​Shıkizat óndirisinde shıkilik bolmaýy tıis

Bir qaraǵanda bul jańǵyrtý ıdeıasyna, eksportqa daıyn ónim ǵana shyǵarý qajettiligi qaǵıdatyna qaıshy keletin sekildi. Alaıda, qazirgi kezeńde elimiz eksportynyń 80%-yn qamtamasyz etip, ekonomıkanyń qurylymynda 48% úlesi bar shıkizat óndiretin dástúrli salalardy ekonomıkany jańǵyrtamyz eken dep ekinshi satyǵa syryp tastaýǵa bolmaıtyn sııaqty. 

Joldaýda «belsendi geologııalyq barlaý qajet» delingen. Osy oraıda myna máselege nazar aýdarsaq. Mu­naı-gaz kenderi alǵash óndirilgen ke­zeń­de jer astynan fontan bolyp at­qy­laǵandyqtan, jer betine shyǵarý shy­ǵyn­dary az, ózindik quny tómen, ar­zanǵa satqannyń ózinde túser paıda mol bolady. Jyldar óte jer asty qy­symy kemigen saıyn munaıdy shyǵarý qymbattaı beredi, al sapasy túrli qo­sal­qy zattar áserinen nasharlaı túsedi. Bú­gingi kúni elimizde munaı shyǵa­ryp jat­qan kenishterdiń 60 paıyzdan astamy keńestik dáýirde barlanyp, iske qosylǵan. Álemdik munaı baǵasy arzandap jatqanda, tabysty azaıtpaý úshin jańa ken oryndaryn ashýdyń mańyzy zor.

Ken óndirisiniń ekonomıkamyzǵa bergeninen bereri kóp, ol úshin joǵaryda atalǵan daıyn ónimdi eksportqa shyǵarý qaǵıdatyn ken, munaı-gaz óndirisinde de basshylyqqa alý qajet. Ol úshin ken, munaı-gaz óndirisiniń ónimin sol kúıinde eksporttaýdan múldem bas tartý qajet. Bul salalardyń ónimin óńdeý jáne qaıta óńdeý arqyly neǵurlym daıyn ónim deńgeıine jaqyndatyp baryp eksportqa shyǵarsa tıimdilik áldeqaıda artar edi. Máselen, munaıdy tek janar-jaǵarmaı dep qarastyrý múldem qate. О́ıtkeni, munaıdan 100-ge tarta ártúrli ónim alyna­dy. Osy daıyn ónim­derdi eksportqa shyǵarsaq, tabysty aı­tarlyqtaı eseleýge bolady.

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynda respýblıkaǵa eńbegi sińgen ekonomıst Jarysbek Abýtalıpov «bizdiń munaı óńdeý zaýyttarymyz munaıdy 60 pa­ıyz deńgeıinde ǵana qaıta óńdeıdi, al ozyq elderde bul kórsetkish 95 paıyzǵa deıin jetip otyr. Munaıdy qaıta óńdeý deńgeıin shet elder dárejesine kóterý úshin munaı óńdeý zaýyttaryn túbegeıli jańǵyrtý jáne zamanaýı tehnologııa­lardy engizý qajet», degen bolatyn.

Sodan beri shırek ǵasyr ótse de, bul zaýyttar jańa ınnovasııalyq ónim­der óndirýdi qolǵa almaq túgili, eko­no­mı­k­amyzdyń janar-jaǵarmaıǵa degen qa­jettiligin de qanaǵattandyra al­maı otyr. Dálirek aıtsaq, tek 75 paı­yz­ǵa jý­yq benzın men dızel otynyn usy­nyp, qal­ǵan 25 paıyzyn Reseıge ımporttaý­da. Bul óz kezeginde el ishinde JJM ba­ǵasynyń turaqsyzdyǵyna sebep bolyp otyr. Egis naýqany bastalar tus­ta munaı óńdeý zaýyttary «josparly» jón­deýge turǵyzylady, baǵa da bir­den qymbattaıdy.

Buryn JJM-nyń qymbattaýyn munaı baǵasynyń ósýimen túsindirip kelgen olar, endi munaı baǵasy 3 ese arzan­daǵanda nelikten JJM baǵasy tolas­syz joǵarylap otyrǵanyn taǵy da zaýyttar qýatynyń álsizdigine ja­ba salady. Bizdiń paıymdaýymyz­sha, bul másele zaýyttardyń álsiz­di­gi­nen emes, monopolııaǵa qarsy tıis­ti ko­mı­tet­tiń baǵany rettep, qadaǵa­laý­daǵy dár­men­siz­diginen týyp otyr. Nátı­je­­­sinde, bar­sha tutyný taýarlary men qyz­­met­ter ba­ǵasy kólik shyǵyndarynyń ósýi salda­rynan jappaı kóterilip, ın­flıa­­sııany odan saıyn órshitedi.

Joldaýda osyǵan oraı «Bul salalar­dy odan ári damytý isi shıkizatty keshendi túrde qaıta óńdeýdi tereńdete túsýmen berik ushtastyrylýy tıis», dep oryndy talap qoıylǵan. Ken óndirisiniń áli de Keńes Odaǵy kezinen qordalanyp, sheshimin tappaı kele jatqan máselesi – kenishten shyǵarylǵan kendi birjaqty ıgerý jáne sonyń saldarynan taý-taý úıindilerdiń paıdasyz jer kólemin bosqa alyp jatýy men onyń qorshaǵan ortaǵa zııan keltirýi. Mysaly, temir keniniń quramynda ondaǵan basqa qundy metaldar bolatynyn eskersek, shet eldiń ozyq tájirıbesine súıene otyryp, temirin alyp, qalǵan qaldyqtardan úıindi jasamaı, kendi neǵurlym jan-jaqty ıgerip, basqa da qospalaryn qorytyp, bólektep qoldanysqa jaratýǵa bolar.

Sondyqtan birde-bir maman­dan­dy­ryl­ǵan ken kásiporny basqa qosalqy, iles­pe ónimderdi bólek shyǵaryp, ken ornyn keshendi qoldanýǵa múddeli bol­­ǵan emes. Al shet el tájirıbesine kel­­sek, qoldanýǵa alǵan ken ornyn ká­sip­­oryn bólip-jaryp, mys, jez, altyn, ta­ǵy basqa dep bólmeı, keshendi túr­de bir­neshe ónimdi separasııalap shy­ǵa­rý­ǵa, kendi esh qaldyqsyz óndirýge ma­shyq­tanǵan.

Qoryta aıtqanda, ken, munaı-gaz ónim­de­rin óńdeý men qaıta óńdeýdi jol­ǵa qoıý ar­qyly kóptegen túıtkildi más­e­le­lerdiń she­shim tabary sózsiz.

Jankeldi ShYMShYQOV, 

ekonomıka ǵylymdarynyń 

kandıdaty