Myrzataı Joldasbekov. Túrkitanýdaǵy tyń talpynys

Jazba eskertkishterdi keńes túr­ko­logtary birshama jaqsy zerttedi. Olardy ja­ńasha turǵydan Batys pen Shyǵystyń, TMD-nyń, onyń ishinde Qazaqstannyń ǵalymdary da saralap-saraptaýda.

Dúnıe júzinde 40-tan astam túrki tili bar. 2009 jylǵy halyq sanaǵyna sáı­kes, Qazaqstanda 25 túrki etnosy mekendeıdi eken. Elimizdegi túrki ha­lyq­tarynyń tilderin, mádenıeti men ta­rı­hyn sınhro­ndy taldaý búginge deıin ret­siz júrgizilip keldi.

Qazirgi túrki tilderiniń qalyptasý ta­rı­hyn, olardyń jiktelýin, qazaq, orys jáne basqa da tildermen baılanysta damýyn, sondaı-aq, Qazaqstandaǵy túrki etnostary mádenıetteriniń bir-birine áse­rin zertteý de zor qajettilik bolyp ta­­bylady. Tól topyraǵynan tysqary ómir súrip jatqan túrik etnostarynyń til­­dik qurylymy, olardyń tilderiniń da­mýyn­daǵy sosıolıngvıstkalyq faktor­lar­­dy taldaý asa mańyzdy.

Jaqyn týysatyn túrki tilderi men ád­e­bıetin bireýiniń basymdyqqa ıe jaǵ­daıda ózara árekettesýin zertteý de – aýqymy keń taqyryp.

Qazaqstan Halyqaralyq túrki akade­mııa­sy, TÚRKSOI, TúrkPA syndy ınstı­týttar qyzmetiniń, «Mádenı mura» mem­­lekettik baǵdarlamasynyń aıasynda túrki halyqtarynyń rýhanı jáne ma­terıaldyq mádenıetin zertteý úshin ma­ńyzdy qadamdar jasap otyr.

Bilim men ǵylym salasynda da kóp­te­gen jumystar atqarylýda. «Túrko­lo­gııa» mamandyǵy boıynsha Qazaqstan­nyń úsh joǵary oqý ornynda kadr­lar daıa­r­lanady. Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Ha­lyq­aralyq qazaq-túrik ýnıversıteti, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetimen qatar, osydan alty jyl bu­ryn L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde túrkologııa kafedrasy ashyldy.

EUÝ-da «Túrkologııa» mamandyǵy boıynsha barlyq úsh satyda (bakalavr­ıat – magıstratýra – PhD doktorantýra) bilim beriledi.

Kafedra utqyrlyq baǵdarlamasy aıasyndaǵy áriptestik, PhD doktorant­ta­ry úshin sheteldik konsýltanttardy shaqyrý, ǵylymı forýmdar men se­mı­narlar ótkizý, jazǵy jáne qysqy túr­ko­­logııalyq mektepter uıymdastyrý ba­­­ǵyttary boıynsha halyqaralyq baıla­nys­­tardy belsendi túrde damytyp k­e­le­di. Bul jumysqa Reseı, Túrkııa, Ger­ma­nııa jáne Vengrııa elderiniń tanymal túr­kolog ǵalymdary tartylǵan.

EUÝ-diń túrkologııa kafedrasy Germanııa, Vengrııa, Túrkııa, Armenııa, Qyrǵyzstan, Reseı, Ýkraına, О́zbekstan el­deriniń túrkologııalyq kafedralary­men, Sankt-Peterbýrg pen Más­keý­diń ǵylymı ortalyqtarymen já­ne túr­­kologııalyq mektepterimen, Reseı Fe­derasııasynyń sýbektilerimen (Hakasııa, Týva, Taýly Altaı, Tatarstan, Bash­qurtstan) tyǵyz ǵylymı baılanys­tardy jolǵa qoıǵan.

Túrkologııa kafedrasy úshin sheteldik túrkologııalyq mekteptermen, máselen, negizgi jumys baǵyttarynyń biri ejelgi túrki jazba eskertkishteri, sondaı-aq jo­ǵalyp bara jatqan túrki tilderi sa­la­laryndaǵy zertteýler bolyp tabylatyn german mektebimen baılanys ornatý óte tıimdi.

Qazirgi tańda qazaq-german ynty­maq­tastyǵy «Burynǵy keńestik Qazaq­stan­daǵy túrik tilderi men máde­nıet­­teriniń ózara qatynasy» atty ha­lyq­aralyq jobanyń arqasynda ny­ǵaı­yp
keledi. Bul jobany Germanııa­nyń Berlın qalasyndaǵy Erkin ýnıversıtet, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, M.H.Dýlatı atyndaǵy TarMÝ ǵa­lym­da­ry­nyń bir toby «Volkswagen» qo­ry­nyń grant­tyq qoldaýymen júzege asyrýda.

2014 jylǵy mamyr aıynda bas­talyp, 2017 jylǵy tamyz aıynda aıaqtalatyn bul jobada myna máseleler kesheni qamtylǵan: Qazaqstan aýmaǵyn mekendeıtin túrik etnostarynyń tildik qurylysy, olardyń tilderiniń damýyna áser etetin sosıolıngvıstıkalyq faktorlar, ókilderi Qazaqstan aýmaǵynda turatyn, joǵalyp bara jatqan túrik tilderin (qa­raıym, qyrymshaq, shor) qujattaý.

Osy joba aıasynda Internet arqyly barlyq túrkologtarǵa qoljetimdi bolatyn elektrondy korpýs jasalady. Bul sosıolıngvıstıkalyq derekterdiń jáne Qazaqstandaǵy túrki tilderiniń, onyń ishin­de joıylyp bara jatqan tilder de bar, mátindik korpýsynyń alǵashqy elek­­trondy bazasy bolatynyn atap ót­ken jón.

Joba eki kezeńnen turady. Birinshi kezeń sosıolıngvıstıkalyq zertteý júr­gi­zýge negizdeledi. Osy maqsatta myna má­seleler qamtylǵan arnaıy anketa ja­saldy: ózin-ózi taný, tólqujat boıyn­sha etnostyq jáne ulttyq erekshelik; halyqaralyq nekelerdegi ultty aıqyn­daý; otbasy tarıhy (otbasynyń kóshi-qon tarıhy); tildik ókilettilik, túrli jaǵdaılardaǵy tildik qoldanys; túrik etnos­taryna kórsetiletin memle­kettik qoldaý (mektepte oqytylýy, bu­qa­ra­lyq aqparat quraldary); bilim deńgeıi jáne t.b.

Anketalyq saýalnama Qazaqstannyń túr­li óńirlerindegi 2000-nan astam adam­dy qamtydy. Saýalnamaǵa qatys­ý­shylardyń 54 %-yn áıelder, 45 %-yn er adamdar qurady. Zertteý 10-nan 98-ge deıingi jastaǵy respondentter arasynda júrgizildi. Respondentterdiń basym bó­ligin 20-75 jas aralyǵyndaǵy toptar qu­rady. Basqa jas toptary boıynsha res­pondentterdiń úlesi aıtarlyqtaı tó­men. Eń úlken ıntervıýrerdiń jasy 98-de, eń kishkentaıy 10 jas­ta. Saýal­na­­maǵa qatysqandardyń jas al­shaq­ty­ǵy 88 jasty qurady. Bul túrki til­de­ri men mádenıetteriniń damý ba­ry­syn­daǵy ǵasyrǵa jýyq aralyqta bol­ǵan ózgeristerdi aıqyndaýǵa múm­kin­dik berdi.

Zertteýdiń ekinshi kezeńi Qazaqstan­daǵy joıylyp ketý aldynda turǵan túrki tilderin qujattandyrýǵa arnalǵan. 2009 jylǵy halyq sanaǵyna sáıkes, elimizde 493 gagaýz, 218 qaraıym, 35 qyrymshaq, 96 shor, 37 tývalyq, sonymen qatar tatarlar (204.229), ázerbaıjandar (85.292), túrikter (97.015) syndy sany kóp túrik etnostary turady.

2014 jylǵy naýryzda Jambyl oblysyna alǵashqy dalalyq ekspedısııa uıym­dastyryldy. Jambyl oblysy Baı­zaq aýdanyndaǵy Merke, Aqbulym aýyl­daryn mekendeıtin túrki tildi etnos­tar ókilderiniń aýdıo-beıne jazbasy jasaldy. Nemis ǵalymdary qazaq árip­testerimen birlesip, aýdıo-beıne qu­jattaýdyń tehnıkalyq ólshemderi, ın­formanttardan saýalnama alý men derekterdiń negizgi aspektileri, sonymen qatar metaderekter júrgizý arqyly tilderdi negizgi qujattaý boıynsha semınar-trenıng uıymdastyrdy.

2014 jylǵy qyrkúıekte jobanyń ekinshi ekspedısııasy uıymdastyrylyp, oǵan Frankfýrt ýnıversıtetiniń stý­dentteri men magıstranttary, L.N.Gý­mı­lev atyndaǵy EUÝ-diń túrko­lo­gııa kafedrasynyń, sonymen qatar M.H.Dý­latı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnı­versıtetiniń magıstranttary qatys­ty.

Jas zertteýshilerge qujattaýdyń ja­ńa mashyqtaryn, materıaldardy ha­ly­q­aralyq standarttarǵa saı durys óń­deýdi, sosıolıngvıstıkalyq zertteý­ler materıaldaryn muraǵattaýdy meń­ge­­rýge keremet múmkindik jasaldy. Eń bas­­tysy, túrli etnostardyń ózderiniń aman-esen, tilderi men mádenıetterin saq­­­tap qalýǵa kómektesken qazaq hal­qy­­na degen alǵys sezimderin jet­kiz­­­di. Elimizdiń túrli óńirlerindegi má­­­­denı ortalyqtardyń jetekshileri óz halyqtarynyń ókilderiniń jas­ta­­­rymen de, qarttarymen de kezdesý uıym­­­dastyrýǵa úlken qoldaý jasady, ár etnostyń ókilderi bastan kesh­ken qa­si­ret­teri týraly baıandap, Qazaq­stan­nyń aza­maty ekendikterin maqtan tu­ta­tyn­da­ryn aıtty.

Sóz joq, atalǵan halyqaralyq joba Qazaqstan men Germanııanyń aka­de­mııa­lyq dástúrleri men ǵylymı mek­tep­teri arasyndaǵy ózara túsinistik pen je­misti yntymaqtastyqqa oń yqpal ete­di, sondaı-aq, eki elde túrkologııany da­mytýǵa kómegin tıgizedi.

Myrzataı JOLDASBEKOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ túrkitaný kafedrasynyń meńgerýshisi,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor