoımaı, artylǵanyn syrtqy rynokqa shyǵarýy da ábden múmkin. Qaıtip, qalaı? О́ıtkeni, qazir oblysta jergilikti materıaldy múmkindiginshe mol paıdalaný, qazaqstandyq úlesti kóbeıtý jáne ımporttyq taýarlardy birtindep yǵystyryp shyǵarý jóninde keń kólemdi ári keshendi baǵdarlama jasalǵan. Mundaǵy is basynda júrgen azamattar jergilikti qurylys materıalyn paıdalanýdy jalań maqsat dep eseptemeıdi. Basty maqsat ony sapaly shyǵarý bolyp otyr. Ras, buǵan deıingi tájirıbede birqatar jergilikti materıaldardyń sapasyz shyǵarylý kórinisteri de kezdesti. Mundaı jaǵymsyz jaıt qurylys­tyń sapasyna teris áserin tıgizbeı qoımaı­dy. Oblysta syrttan keletin qurylys taýar­laryn azaıtý máseleleri tek bir baǵdar­lama kólemimen ǵana shektelmeı­di. Son­daı-aq, bul úshin óńirde búgingi kúni álemdegi jetekshi óndirisshilerdiń qaty­sýymen jańa zaýyttar ashý qaras­tyrylýda. Sonymen birge, qazirgi kezde qurylysta qoldanylyp júrgen ımport­tyq taýarlardy túgelge derlik kólemde jabý maqsatynda birqatar ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý kózdelgen. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Aqtóbe oblysy