– Dına Ahmetjanqyzy, shırek ǵasyrdan beri TMD elderi, onyń ishinde Reseıdegi etnosaıası prosesterdi zerttep kelesiz. Biraq sonymen bir mezgilde «Alash» partııasynyń tarıhyn zertteýge de ýaqyt tapqan ekensiz…
– Munyń bári Semeı qalasynda pedagogıkalyq ınstıtýtta oqyp júrgen kezimnen bastalady. Ǵylymǵa, tarıhqa den qoıdym. Ustazym Rozalııa Chernakovanyń aqyl-keńesimen ǵylym álippesin meńgerdim. Sol oqý ornynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, Máskeýge keldim. Kóp uzamaı qaıta qurý kezeńi bas-taldy. Qoǵamdyq formasııadaǵy ózgerister qoǵamdyq sanaǵa da áser etip, etnoulttyq baǵytqa basymdyq berildi. Sol tusta máskeýlik áriptesterim S.Kýleshov pen A.Zevelev jańa trend retinde qabyldanǵan Alash tarıhymen aınalysýǵa keńes berdi. Odan beri talaı ýaqyt ótipti. Shırek ǵasyr boıy zerttegen óz keıipkerlerimdi súıip te, olardyń atqarǵan júginiń aýyrlyǵyn moıyndap ta úlgerdim.
– Siz qazaq tarıhshylary arasynda tuńǵysh ret Máskeýde, Kremlde V.Lenınniń, I.Stalınniń jeke muraǵatynda saqtalǵan qujattarymen jumys istedińiz. Qujattar arasynda osyǵan deıingi kózqarasyńyzdy túbegeıli ózgertýge, qaıta qaraýǵa májbúrlegen tarıhı derekter kezdesti me?
– Ondaı qujattar men derekter kóp boldy. Qorda saqtalǵan qujattar sol kezdegi bılik júıesiniń ishki mánin ashýǵa, Stalınniń, Lenınniń jekelegen tulǵalarǵa degen kózqarasyn, ózara baılanysynyń qandaı deńgeıde bolǵanyn, ambısııasyn, mansaptyq múddesin túsinýge múmkindik beredi.
Qorda jeke kolleksııa retinde saqtalyp qalǵan jazbalar tarıhı oqıǵalardy túbirinen túsinýge jol ashady. Keıde múldem kútpegen derekterge tap bolasyń. I.Stalınniń jeke qorynan onyń Ulttar isi jónindegi narkom bolyp júrgen kezeńinen habar beretin derekter taptym. Turar Rysqulovtyń Stalınge 1922 jylǵy 20 aqpan kúni jazǵan haty Qazaqstannyń ishki jaǵdaıynan syr shertedi.
Keıde bir aýyz sóılemmen shektelgen tildeı derektiń ózi jańa ıdeıalarǵa jol ashady. Partııa basshylarynyń jumys jazbalaryn oqý qyzyq. Keıde resmı hattamalardan kúlkili nemese qaıǵyly oqıǵalardan habar beretin derekter baıqalyp qalady. Jekelegen tulǵalardyń minezi, tipti, ózi kezinde baıqamaǵan nemese mán bermegen, endi bas kóterip kele jatqan ambısııasy da jazbalarynan kórinip qalady. Tarıhı derekter sezimtal, tipti, ony tiri aǵza deýge de bolady. Sondyqtan, onymen jumys istegende jurtty tańǵaldyratyn jańalyq izdeýdiń qajeti joq. Meniń reseılik áriptesterim jıi aıtatynyndaı, tarıhı derekterden jańalyq izdemeńizder, biraq zertteýdi toqtatpańyzdar…
– О́tkenniń sabaǵy men jeńisin búgingi shyndyqpen sáıkestendirýge bola ma?
– «Alash» qozǵalysynyń tarıhyn zertteý kerek. Qajet kezde olardyń jeńisi men qatelikterin mýltıplıkatıvti túrde bolsa da qaperge alyp júrý kerek. Biraq ótkenniń tájirıbesin týra maǵynasynda qaıtalaýǵa nemese ony sol qalpynda júzege asyrýǵa bolmaıdy. «Alash» qozǵalysynyń ókilderi baıqatqan myna bir sıpatqa nazar aýdarǵym keledi. Bul – dıalogqa, kompromıske qabilettilik, óte kúrdeli jaǵdaılarda óz múddelerin qorǵap qalý úshin zańdy túrde áreket etýge daıarlyq. Ártúrli saıası kúshtermen ózara birlesip jumys isteý kezindegi olardyń jınaqtaǵan praktıkasynyń qandaı mańyzdy bolǵanyn alashordashylardyń tájirıbeleri kórsetip otyr. Olar mundaı saıası ıkemdilikke aldymen Reseı ımperııasymen, sodan soń azamat soǵysy, revolıýsııa jaǵdaıynda jumys isteı júrip qol jetkizdi. Mundaı tájirıbeler, ustanymmen qatar, irgeli máselelerdiń sheshilýine kómektesip otyrdy.
Qazir el ishinde ótkenniń tájirıbesin sol qalpynda qaıtalaý kerek degen pikirdi ustanatyndar kóp. Taǵy da qaıtalap aıtamyn, ótkenniń taǵylymyn maqsatty túrde qaıtalaýǵa da, kóshirip alýǵa da bolmaıdy.
– Osydan 100 jyl buryn «Alash» partııasy bılik basyna kelse, búgingi Qazaqstan, búgingi qazaq qandaı ult, qandaı memleket bolar edi?..
– Belgili bir kezeńderde jáne belgili bir aımaqtarda Alash avtonomııasy ómir súrdi, olardyń ıdeıalary júzege asa bastaǵan kezder de boldy. 1918 jyly 1 sáýirde Halel jáne Jahansha Dosmuhamedovter Máskeýge baryp, Ortalyq Keńes ókimetiniń basshysy V.Lenınmen jáne Ult isteri jónindegi halyq komıssary I.Stalınmen kezdesip, olarǵa «Alashorda» atty ulttyq avtonomııalyq úkimet qurylǵanyn, «Alashorda» úkimetiniń tóraǵasy Á.Bókeıhanov ekenin málimdegen.
Alashorda úkimeti óz baǵyt-baǵdaryn aıqyndap beretin baıypty sheshimder qabyldady. Sol baǵytta jumys istedi. Sol kezdegi saıası ahýal, soǵys jaǵdaıy Alashordanyń saıası ustanymyna da, taǵdyryna da áser etti. Oıdaǵysyn júzege asyrýǵa ýaqyt múmkindik bermedi. Olardyń bılik basyndaǵy az ýaqytta neni istep úlgergenin jáne qatelikteriniń sebep-saldaryn zertteýimiz kerek.
«Alash» partııasynyń jergilikti ózin ózi basqarý týraly konsepsııalary alashtanýshy ǵalymdardyń endigi zertteıtin nysanasy bolýy kerek. Biraq bul kezeńdi túbegeıli zertteýge nıettenip júrgen tarıhshyny kórmedim. Jalpy, Alash tarıhyna qatysty máselelerdi zerttegen kezde asyǵystyqqa nemese emosııaǵa jol berýge bolmaıdy. Baıypty baılam, salmaqty tujyrym ǵana tarıhtyń naqty aqıqatyn ashyp bere alady.
– 1932-1938-jyldarda qazaq zııalylaryna taǵylǵan negizgi aýyr aıyp – «Japon tyńshysy» degen sóz. Alashorda men Rysqulov arasyndaǵy bir-birine kereǵar derekter jáne «Japon tyńshysy» degen aıyptyń arasynda baılanys bar ma?
– Stalınniń jeke muraǵatynan Turar Rysqulov «Japonııanyń tyńshysy» bolǵanyn aıǵaqtaıtyn derekterdi kezdestirmedim. Biraq Rysqulov pen alashordashylar arasynda baılanystyń bolǵanyn dáleldeıtin derekter jeterlik. 1922 jyly Turar Rysqulov pen Sultanbek Qojanov Álıhan Bókeıhanovty tutqynnan bosatý úshin Ortalyq komıtetke usynyspen shyqqan. Mundaı áreket jalanyń kez kelgen túrimen aıyptalýǵa sebep bolaryn aldyn ala bilse de bastaryn báıgege tikken. Jalpy, bul derekterdi túbirimen zertteý HH ǵasyr basynda ómir súrgen zııalylarymyzdy bir-birinen bóle-jara qaramaýǵa nemese bir-birine qarsy qoımaýǵa jol ashar edi…
– HH ǵasyr basynda ómir súrgen qazaqtyń bilimdi, zııaly azamattary týraly qazirgi qoǵamdyq pikirdiń tarazysyn teń alyp júrýdiń joly qandaı?
– Olardyń árbiri – qaıtalanbas tulǵa. Olardy bir-birimen salystyrýǵa da, qarsy qoıýǵa da bolmaıdy. Olardyń basym kópshiliginiń ǵumyr-darııasy tolyqqandy zerttelgen joq. Tipti, arhıvterde saqtalǵan derekterdiń ózi maqsatty túrde joıylǵan. Mysaly, siz aıtqan Turar Rysqulov 1926-1938-jyldary RSFSR Halyq komıssarlary Keńesi janyndaǵy aýyl sharýashylyǵy bas basqarmasynda basshylyq qyzmette boldy. Rysqulov ómiriniń osy kezeńderi arhıv derekterinde joıylǵan. Biz bul kezeń týraly V.Ýstınovtyń aıtýy boıynsha ǵana bilemiz. Rysqulov Eksporttyq keńeste kúni búginge deıin ózektiligin joımaǵan máseleler kóterdi. Ol – jańa eksport kózderin izdeý arqyly ekonomıkany ártaraptandyrý, álemdik naryqtyq qajettilikterin qaperge alý.
– Bıyl – Alashordanyń 100 jyldyq mereıtoıy. Reseıde bul datany Qazan tóńkerisiniń 100 jyldyǵymen baılanystyryp qaraıtyn kózqaras baıqala ma, qalaı?
– Reseıdiń buǵan qalaı qaraıtynyn áleýmettik jeliler, BAQ arqyly baıqaýǵa bolady. Bul – qalypty jaǵdaı. Bul dataǵa árbir tolqyn óz ólshemi, óz deńgeıimen qaraıdy. 1917 jylǵy saıası oqıǵalardyń salmaǵyn KSRO-nyń kúıreýimen birdeı kóredi.
Qazan tóńkerisiniń tarıhyn zerdeleý 100 jyldan beri jalǵasyp keledi. Bıyl da osy taqyrypta jarııalanǵan ǵylymı eńbekter men qoǵamdyq dıskýssııalardyń sany artqany baıqalady. Reseı de bıyl bul úrdisten shet qala almaıdy. Halyqaralyq konferensııalarǵa sheteldik tarıhshylar shaqyrylyp, erkin pikir almasýǵa múmkindik beriledi dep kútip otyrmyz.
– Endi 1917 jylǵy qazan tóńkerisine sebep bolǵan alǵysharttar týraly: «1916 jyldyń 25 maýsymyndaǵy patsha jarlyǵyn halyq narazylyqpen qabyldady. Belgili bir top osy narazylyqty bılik basyna kelý úshin paıdalalanyp ketti» degen pikir aıtyla bastady tarıhshylar arasynda. Tarıhshy retinde siz ne deısiz?
– Eger, zııalylardyń kózqarasy týraly aıtar bolsaq, ol shynaıy boldy. Olardyń 1916 jylǵy kóteriliske deıin qandaı jumys atqarǵany, jalpy qazaqtardy oıy ozyq ulttardyń qataryna qossam degen talpynystary buǵan dálel. Olar qantógistiń aldyn alýǵa talpyndy. Tylda qalǵandardy áleýmettik jaǵynan qorǵaý úshin baryn saldy. Qazaqta olardan ózge birde-bir saıası top mundaı jaýapkershilikti moınyna alýǵa batyly barmady. Sondyqtan, 1916 jyly zııalylar bılik basyna kelý úshin baryn saldy degen pikirmen kelispeımin. Halyqtyń qarsylyǵy degen sóz bul jalpy uǵym. Sol jyldardan syr shertetin barlyq derekterdi (Mundaı qujattar kóp. Sondyqtan jańa derekterdi taýyp, olardy aınalymǵa shyǵarý kerek) aımaqtar jáne qatysýshylardyń, jergilikti bılik oryndarynyń qımyldary jáne qabyldaǵan sheshimderi boıynsha jınaqtap, taldaý kerek.
– Reseıde de, Qazaqstanda da ultshyldyq kózqarasty jaqtaıtyndardyń qatary basym. Siz ultshyldyqtyń jaǵymdy sıpatynyń qoǵamǵa tartymdy áseri men kúshin qalaı baǵalaısyz?
– Bul tusta ultshyldyqty azamattardyń belsendiligi, patrıottyǵy jáne halqy, memleketi úshin maqtanysh sezimderimen birge qaraýǵa bolmaıdy. Qazaqstanda da, Reseıde de osy uǵymdar barlyq ulttardy ortaq maqsat jolynda jumyldyryp otyr. Jekelegen ulttardyń azamattyq jáne etnıkalyq astarynyń arajigin bilip alý mańyzdy. Turmystyq deńgeıdegi ultshyldyqtyń sońy qaıǵyly jaǵdaılarǵa jalǵasatyny tarıhtan belgili.
Men tarıhshy retinde kez kelgen azamattyń etnoulttyq sezimi ózge ulttarǵa kedergi keltirmese eken deımin. Etnomádenı kópqyrlylyq – bizdiń ortaq qundylyqtarymyz. Ult nemese halyq jaqsy nemese jaman bolyp bólinbeıdi. Adamzattyń túbi bir bıologııalyq gennen taralǵanyn umytpaıyq. Bárimiz – bir Adam atanyń balasymyz. Tipti, ǵasyrlar tezinen ótken gýmanıstik baǵyttaǵy maqal-mátelderge qarańyzshy. Olardyń basym kópshiligi «bereke túbi – birlikte» degen jalpy-adamzattyq qundylyqtan tarap jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn SABAEVA,
jýrnalıst
ALMATY
