Bul shaharda alash qaıratkerleriniń aıaly alaqandarynyń taby, qoltańbalary qalǵan tarıhı oryndar az emes. О́kinishke qaraı, qaladaǵy alash arystary turǵan, jumys istegen, kezdesý ótkizgen, kelip-ketip júrgen ǵımarattardyń kópshiligi búginde saqtalmaǵan. Saqtalǵandary da bar. Biz ǵasyrlyq mereıtoı qarsańynda Semeıge arnaıy baryp, mundaǵy alash qaıratkerlerine qatysty saqtalǵany bar, saqtalmaǵany bar ǵımarattardyń birnesheýin aralap, búgingi jaı-kúıimen tanysyp qaıtqan edik. Ret-retimen baıandaıyq.
Bókeıhanov bolǵan úıde birde-bir belgi joq
Semeıdegi Alash qozǵalysyna, Alashorda kósemi Álıhan Bókeıhanovqa tikeleı qatysty ǵımarattyń biri ári biregeıi – áýelde gýbernator úıi, keıin, HH ǵasyr basyndaǵy tóńkeris jyldary «Bostandyq úıi» dep atalǵan, búginde oblystyq tarıhı ólketaný murajaıy ornalasqan ǵımarat.
1917 jyldyń kúzinde Tomsk qalasynda ótken Sibir avtonomısteriniń sezine qatysyp qaıtqan Álıhan Bókeıhanov pen Álimhan Ermekovti Semeı jurtshylyǵynyń qushaq jaıa qarsy alatyn jeri – dál osy úı.
Bul tarıhı oqıǵany Sultanmahmut Toraıǵyrov «Saryarqa» gazetindegi «Álıhannyń Semeıge kelýi» atty maqalasynda: «Keshke jaqyn Semeıde, 21 oktıabrde, burynǵy jandaral mekemesi, «Bostandyq» úıine qaraı top-tobymen aǵylǵan qazaq edi. Semınarıster bir ret, gımnazıster bir ret, kýrsıster, muǵalimder bir ret, saýdagerler, qyrdan kelgender de bar. «Segizdegi bala, seksendegi shal da qalmaı» degendeı, toıǵa bara jatqandaı báriniń de mereıleri ústem, eńseleri kóterińki, júzderi jaryq, kózderinen, qozǵalystarynan qýanǵandyqtary kórinip turýshi edi. Bir-birine jolyqqanda, qýanyshtan aman-sálemdi de umytyp sózderi: «Poezd qashan keledi deý ǵana edi. …Bul qazaqtar burynǵydaı eriksiz «qanyn sorǵan bıtin» tosyp jıylǵan qazaqtar emes, erikti qazaqtar, elge eńbegin sińirgen, erin tosyp jıylǵan qazaqtar edi. Ol eri kim edi? Ol eri: eli úshin qurbandyqqa janyn bergen, bıt, búrge, qandalaǵa qanyn bergen, kórdeı sasyq aýa, temirli úıde alash úshin zaryǵyp beınet etken, bolsa da qalyń tuman, jarqyldaǵan túımege aldanbaǵan, basqadaı bir basy úshin jaldanbaǵan, qaıtkende alash kórkeıer degen oıdan basqa oıdy ómirinde maldanbaǵan Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanov edi», dep maıyn tamyza jazǵany belgili.
1917 jyldyń sáýir aıynda bul ǵımaratta Semeı qazaqtarynyń tuńǵysh oblystyq sezi ótip, alqaly jıynda qazaq avtonomııasy týraly másele alǵash ret kóterilip, ulttyq memleketimizdi qurý jóninde sheshim qabyldanady. Osy jıynǵa Shákárim Qudaıberdiuly da qatysyp, sezd delegattaryn quttyqtap, sóz sóıleıdi.
1917-1918-jyldary osy ǵımaratta Semeı oblystyq Zemstvo basqarmasy ornalasady. Basqarmaǵa Raıymjan Mársekov, Halel Ǵabbasov, Álimhan Ermekov alma-kezek basshylyq etedi. 1918 jyldyń basynda ótken Semeı oblystyq zemstvosynyń birinshi tótenshe jıynynda qazaq sotynyń quramyn saılaý máselesi qaralyp, onda oblystyq sottyń tóraǵasy Muqysh Boshtaev, al onyń orynbasary Imanbek Tarabaev, músheleri Shákárim Qudaıberdıev pen Smaqan Bókeıhanov bolyp saılanady.
О́kinishke qaraı, osyndaı tarıhı kezdesýler men tarıhı oqıǵalar oryn alǵan, ult múddesine qatysty taǵdyrly sheshimder qabyldanǵan ǵımaratta áli kúnge deıin «bul jerde Álıhan Bókeıhanov bolǵan, kezdesý ótkizgen» deıtindeı birde-bir belgi joq. Kerisinshe ǵımaratqa kireberiste «Lenın 5» degen jazýǵa kózińiz túsedi. О́ıtkeni, bul úı Lenın kóshesiniń boıynda ornalasqan. Abaı, Mirjaqyp Dýlatov kóshelerimen qıylysatyn bul kóshege Álıhan Bókeıhanovtyń esimin berý jónindegi usynystar kópten beri aıtylyp kele jatqanymen áli kúnge sheshimin tappaı keledi.
Búginde osy tarıhı ǵımaratqa ıelik etip otyrǵan Semeı oblystyq tarıhı ólketaný murajaıynyń dırektory Lázzat Áljan bul nysan nazardan tys qalyp kele jatqanyn tilge tıek etip, ǵımaratqa erekshe mártebe berilse degen tilegin aıtty.
Qazy qaza tapqan jer qaraýsyz tur
Shahardaǵy alash qaıratkerleriniń tabany tıgen taǵy bir tarıhı ǵımarattardyń biri – búginde Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-murajaıyna qarasty «Alash arystary – Muhtar Áýezov» murajaı-úıi ornalasqan ǵımarat. Bul úıdi Ánııar Moldabaevtyń qaladaǵy bir kópesten satyp alǵany, úıdi satyp alýǵa Abaı men onyń balalarynyń kómekteskeni belgili. Uly aqyn Semeıge kelgende osy úıge túsetin bolǵan. Eki qabatty bul ǵımaratta 1921-1922 jyldary Álıhan Bókeıhanov pen Mirjaqyp Dýlatov otbasylarymen birge turǵan.
Gúlnár Mirjaqypqyzynyń «Alashtyń sónbes juldyzdary» atty estelik kitabynda: «…Ákem 1921-1922 jyldary Semeı gýbsotynda jumys istedi de, biz Komıssarskaıa kóshesindegi Ánııar Moldabaevtyń eki qabatty jekemenshik úıinde turdyq (keıin Abaı mýzeıi boldy). Ústińgi qabatynda biz – Dýlatovtar, birinshisinde Álıhan atekemniń (Bókeıhanov) úı-ishi jaıǵasqan edi», dep jazatyny osy ǵımarat.
Áıgili jazýshy Muhtar Áýezov te jas kezinde osy úıde turǵan degen derekter de bar.
Qazirgi ýaqytta Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵy men Muhtar Áýezovtiń 120 jyldyǵyna oraı tarıhı ǵımaratqa jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. Abaı murajaıynyń dırektory Bolat Júnisbekov ǵımarattyń 20 jyl boıy bos jatqan birinshi qabatyna byltyr aǵymdaǵy jóndeý júrgizilgenin, qazir qalpyna keltirý jumystary júrgizilip jatqanyn, bul jerdi HIH ǵasyrǵa saı bezendirip, sol zaman jabdyqtary men úı aldyna Jıdebaıdaǵy Abaı páýeskesiniń kóshirmesin qoıýdy josparlap otyrǵandaryn jetkizdi.
Qaladaǵy eskerýsiz, eleýsiz qalyp kele jatqan taǵy bir tarıhı oryndardyń biri – Alash mılısııasynyń komandıri Qazy Nurmuhambetuly qaza tapqan jer. Búginde bul jerde «Jeńis» gúlzary oryn tepken. Qarama qarsy bette «Semeı» qonaqúıi tur. Erterekte munda úlken ashyq alań bolǵany, osy alańnyń bir shetinde Azamat soǵysy jáne Uly Otan soǵysy jyldary jaýyngerler daıarlaıtyn arnaıy jattyǵý orny, al búgingi qonaqúı ornynda atty áskerlerdiń kazarmasy turǵany týraly aıtylady. Bul qandy oqıǵa «Alash qalasynda boldy» degen pikirler de bar, alaıda, biz alash tarıhyn zerttep júrgen ǵalymdardyń eńbekterinde kórsetilgen dáıekterge súıengendi jón kórdik.
«…Qaraǵym, Qazy, ólimińe ókinbe! Armanyń joq! Qudaı aldynda da, jurt aldynda da seniń ornyń bólek. Oqyǵandar, jastar! Mynaý joldastaryńdy umyta kórmeńder. … Qudaı taǵala Alashqa shyn ul bergenine ǵana kózim jetti. Alpys jasqa kelgende ult úshin qurban bolatyn mundaı azamatty kóremin degen úmitim joq edi. Kórdim, búgin ólsem de armanym joq. Qaraǵym, Qazyjan, qadirińdi bilip, qurmetteı almasaq, keshý qyl» dep qabyrǵasy qaıysa otyryp aza tutqan edi Shákárim qajy osydan bir ǵasyr ýaqyt buryn Semeıde ótken qaraly mıtıngte. Alaıda, biz «ulty úshin týyp, ulty úshin ólgen» (J.Aımaýytov) arda azamatty umytqan sekildimiz. Ǵulama aqyn aıtqandaı, qadirin bilip, qurmetteı almaı júrgen sııaqtymyz. Semeıde birde-bir eskertkishiniń, eskertkish-taqtanyń, kóshe ataýynyń bolmaýy – sózimizge dálel. Byltyr osyndaǵy Muhtar Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjde Qazy Nurmuhambetuly atyndaǵy kabınet ashyldy degen aqjoltaı jańalyqty estigenbiz. Ázirge jubanysh eterimiz osy ǵana.
Kóńilden óshpegen nysandar
Alashorda úkimetiniń keńseleri kezinde Semeıdiń ataqty baı-saýdagerleri bolǵan Qarajan Úkibaev pen Ábdirahman Júsipovtiń úılerinde ornalasqany týraly tarıhı derekterde aıtylady. Máselen, Semeı ýezdik Zemstvo basqarmasynyń keńsesi Qarajan Úkibaevtyń, Alashorda úkimetiniń bas keńsesi men «Saryarqa» gazetiniń redaksııasy, «Járdem» baspahanasy Ábdirahman baıdyń on bólmeli úıinde qonys teýip, onda Raıymjan Mársekov, Halel Ǵabbasov, Imam Álimbekov, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Shynjy Kereıbaevtyń jumys istegeni arhıv qujattarymen aıǵaqtalyp otyr.
Alash qalasynyń tarıhyn zerttegen ǵalym Erlan Sydyqov Qarajan Úkibaevtyń úıi burynǵy Svobodnaıa, qazirgi О́tepbaev kóshesi 50 mekenjaıynda ornalasqanyn, bul ǵımarat 1970 jyldardyń sońyna qaraı buzylyp tastalǵanǵa deıin múgedek balalardyń ınternaty retinde paıdalanylǵanyn, al Ábdirahman baıdyń úıi keıinnen «Qazaqstan» qonaqúıi dep atalyp, munda Semeı gýbernııalyq atqarý komıtetinde ár jyldary basshylyq qyzmette bolǵan Smaǵul Sádýaqasov, Ábilqaıyr Dosov, Rahym Ýálıahmetov syndy alash arystary ýaqytsha turyp qyzmet etkenin, bul nysannyń da 1980-jyldardyń basynda súrilip tastaǵanyn jazady «Alash qalasynyń tarıhy» atty eńbeginde. Bul ǵımarattar qalanyń sol jaǵalaýyndaǵy «Okean» saýda kesheni aýmaǵyndaǵy Muhtar Áýezov eskertkishi mańynda ornalasqan delinedi.
Tarıhı derekterde kóp aıtylatyn qos ǵımaratty kózben kórmesek te, sanaly ǵumyryn ult múddesine arnaǵan tulǵalardyń tabany tıgen sol mańǵa biz de baryp qaıttyq. Dál osy tusta «Okean» bazarynyń artyndaǵy búgingi Jańasemeı kóshesi 30 mekenjaıyndaǵy «Shyǵysnergotreıd» mekemesiniń Abaı aımaqtyq fılıaly oryn tepken ǵımaratta 1918 jyly alashtyń atty ásker polkiniń áskerı shtaby men áskerı gospıtali ornalasty degen derekter bar. Eki qabatty ǵımarat sol kezdegi Semeıdegi Aleksandr Erykalov degen ataqty baı-kópestiń úıi bolǵan eken. Shahardaǵy alash qaıratkerlerine qatysty nysandardy bizben birge aralaǵan jýrnalıst, tarıhshy Muratbek Kenemoldın «áskerı gospıtal osy bolýy múmkin» dep qorǵannyń ishindegi eki qabatty eski ǵımaratty kórsetti. Ábden eskirgen, aqjemdengen kirpishterine qarap bul jerde kóne ǵımarattardyń ornalasqandyǵyn ańǵarǵandaı boldyq. Alaıda, biz sóz etken búginde jer betinen óshken áýelgi eki ǵımarat pen sońǵy nysannyń birde-birinde bul oryndardyń alash qaıratkerlerine qatysty ekendigin aıǵaqtaıtyn eshqandaı belgi joq.
Túıin
Jalpy, Semeıdegi Alash qozǵalysyna qatysty ǵımarattar men tarıhı oryndardy bir maqalada túgendep shyǵý múmkin emes. Sondyqtan oqyrmanǵa aldaǵy ýaqytta bul taqyrypqa taǵy da oralatynymyzdy eskertemiz.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Sýrette Alash qalasynyń kórinisi
