Myńjyldyq tarıhtyń jańa dáýiri

 Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy Táýel­sizdiginiń shırek ǵasyry – Eý­razııa júregindegi Uly Dala­da ja­zyl­ǵan myńjyldyq tarıh­tyń jańa dáýiri bol­dy. Osy je­tistikterdiń barlyǵynyń ne­gizinde halqymyzdyń tatý-tátti ómir sú­rýi men birligi jáne Elba­synyń eren eńbegi jatyr. Kezin­de fransýz ul­ty­nyń kóshin bastaǵan tulǵa Sharl de Golldiń «Men Sharl de Goll emes, men Fran­sııamyn» degen sózi es­ke túsedi. Táýelsiz Qazaqstannyń bú­gi­n­­­­­­gideı ǵalam tanyǵan memle­ket bolyp qalyptasýyn, jetken bar­lyq je­­­tistikterimizdi, eli­miz­diń jań­ǵyrý ke­­­zeńderin Pre­zı­dentimiz N.Á.Na­zar­baev­tyń esi­minsiz elestetý múmkin emes. Bul árdaıym tarıhı shyn­dyq bolyp qa­la bermek.

El Táýelsizdiginiń 25 jyl­dy­ǵyna arnalǵan saltanatty jıynda da El­ba­sy «Ýaqyt toq­taýsyz zymyrap óte shy­ǵady. Ja­ńasha sapaly damýǵa degen qulshynys – ultymyzdyń jaqyn on­jyl­dyqtaǵy basty ıdeıasy», – degen bo­­latyn. Rasynda, qazir álem jyldam qar­qynmen damýda. Jańa tehnologııa­lar men demokratııalyq úrdisterdiń úz­diksiz alǵa jyljýy Qazaqstan sııaqty damýshy memleketterge jańa talaptar qoıýda. Alpaýyt­tar arpalysqan zamanda, Tórtin­shi tehnıkalyq revolıýsııa ta­bal­dyryqtan aıaq basyp otyrǵanda, kópten qalmaý, ozyq oıdy, ozyq tehnologııany, ozyq tájirıbeni paıdalana otyryp qarqyndy damýdy qolǵa alý kerektigin Elbasy aıqyn anyqtap, ne­gizgi bes basymdyqty belgilep berdi.

Joldaýda negizgi basym­dyq­tyń biri eko­nomıkanyń jedel­detilgen teh­no­lo­gııa­lyq jań­ǵyr­tylýyna berilip otyr. Mu­nyń negizgi ózekti mindeti Qazaq­stan­da IT tehnologııalardy damytý.
Biz jahandaný zamanynda ómir súrip otyrmyz. Osy ja­han­daný úrdisiniń negizinde jat­qan basty faktorlardyń biri – álemdegi elektrondy tehno­lo­­gııalardyń qarqyndy damýy bolyp sa­nalady. Kezinde Yby­raı Altyn­sa­rın aıtqan «Oqý-bilim bar jurttar, kóz­­di ashyp jumǵansha, jyldam habar alǵyzdy» degen dáýirge keldik. IT teh­nologııalardyń damýy qurlyqtar ara­syn­daǵy alshaq­tyqty joıyp, álemdi ın­ter­net keńistiginde toptastyryp otyr. Bul aqparat almasý, ǵylym men bilim jetistikterin taratyp, ıgerý máselelerinde ómirimizge dendep enip, endi basqa da salalardy tolyq qamtymaq. Máselen, japondar qazir elektrondyq robottarǵa tulǵalyq dá­re­je berý máselesin talqylap jatyr. Bul bolashaqta adam eńbegin teh­nıka, robottar almastyratyn jańa dáýir kele jatyr degen sóz. Sonda «adamdardyń orny qalaı bolmaq, buǵan biz daıynbyz ba» degen suraqtar al­dy­myzdan shyǵady. IT tehnologııalar­dy qoǵamdyq ómirdiń barlyq sala­laryna jappaı engizý, ekono­­mı­kalyq qatynastardyń qury­ly­myn ózgertpek. Biz sol múmkin­­­dik­­terdi paıdaly júzege asyrýǵa daıyn bo­lýy­myz kerek. Osy oraıda Elbasy Úki­metke «Sıfr­ly Qazaqstan» arnaıy baǵ­dar­lama­syn ázirleýdi tapsyrdy. «Sı­fr­­ly Qazaqstan» ıdeıasy úshinshi jań­ǵyrýdyń basty faktory bolmaq.

Qazir álemde moıyndalǵan, óndiriste ózin ózi aqtaǵan kóptegen ınnovasııalyq tehnologııalar bar. Elbasynyń aıtyp otyrǵany, eń aldymen, álemdegi sol ozyq teh­nologııalardyń barlyǵyn óz elimizge áke­lip engizý. Ondaı ozyq tájirıbe eli­miz­­de joq emes, ınnovasııalyq teh­nologııa­­lardy udaıy engize otyryp, ón­di­ris­ti órkendetip jatqan kásip­oryn­dar barshylyq. Máselen, biz buǵan Kentaý tran­sformator zaýytyna barǵanda kóz jet­kizdik. Kentaý transformator zaýyty Italııada, Germanııada shyǵarylǵan qon­dy­rǵylarmen jabdyqtalǵan. О́ndiriske joǵary jańa tehnologııalardy engizýge basa nazar aýdarýdy kásiporyn sońǵy jyl­dary myqtap qolǵa alǵan. Sonyń ar­qasynda transformator zaýytynyń óndirgen ónim kólemi sońǵy 20 jylda 140 esege artqan. Búginde atalmysh zaýyttyń fılıaly Oral qalasynda ju­mys isteýde. Qazir Oral transformator zaý­yty shyǵaratyn ónimniń 95 paıyzy eks­portqa baǵyttalǵan.

Prezıdent bastamalarynyń ózek­ti­ligi, onyń ómirsheńdigi osylaısha is jú­zin­de dáleldenip otyr. Osyndaı naqty my­saldarǵa qaraı otyryp, Elbasynyń jańa, ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýge basa nazar aýdarýynyń syryn uǵy­nasyń. Eger eldegi kásiporyndardyń, ási­­rese, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaı­­ta óńdeý ónerkásibindegi zaýyt-fab­rı­­kalardyń barlyǵy osylardan úlgi alyp, jańa tehnologııalardy keńinen qol­­­dansa, el ekonomıkasy alǵa jyl­jı­ty­­ny sózsiz.

Joldaýda birinshi basymdyq­taǵy min­detter jaıly aıta kele, Elbasy aýyl sha­rýa­shylyǵyna arnaıy toqtalǵan. Bul ábden pisip-jetilgen taqyryp degim keledi. Prezıdent «Agrarlyq sektor ekonomıkanyń jańa draı­veri­ne aı­­nalýy kerek, Qazaqstan­nyń agro­óner­kásiptik kesheniniń mańyzy zor», – dep atap ótti. Jasy­ratyny joq, biz aýyl sharýashy­lyǵynyń ónim óndirý múm­kin­­dik­terin áli kúnge deıin tolyq paıdalana al­maı otyrmyz. Pre­zıdent oǵan qatysty «eko­no­mıkanyń jańa draıveri» degendi tegin aıtyp otyrǵan joq. Sebebi, búgingi álem aldyndaǵy týyndap otyrǵan eń ma­ńyzdy jahandyq máselelerdiń biri – azyq-túlik qaýipsizdigi bolyp sanalady.

Qazaqstan aýmaǵy 180 mln ga jaıylym jerdi qamtıdy. Álem­degi eń iri mal etin ımporttaıtyn memleketter qa­­taryndaǵy Reseı jáne Qytaımen she­ka­ra­las ornalasqan. Qazaqstannyń osy eki memleketke qara mal etin eksport­taý múmkindigi, sarap­shy­lardyń qo­ry­tyn­dysy boıynsha 5 mlrd AQSh dollaryn qu­­raıdy. Bul astyq eksporty­nan túsetin qar­jydan áldeqaı­da artyq. Sonyń bir sa­lasy retinde elimizdegi et ónimderin ón­d­irý men saýdalaýǵa qatysty naryq­qa bar­laý jasasaq, bul sala­daǵy tabysymyzdan góri múmkin­dik­terimizdiń mol ekendigine kóz jetkize túsemiz.

Dúnıe júzinde kóptegen memleketter mal sharýashylyǵyn damytýdy qolǵa alyp, álemdik et eksportyna qojalyq etip otyr. Sondyqtan, ejelgi dás­túr­­li kásip­tiń tizginin óz qoly­myz­ǵa alatyn kez keldi. Sebebi, et ózgege de, ózimizge de qa­jet. Ázir­she, álemdik naryqqa bar­maı-aq, ir­ge­degi kórshimiz, keden­dik odaq­tastar ara­synan Re­seı Federa­sııasyn alyp qaraı­yq. Mysa­ly, bir ǵana Máskeý­diń 11,5 mln turǵyny jyl saıyn 1,33 mln tonna et ónim­derin tuty­nady eken. Eger medısı­nalyq ólshemge salǵanda bir adam jylyna 75 kılo et jeýi tıis bolsa, ejelden jaqsy ómir súrýge daǵ­dylanǵan máskeýlikter úshin bul su­ra­nys 82 kılodan aınal­ǵan. Jalpy, Reseıdiń statıstı­kalyq derekterine súı­ensek, ishki su­ranys tek iri qaranyń etine jy­lyna 2 mln tonnaǵa jete­ǵa­byl eken, munyń syrtynda qus etine de su­ra­nys 1 mln ton­naǵa jýyq­tap qalǵan. Demek, jo­ǵary­da aıtylǵan derekter­den Qa­zaq­stannyń aýyl sha­rýashy­lyǵy úshin, onyń ishinde mal sha­rýashylyǵy úshin úlken naryq­qa jumys isteýdiń múm­kin­digi týyp otyrǵandyǵy kórinedi.

О́kinishke qaraı, elimizdegi mal sha­rýa­shylyǵynyń qazirgi jaǵ­daıy óz deń­geı­inde emes. Soń­ǵy bes jylda iri qara mal­dyń sany tómendegen, 100 analyqqa esep­tegende qulyn alý – 13,6%-ǵa, buzaý – 6,9%-ǵa, qozy – 2,2%-ǵa azaı­ǵan. Ár saýyn sıyrdan orta esep­pen 2 250-2 270 lıtr ǵana sút saýylady. О́ndiristik kór­setkish­ter­diń tómen bolýynyń negizgi se­bebi usaq taýarly sharýashy­lyq­tardyń múm­kindigin paıdalanbaýda dep oılaımyn.

Elimizde óndiriletin sút óni­mi­niń 82%-y, ettiń – 64,0%-y úı jaǵ­daı­ynda óndiriledi. Jeke qo­salqy sha­rýashylyqtaǵy iri qara maldyń úle­si – 65%-dy, qoı men eshki – 61%-dy, jyl­qy 54%-dy quraıdy. Dese de, aýyl­­daǵy mal ónimderin ótkizý, saqtaý, qaıta óń­deý sharalary óte tómen. Búgingi tańda Qazaqstanda jyl­qylardyń 98%-y ónim alý maq­sa­tynda baǵylyp, jylyna 93 000 tonna jylqy eti óndiriledi. Biraq, onyń sharýalar úshin paıdasy mardymsyz, beı-bereket dep aıtýǵa bolady.

Bul máselelerdi keshendi túr­de sheshý úshin shaǵyn qosalqy sha­rýa­shylyqtardy kooperasııalaýmen birge, taýar óndirý­shi­ler úshin servıstik, satyp alý, nesıe­leý ınfraqurylymdaryn qurýǵa mem­­le­kettik qoldaý kórsetý qajet. Bul oraı­da Joldaýda Pre­zı­dent «Shıkizat óndi­risinen sapa­ly óńdelgen ónim shy­ǵa­rý­ǵa kóshý qajet. Tek sonda ǵana biz halyqaralyq naryqtarda báse­kege qa­biletti bola alamyz» deı kelip, «bes jyl ishinde 500 myńnan astam je­ke úı sharýa­shy­lyqtary men shaǵyn fer­mer­ler­di kooperatıvterge tartýǵa múmkindik beretin jaǵdaı jasaý kerek, ónimniń óńdeý sapasyn jaqsartyp, taýarlardy saqtaýdyń, tasymaldaýdyń já­ne ótkizýdiń tıimdi júıesin qurý qajet», – dep Úkimetke naq­ty tap­­syrmalar berdi. Bul asa mańyz­dy sheshim boldy.

Eger sharýa qojalyqtary kooperatıvterge birigip, ónimdi tasymaldaý men tıis­ti saýda ornyna jetkizýdi jyldamdatatyn ınfraqurylym qalyptassa, onda ónim óndirýshige de, ónimdi óńdep naryqqa shyǵarýshyǵa da qolaıly jaǵdaı týar edi. Prezıdenttiń tapsyrmasy júzege asatyn bolsa, aýyl sharýashylyǵy sala­syna úlken serpilis bereri anyq. Jol­daýda munymen qosa, jerdi paıdalaný tıimdiligin arttyrý, sýarmaly egis alańyn 5 jyl ishinde 40%-ǵa keńeıtip, 2 mln gektarǵa jetkizý qajettiligi jaıly da aıtylǵan. Muny júzege asyrsaq, jań­ǵyrýdyń úshinshi kezeńinde aýyl sha­rýashylyǵy sektorynyń boıyna qan jú­gi­retin bolady.

Bıyl elimiz astyq jınaýda úlken kór­s­etkishterge qol jet­kizip, astyqtyń jal­py jıyny 23,1 mln tonnany qurady. Bul ót­ken jylmen salystyrǵanda 1,4 esege artyq. Bizdiń astyq eks­port­taý áleý­etimiz joǵary. Biraq, onyń kóbisi shet elge shıki­zat kúıinde ketip jatyr. El­­basy Joldaýynda «Astyq ónim­deri boı­ynsha biz Eýrazııada «nan kárzeńkesi» bolýymyz kerek. Shıkizat óndirisinen sapa­ly óńdelgen ónim shyǵarýǵa kó­shý qajet. Tek sonda ǵana biz halyqaralyq naryqtarda báse­kege qabiletti bola alamyz» dep óte durys aıtyp otyr. Son­dyqtan biz ónimderimizdi tek shıkizat retinde óndirip qana qoımaı, ony óńdep, daıyn taýar­ǵa aınaldyratyn qurylym qalyp­tas­tyrýymyz kerek.

Qazir elimizde dıirmenderdiń kóbi jumys istemeı tur. Agrar­lyq kásip­oryn­dar astyqty tike­leı satýǵa daǵdylanǵan. Al О́z­bekstannyń Qazaqstanmen sheka­ra­syn­da ondaǵan dıirmen sa­lynǵan. Qazaqstannan satyp al­ǵan astyqty óz­de­­ri unǵa aınaldyryp, ári qaraı satýda. Bizde aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaı­ta óńdeýdi baqylaıtyn, sol saıasatty júrgizetin uıym da joq. Al Aýyl sha­­rýashylyǵy mınıstrligindegi osy ba­­ǵyttaǵy basqarmada 7-8 ǵana maman ju­mys isteıdi. Statıstıka or­gan­daryn­da aýyl sharýashylyǵy ónim­de­rin qaıta óńdeý týraly arnaıy esep te júrgizilmeıdi.

Qazaqstandaǵy agrarlyq sektordyń múmkindikteri shek­siz, tek osy salada memleket, qoǵam, adamdar tarapynan bir­lesken, saýatty, sapaly is-shara­lar kerek. Bizge agrosektordy ekonomıkanyń jańa draıverine aınaldyrý úshin, aýyl sha­rýa­shylyǵy ǵylymyn da myqtap qol­­ǵa alý mańyzdy. Elbasy óziniń Jol­daý­­ynda «О́ndiriste suranysqa ıe ag­rar­lyq ǵylymı-zertteýlerge salynatyn ınves­tısııa kólemin arttyrý kerek» dep Úkimetke mindet qoıyp otyr.

Aýyl sharýashylyǵyn ǵy­ly­mı n­e­gizde jetildirý elimizde múl­dem joq emes, muny myqtap qolǵa alyp otyr­­ǵan kásiporyn­dar da bar. Biz so­lar­dyń sanyn art­tyrýymyz kerek. Máselen, Shy­ǵys Qazaqstan óńirindegi eń iri agrokásiporyn «Astana-Bız­nes» JShS sıyrdyń jergi­likti qara ala bas tuq­y­myn asyl­­dan­dyryp, olardyń ár basy­nan 6500 lıtr sút alýda. Mun­daı nátıjege jetý úshin sharýa­shylyq 9 ǵalymdy ju­mys­qa alyp, olardyń izdenýine, ǵyly­mı-zertteý júrgizýine barlyq jaǵ­daıyn jasap bergen. Iаǵnı, alys shetelden bizdiń klı­maty­myzǵa, jer jaǵdaıymyzǵa beıim­­­del­megen myńdaǵan «asyl tuqym­­dy» mal alyp kelip, eldi áýrege salǵan­nan góri ózimizdiń jergi­likti mal basyn j­e­til­dirý, onyń ónimdiligin arttyrý álde­qaıda tıimdi ekeni aıdan anyq.

Sondaı-aq, Almaty obly­syn­daǵy «Baıserke» sharýashylyǵy ǵylymı ınnovasııany ózi óndirip ótyrǵan ónim kó­lemin arttyrýda tıimdi paıdalanyp otyr. Onda ósimdiktaný men egin sha­­rýashylyǵynyń beldi maman­dary, ǵylymı-zertteý ınstı­týtynyń aka­de­mık­teri túrli zertteýler júrgizip, ony sha­­rýashylyqta paıdalanýy arqyly gektaryna 50 sentnerge deıin bıdaı alýǵa qol jetkizýde. Bul egin sharýashylyǵy ta­rı­hyndaǵy eń iri kórsetkish.

Elimizde ǵylymdy, ınnovasııany ónim óndirýde tıimdi, nátıjeli paı­d­a­lanatyn osyndaı kásiporyndar men sha­rýa­shylyqtar kóbeıse, eko­no­mı­ka­myzǵa ja­ńasha serpin beretini sózsiz.
Joldaýdaǵy mańyzdy basym­dyq­tar­dyń taǵy biri – bıznes-ortany túbegeıli jaq­sartý jáne keńeıtý. Elimizde bul mi­n­det aldyńǵy jańǵyrý kezeńderinde de jan-jaqty qolǵa alynyp kelgenin bolatyn. Bul – álemdegi damyǵan alpaýyt elderdiń júrip ótken tájirıbesimen dáleldengen tıimdi jol. Osyǵan baılanysty óz Joldaýynda Prezıdent 2050 jylǵa qaraı eldiń ishki jalpy ónimindegi bıznestiń úlesin 50%-ǵa jetkizý mejesin qoıyp otyr. Qazir bul kórsetkish bizde 25,5%-dy qurap, damyǵan elderdegi eń tómengi kórsetkishten 2 esege, joǵary kórsetkishten 3 ese­ge deıin az. Máselen, bul Germa­nııada – 55%, Danııada – 61%, Ita­lııada 68%-dy quraıdy.

El Prezıdenti N.Á. Nazarbaev shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý úshin bar jaǵdaıdy ja­sap keledi. Tek sońǵy úsh jylda bız­nesti qoldaý úshin 1 trıl­lıon teń­geden astam qar­jy bólindi. Orta jáne sha­ǵyn kásiporyndar men ká­sip­ker­lerdi tekserýge bir­neshe ret mo­ratorıı jarııalan­dy. Nátı­jesinde ká­­sipkerlik sala­sy zań­syz, josyqsyz tek­­serýlerden qu­tyl­dy, bıznestiń ju­my­sy da, qar­­jy jaǵdaıy da rettelip, bir júıege túse bastady.

Biraq, «bıznestiń tynysy keńeıdi» dep aıtýǵa áli erte, ke­­der­giler áli de bar­shylyq. Ási­­re­se, bul ekinshi deń­geı­degi bank­­­terge tikeleı baılanysty. Bú­gin­gi tańda elimizdegi 40-qa jýyq bank­terdiń negizgi maqsaty kásip­ker­likti qoldaý emes, olar arqyly paıda tabý bolyp otyr. Jaı ká­sipkerdiń, ásirese, aýyl turǵy­nynyń bankterden nesıe alýy tipti de múmkin emes. Qoıy­latyn talaptar aýyl eńbekkeri túgili qala turǵyny úshin óte aýyr, qaǵazbastylyq kóp, bank­ter bıýrokrattyq mashınaǵa aı­nal­ǵan. Elde bolǵan kezdesýler kezinde turǵyndar keıbir bank talap­tarynyń mıǵa qonbaı­tynyn aıtady. Mysaly, kásipker nesıe alý úshin 40-tan astam qu­jat jınaıdy eken. Olardyń ishinde meken-jaıy týraly anyq­tamadan bastap, fır­ma quryl­taı­shylarynyń jala­qy­sy týraly anyqtamaǵa deıin bar.

Eń soraqysy, jańadan ashyl­ǵaly turǵan kásiporynnyń soń­ǵy bir jyldaǵy tabysy týra­ly ne­giz­deme tapsyrý kerek eken. О́zi endi ashylǵaly turǵan kásip­orynnyń jyldyq tabysy qaıdan bolady? Bankter kepildikke qoıylatyn nysannyń baǵasyn da ózderi shyǵarady, al bóletin qaryzdyń kólemin sol kepildiktiń qunynan eki-úsh ese tómen qoıady. Nesıelerdiń paıyzdyq mólsheri keminde 20-25%-dy quraıdy. Oǵan qosa esepshot ashýǵa, qyzmet kórsetýge, aqsha aýdarýǵa qoıatyn bankterdiń basqa da paıyzdary bar. Osynyń barlyǵyn kásip­ker­likke jasalynǵan qııanat dep aı­týǵa bo­lady. Ásirese, aýyl turǵyn­­da­rynyń bul nesıelerdi alýǵa qoly jetpeıdi. Olar­dyń ke­­pildikke qoıatyn múlkin bank­­ter almaıdy da. Sol sebepten ne­sıe portfelindegi aýyl aza­mat­tarynyń úlesi 10%-dan da aspaıdy.

Ulttyq banktiń bergen má­li­meti boıyn­sha, ekinshi deń­geı­­degi bankterdiń orta jáne sha­ǵyn bızneske 7 aıda bergen ne­sıesi 4,7 trıllıon teńgeni qurapty. Ol Respýblıkalyq bıýd­jet­tiń barlyq kiris bóliginen artyq qarajat. Sonda jyl saıyn bir memlekettiń tabysynan kóp nesıelendirilip otyrǵan kásipkerlik nege damymaıdy degen suraq týyndaıdy. Bizdiń oıymyzsha, bankterdiń nesıe portfeli naqty ekonomıkaǵa ju­mys istep jatqan joq. Olardyń kóbisi ýaqyt­sha ǵana beriletin, artynan túsken qar­a­jat esebinen jaýyp tastaı salatyn ekspres-nesıeler sııaqty. Bolmasa jyldap qutyla almaı kele jatqan sozylmaly nesıeler.

Búgingi tańda kóptegen bankter Ult­tyq qordyń qarjysyn paıdalanyp, ózde­riniń kórsetkishterin jaqsartyp otyr. Osy qarjylar esebinen paıyzdyq mólsherin sýbsıdııalaý arqyly nesıe portfeliniń kólemin ulǵaıtqan. Al bankterdiń menshikti qara­jat­tarynan bólgen nesıeler ishin­de orta jáne shaǵyn bıznestiń úlesi 32,4%-dy ǵana quraıdy. Son­­dyqtan bul máselelerdiń bar­lyǵy Joldaýda aıtylǵan tap­syrmalardy negizge ala otyryp, qaıta zerdeleýdi talap etedi. Elbasy «Elimizde bıznes júr­gizýdi jeńil­detý jóninen óńir­ler men qalalar reıtıngin engizý qajet», – dep jańa min­det­­te­melerdi qoıǵan. Bul óz keze­ginde bızneske qulshyndyrý sharalaryn jetildire túseri anyq.

Elimizdegi makroeko­nomı­kalyq turaqtylyqtyń mańyz­dy­lyǵyn aıta kelip, Elbasy joǵaryda aıtylǵan eko­no­mı­kalyq jańǵyrýlardyń barlyǵy adamı kapıtalǵa, halqymyzdyń áleýmettik jaǵ­daıyna, olardyń kásibı deńgeıi men den­saýlyǵyna, el ishindegi turaqtylyqqa ti­keleı baılanysty ekendigin basa kór­set­ti. Mysaly, Dúnıejúzilik banktiń 192 eldiń ekonomı­ka­syna zertteý júr­gizgen qory­tyn­dysyna súıensek, eko­nomıkalyq ósýdiń 16%-y ǵana óndiris qu­ral­daryna, 20%-y tabıǵı kapıtalǵa, 64%-y adam resýrsyna baılanysty bolady eken.

Qoǵamdaǵy adam kapıtaly týraly sóz bolǵanda halyq sa­nynyń artýy máselesi de mańyz­dy. Búginde elimizdegi halyq sany 17,9 mln adamdy qurap otyr. 2000-jyldarda bul kórsetkish 4 mln mańaıynda ǵana bolǵan. 2002 jyldan bas­tap elimizde halyq­tyń ósý sany únemi artyp keledi. 2050 jylǵa qaraı 25 mıllıondy mejelep, ekonomıkaǵa jumys isteıtin halyq sany 11 mln bolýy kerek degen boljam bar. Ol úshin halyqtyń ortasha ómir súrý jasynyń búgingi 72- den joǵary kóterilýine jaǵdaı jasaý kerek.

Prezıdent Joldaýynda «adamı kapıtal» máselesin tegin kóterip otyrǵan joq. Máselen, 2014-2015 jyldary eli­miz «Den­saý­lyq jáne bastaýysh bi­lim be­rý» kórsetkishi boıynsha 144 el­­diń ishin­de 96-shy orynǵa, adam damýy ın­deksi boıynsha 187 el­­diń ishinde 70-shi orynǵa jaıǵas­­qan bolatyn. Bul – áli de bolsa je­tildirýdi talap etetin kórset­kish.

Adamı kapıtaldyń ólshemi elimizdiń da­mýyndaǵy ár adam­­nyń qosatyn úle­simen anyq­talmaq. Memleketti ıntegrasııa­laýda adamnyń bilim sapasy negizgi ról atqarady. Biz qazir qan­daı bilim berip jatyrmyz? Ol eldi ıntegrasııalaýda nátı­jege qol jetkizýge óz úlesin qosa ala ma? Mine, osy suraqtar búgin­gi bilim berýdegi negizgi baǵ­dar bolýy tıis dep oılaımyn. Jol­daýda «Bizdiń min­de­timiz – bilim berýdi ekonomıkalyq ósý­diń jańa modeliniń ortalyq býynyna aınaldyrý» dep naqty aıtylǵan. Iаǵnı, ekonomıkalyq ósýdegi ǵylymǵa, bi­lim­ge qajet­tilik. Bilim nátıje berýi kerek. Sondyqtan óndirister úshin ma­man­dar daıyndaý, olardyń búgin­gi ın­dýs­trııalyq órleý men tehno­logııalyq jetilý zamanyna laıyq talaptarǵa saı bolýy, el damýyn­daǵy adam kapı­ta­lynyń rólin arttyryp, jahandyq úr­dis­terge laıyqty qatysa alýymyzdy qam­tamasyz etpek.

Joldaýda bilim berýde IT teh­no­logııalarǵa, qarjylyq saýat­ty­lyq­­qa, shet tilin úıretýge, ult­jan­dy­­lyq­­ty damytýǵa basa kóńil bólý qa­jet­tiligi atalǵan. Bu­lar­dyń qaısyn al­sańyz da, búgin­gi zaman talabynan týyn­dap otyrǵan qajettilikter. Qa­zir­­gi urpaqtyń zamanynan, jahan­dyq úr­dis­­terden qalys qalyp qoımaýy ózekti másele. Jol­daýdaǵy adam kapıtaly jaıyn­daǵy pikirdiń negizinde jańa zamanǵa saı, ǵalamdyq qubylys­tardyń mánin túsinip, oń nátı­jege qol jetkize alatyn, ýa­qyttyń bizge qoıyp otyrǵan talaptaryna jaýap beretin bilimdi de bilikti urpaq qalyptastyrý jatyr. Endeshe, bilim berý júıe­sin osy talap­tar­ǵa saı yńǵaı­las­tyra ózgertý de nazar­dan tys qalmaýy tıis.

Úshinshi jańǵyrýymyzdyń basty baǵ­dar­laryn aıqyndap bergen bul Joldaý osy­ndaı mańyzdy, aý­qymdy jáne stra­tegııalyq máse­lelerdi kóterýimen qundy. Onda atalǵan basymdyqtar endi úshin­shi jańǵyrý jónindegi «Qa­zaqstannyń ulttyq tehno­logııalyq bastamasy» dep atalatyn 2025 jylǵa deıingi damýdyń ja­ńa strategııalyq jospary aıasynda júzege asyrylmaq.

«Jańashyldyqtardy aıtyp bergennen góri, ony jasaýdyń jóni bólek» degen eken kezinde aǵylshyn kóshin bastaǵan tulǵa Ýınston Cherchıll. Biz jurt ańsaıtyn, armandaıtyn jańa­shyl­dyqty, jańǵyrýlardy is júzinde júzege asyryp kele jatqan elmiz. Kezinde babala­ry­myz, «aldy tumandy, bolashaǵy kú­mán­di» zamandardy basynan ótkerse, bú­gin olardyń ańsa­ǵan armanyn jú­zege asyryp, bola­shaǵymyz jarqyn, maqs­a­tymyz aıqyn elge aınalyp otyr­myz. Za­manynda hakim Abaı da «Kók tuman, al­dyńǵy keler zaman», dep ýaıym qylǵan edi. Búgin biz sol keler kúniniń kók tumany seıilgen, qazaqtyń sany 11 mıllıonnan asyp, ǵalamǵa tanylǵan, aldymyz ashyq, jańa zamanǵa bet alǵan elge aınaldyq. Urpaqtyń qamyn oılap, olarǵa ósip-órkendegen, baqýatty eldi qaldyryp ketý maqsatynda tynbaı eńbek etip kelemiz.

Álemdik qoǵamdastyqtan ornyn oıyp alýdy maqsat etip otyrǵan Qazaq eli­niń Úshinshi jańǵyrý aldyndaǵy qoıǵan maq­sat-murattary baıandy bol­ǵaı dep tileıik, Joldaýdaǵy aıtyl­ǵan basymdyqtardy júzege asyrý arqyly elimiz myńjyldyq tarıhtyń jańa dáýirine qadam baspaq. Osylaısha ol zamandy da óz qolymyzben jasamaqpyz.

Álı BEKTAEV,

Parlament Senatynyń depýtaty