«Taqtatas tóńkerisine» táýeldilik

О́tken jyldy munaı baǵasyn kóterý úshin ony óndirýdi qysqartý jolyndaǵy kelissózderge sarp etken OPEK uıymy bıylǵy jyldyń basynda, ıaǵnı qańtar aıynda munaı óndirýdi táýligine 1 mıllıon barrelge deıin qysqartýǵa qol jetkizdi. Sóıtip OPEK-tiń bastamasymen munaı óndirýdi qysqartý maqsatynda jasalǵan kelissózdegi sharalar 90 paıyz kóleminde is júzine asyrylyp, munaı baǵasy 2017 jyldyń alǵashqy eki aıynda birshama kóterilip, jahandyq rynokta Brent markaly munaı baǵasynyń barreli 58 AQSh dollaryna deıin ósken edi.

Osyǵan baılanysty ekonomıka­sy tabıǵı shıkizatqa táýeldi elder­diń tynysy keńeıip, bizdiń tól teńge­miz de turaqtaný soqpaǵyna bet buryp, 1 AQSh dollaryna shaqqandaǵy baǵamy 311 teńgege deıin nyǵaıa túsken bolatyn. Alaıda bul «batpan quıryqtyń» ómiri uzaqqa barmaıtyn syńaıly. Qansha jantalasqanymen OPEK-tiń munaı baǵasyn joǵary deńgeıde ustap turýǵa qaýqary jetetin emes. Naýryz aıynda bir jumanyń ishinde 9 paıyzǵa deıin quldyraǵan munaı baǵasynyń barreli 51 AQSh dollaryn qurady. Munaı baǵasy­na boljam jasaý búginde sarapshy­lar úshin eń abyroısyz máselege aınal­dy. Máselen, 2014 jyly munaı baǵasy­nyń kúrt qulaıtynyn dál boljaǵan PIRA Energu Group zertteý kompanııasy­nyń sarapshylary 2017 jyly munaı barreliniń baǵasy 75 AQSh dollary­na deıin kóteriledi degen bolatyn. 2017 jyldyń basynda álemdik rynok­ta qalyptasqan jaǵdaı bul bedeldi uıym sarapshylarynyń boljamy da aqıqattan alys ekendigin aıǵaqtady.

Halyqaralyq energetıkalyq agent­tiktiń (HEA) málimdeýinshe, dýaly aýyz sarapshylardyń boljamdaryn joqqa shyǵaratyn da, munaı baǵasyn turaqtandyrý úshin jantalasyp jatqan OPEK-tiń jigerin qum qylatyn da – AQSh- tyń taqtatas munaıyn («slansevyı neft») óndirýshi kompanııalary kórinedi. Is júzinde amerıkalyq munaıshylar OPEK kelissózderiniń nátıjesinde qol jetkizilgen munaı óndirýdiń qys­qar­tylǵan kóleminiń ornyna rynokqa óz ónimderin shyǵara bastaǵan. «Al­parı» agenttiginiń bas sarapshysy Anna Bodrovanyń aıtýynsha, AQSh kom­pa­nııalary qazirdiń ózinde OPEK jáne álem­degi munaı eksporttaýshy 11 eldiń kelisimi nátıjesinde júzege asyrylǵan munaı óndirý kólemin qysqartý sharalarynyń tıimdiligin joqqa shyǵarǵan. Taqtatas munaıyn óndirýshi AQSh kompanııalary eshqandaı kelisimderge qatyspaıdy, OPEK-tiń bul kompanııalarǵa yqpal etetin de eshbir múmkindigi joq. Sonymen, álemdik munaı rynogynda AQSh-tyń aıyn ońynan týǵyzǵan «taqtatas tóńkerisi» degenimiz ne?

Sonaý 2009 jyly Býenos-Aıres qala­synda ótken halyqaralyq gaz konfe­ren­sııasynda VR korporasııasynyń basshysy Tonı Heıvord taqtatas gazyn óndirýde betburys bastalǵanyn, osy rette ozyq tehnologııa ashqan AQSh «taqtatas tóń­kerisin» jasaıtynyn jarty álemge jarııa etti. Sol-aq eken Amerıkanyń bir­qatar beldi kompanııalary munaı jáne gaz óndirý salasynda «tóńkeris» ja­saý qozǵalysyna belsene kirisip ketti. Álem­dik BAQ ókilderi de «otqa maı quıǵandaı» bul qozǵalysty barynsha áspettedi. Tipti keıbir basylymdar taqtatas munaıy álemdegi barlyq elderdiń aýmaǵynda birkelki ornalaspaǵan eken, onyń jer asty qorynyń 70 paıyzy AQSh-tyń aýmaǵynda ornalassa, Reseı aýmaǵynda onyń 7 paıyz ǵana qory bar kórinedi dep jazdy.

Shyndyǵynda, taqtatas munaıy dege­nimiz jeti qat jer astyndaǵy munaı men gaz qory jınaqtala bastaǵan jer qyr­tysy bolyp tabylady. Taqtatas muna­ıyn óndirý tehnologııasy boıynsha, jer qoı­naýynyń belgili bir tereńdigine jetkennen keıin tikeleı burǵylaý ádisin jer qyrtysyn úńgı gorızontal­dy burǵylaýǵa aýystyryp, tereńdegi jer qyrtysyn qopara aıyrý kerek. Mamandardyń aıtýy boıynsha, taqtatas munaıy qorlanǵan jer qyrtysyn úgitý úshin orasan kóp mólsherde ártúrli hımıkattar qosylǵan sý aıdalady. Eń soraqysy sol, sý óte kóp mólsherde qajet etiletin kórinedi. Onsyz da jumyr jer taza sýdan tapshylyq kórip otyrǵanda, taqtatas munaıyn alý úshin mıllıondaǵan tekshe metr taza sý hımıkattarmen ýlanyp jer qoınaýyna aıdalady. Sóıtip, adam­zat bolashaǵyna aýadaı qajet jer asty sýlaryna orny tolmas zııan keledi eken. Taqtatas munaıyn óndirýdiń budan basqa da ekologııalyq zardaptaryn aıtýdyń ózi qorqynyshty. Aqsha «qudiretine» ǵana tabynǵan AQSh úshin búgin álemdik munaı rynogynda kóshbasshy bolý kerek, erteń dúnıeni topan sý alsa da meıli.

Ras, AQSh taqtatas munaıyn óndirý tehnologııasynda eń joǵary tabystarǵa jetti. Qazirgi tańda Amerıka taqtatas gazy men munaıyn óndiristik aýqymda óndirý tehnologııasyn ıgergen birden-bir memleket bolyp otyr. Sońǵy jyl­dary bul elde taqtatas munaıyn ón­dirý kólemi eseleı artty. Osyǵan baı­la­nysty AQSh energetıkalyq qýat kóz­deri rynogyndaǵy eń basty oıynshyǵa aı­na­latyndyǵy aqıqatqa aınaldy. Osy ýaqyt­qa deıin jahandyq energetıkalyq shıki­zat rynogynda bas tóreshi bolyp kel­gen Saýd Arabııasy buǵan tózip otyra almady. Taqtatas munaıyn óndirý teh­no­logııasynyń qymbatqa túsetindigin bile­tin olar álemdik rynoktaǵy munaı kóle­min barynsha arttyryp, baǵany túsi­rýge kúsh saldy. О́tken eki jylda olar bul maqsattaryna qol jetkizdi de. Munaı barelliniń baǵasyn 100 dol­lar­­dan 26 dollarǵa deıin qulatty. Biraq mu­naı eksportyna ǵana táýeldi óz­deriniń ekonomıkasynyń da sharýasyn shalqaıtyp aldy.

Munaı baǵasynyń kúrt qulaýy AQSh-tyń taqtatas munaıyn óndiretin kom­panııalaryna ońaı bolǵan joq. Soltústik Amerıkada taqtatas munaıyn óndirip jatqan kompanııalar tyǵyryqqa tireldi. Tipti bankten alǵan nesıelerin óteı almaı kópshilik kompanııalar bankrotqa ushyrady. Keıbir sarapshylar munaı baǵasy 50 dollardan tómen deńgeıde uzaq turaqtaıtyn bolsa, Amerıkany álemdik munaı derjavasy dárejesine kóteretin «taqtatas tóńkerisi» de qurdymǵa ketedi, degen boljamdaryn da jasap úlgerdi.

Alaıda, taqtatas munaıyn óndirýshi AQSh kompanııalary sarapshylardyń bul sáýegeıliginiń kómeıine de qum quıdy. Olar orasan zor qıyndyqpen ótkizgen osy eki jyl ishinde taqtatas munaıyn óndirý tehnologııasyna ozyq jańalyqtar ákeldi. Burǵylaý uńǵylarynyń tıimdiligin arttyrýda ınnovasııalyq ádisterdi óndiriske engizdi. Osyndaı jetistikterdiń nátıjesinde qazir Shell kompanııasy taqtatas munaıyn óndiretin bir uńǵymany burǵylaýǵa 5,5 mıllıon dollar shyǵyn shyǵaratyn kórinedi. Bul 2013 jyly dál osyndaı uńǵymaǵa jumsalatyn shyǵynnan 56 paıyzǵa arzan eken. Onyń ústine jer qyrtysyn qopara burǵy­laý ádisin jetildirý tehnologııasy bir uńǵymadan burynǵydan da kóp mólsherde munaı shyǵarýǵa múmkindik berip otyr. Máselen, Permıan basseınindegi bir uńǵymadan kún saıyn osydan eki-úsh jyl buryn 98 barrel munaı shyǵarylsa, qazir odan jeti ese kóp, ıaǵnı bir uńǵyma­dan kún saıyn 668 barrel munaı óndiriletin kórinedi.

AQSh-ty álemdegi eń kóp munaı tutynýshy elden, ony eksporttaýshy jahan­dyq derjavaǵa aınaldyrýǵa tıis «taqtatas tóńkerisine» degen eldegi kóz­qarasta da betburys bastaldy. Aq úıdiń jańa ıesi Donald Tramp óziniń prezıdenttik qyzmetiniń alǵashqy kúnin­de-aq munaı-gaz kompanııalaryna mem­lekettik qoldaý kórsetiletindigin málimdedi. Burynǵydaı emes, taqtatas munaıyn óndirý salasyna ınvestısııa tartýda oń jetistikterge qol jetti. 2017 jyldyń ótken eki aıynyń ishinde AQSh-tyń energetıkalyq kompanııalary taqtatas munaıyn óndirý salasyna 10,5 mıllıard dollar ınvestısııa tartyp úlgerdi. «Taqtatas tóńkerisiniń» bolashaǵyna degen senim barǵan saıyn artyp, búginde AQSh-ta munaı óndirýdiń bul salasyna Exxon Mobil sııaqty alyp kompanııalar kele bastady. Osydan-aq, taıaý bolashaqta álemdik munaı rynogynyń taǵdyry «taqtatas tóńkerisine» táýeldi bolatyndyǵyn anyq kórýge bolady.

Jaqynda Hıýston qalasyndaǵy AQSh-tyń eń iri aýdıtorlyq kompanııasy energetıka bóliminiń basshysy Regına Meıor «Álemdik rynoktaǵy munaı bareliniń baǵasy 35 dollarǵa deıin tómendese de AQSh-tyń barlyq taqtatas munaıyn óndiretin ken oryndary tabyspen jumys isteıtin bolady», dep atap kórsetti. Iá, jýyr mańda jahandyq rynokta munaıǵa degen suranystyń kúrt ósetin túri kórinbeıdi. Taqtatas munaıynyń arqasynda AQSh álemdegi eń iri munaı tutynýshy elden, bul energetıkalyq shıkizatty eń iri eksporttaýshy elge aınalyp keledi. Ende­she, álemdik munaı rynogynda bir barrel munaı baǵasynyń 50 dollardan da quldyrap ketýi ábden múmkin.

Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»