Jumys istep, ónim bergen zaýyttar nege toqtap tur?

BUǴAN KIM KINÁLI? О́tken kúnde belgi joq. Kórgen beınet, tókken ter tarıhqa engennen keıin umytyla bastaıdy. О́ıtkeni, beınetten keıin – zeınet, adamnyń jaqsylyqqa tez úırenip, tez baýyr basatyny belgili. Alaıda, zer salyp qaraıtyn bolsaq, búgingi qol jetken ta­bys­tardyń ózinen ózi kelmegenine, ol úshin qyrýar eńbek, ji­ger-qaırat, tynymsyz izdenis, nar táýekel qajet bolǵanyna kóz jetkizer edik. Toqyraý zamany bitti dep júr­miz. Ja­ńasha oılaný, jańasha tol­ǵaný zama­nyn­­daǵy kózjum­baı­lyqty kimge jabamyz? О́tpeli kezeńniń qıyndyqtary alqymnan alǵan tusta óndiristiń barlyǵy toqyraýǵa ushyrap, ja­bylyp qaldy. Búginde qaıta qal­pyna kelip, jumys istep turǵan óndiris oryndary saýsaqpen sa­nar­lyq. Sol jyldary birneshe aılap, jyldap eńbekaqy almaǵan jumysshy, qyzmetkerlerdi ustap turý múmkin bolmaǵandyqtan, olardyń negizgi bóligin bosatyp, jumyssyzdar sanyn arttyrdyq. Biz áli kúnge kórsek te, kór­megen bolatyn túıtkildi máse­leler jetkilikti. Sonyń biri – toqyraýǵa tap bolǵan kásip­oryn­dar. Ras, olar kezinde tabysty ká­siporyndar bolatyn. О́zim Jam­byl óńirinde qyzmet istegendikten, sol kezdegi biraz jaıdan ha­barym bar. Mysaly, Jambyl byl­ǵary aıaq kıim zaýyty, «El yrysy» elevatory, «BM» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri táp-táýir jumys atqaryp jat­ty. Bul kásiporyn spırt, araq-sharap ónimderi, alkogolsiz sý­syndar, un, bıdaı kleıkovına, qur­ǵaq mal azyǵy, konservi qaq­paq­tary, shampýn, suıyq sabyn, polıetılen taýar­laryn óndi­re­tin. Osy kásiporyndar árqaı­sy­sy 3-4 mlrd. teńgeniń ónim­derin óndirip, salyqqa mıllıardtaǵan qarajat túsirip otyratyn. Qazir bular toqtap tur. Jumys istep, ónim berip jat­qan zaýyttar nege toqtap tur? Bu­ǵan kim kináli? «BM» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi, Spırt zaýyty men «Altyn dán» eleva­torlaryn bir ǵana adam basqaryp otyrdy. Keıin ol jasaǵan qyl­mysy úshin jaýapqa tartylyp, sot­taldy. Durys, jasaǵan qyl­my­sy úshin jaýapqa tartylsyn. Al endi ol úshin jumys istep tur­ǵan zaýyttar qulaýy kerek pe? Bul zaýyttardyń istemeı turǵa­ny­na 3 jyldan asyp barady. Qansha adam jumyssyz qaldy? Qan­shama aqsha bıýdjetke tús­pe­di? Sony kim oılaıdy? Qaı mı­nıstrdiń qabyr­ǵasy qaıysyp júr?! Elba­sy jyl sa­ıyn elimizge qansha ınvestısııa tar­typ, ja­ńa joba­lar­dy iske qosyp ja­tyr. Ju­mys or­nyn taý­yp berip otyr. Al biz, kerisinshe, istep turǵan zaýyt­tardy toq­tatyp, myńdap ju­mys or­nyn joǵal­typ jatyr­myz. Zaýyttardy sot sheshimimen ıeligine ótken bank bolsyn, korporasııa bolsyn nemese holdıng pa, sol istep turǵan zaýytty júr­gizýi kerek edi. Qazir oblysta qy­zylsha ónimderin arttyrý maq­satynda egis kó­lemi ulǵaıtyldy. Shıkizat qo­ry bar. Sol shıkizattan (patyka) arzan spırt ón­diriledi. Al res­pýb­lı­ka­myz­dyń eko­nomıkasy úshin jany ashyp jatqan Úkimet te, mınıstr de, iri ká­siporyn da joq. Zaýyt tursa tura bersin, jumysshylar oryn­dary joǵala bersin degenniń keri. Sonda basshy ketse, jumys ja­sap turǵan kásiporyn da qu­ryp ketýi kerek pe? Sonyń ar­tynan oryndaýshy dırektor qoı­yp, quqyq qorǵaý organdarymen birge jumys jasaýǵa bolar edi ǵoı. Qoıǵan qaraýyldaryna qara­maı, qymbat elek­trondy jab­dyq­tar talan-tarajǵa túsip jatyr. Endi ol zaýytty kim alsa da, ol 3-4 jyl taǵy da jumys istemeıdi. Mine, bizdiń jaýap­syz­dy­ǵy­myz. Respýblıkamyzdyń eko­no­mıka­syn bir jaǵynan kóterý, bir jaǵynan qurtý. Ekinshi zaýyt – «El yrysy». Oǵan dırektoryn otyrǵyzdy, zaýyt sottyń sheshimimen astyq kor­porasııasyna berildi. Endi olar da almaı otyr. Zaýytty júrgizgen joq. Olar alma­ǵan­dyq­tan, zaýyt talan-tarajǵa tústi. Mine, bizdiń istep turǵan óndi­riske teris qaraý. Jumysshy ju­mys­syz qaldy, bıýdjetke qomaq­ty qarjy túspeıdi. Sóıtip, me­niń túsinbeıtinim, bastyǵy sot­taldy dep zaýytty qurtý kerek pe? Ony búgin «QazAgro» ult­tyq holdıngi» aksıonerlik qo­ǵamy qaıta jumys istetýi kerek. Olaı etpesek, bıdaı saqtaıtyn elevator salý qajet bolady. Oblysta osyndaı jaǵdaıda turǵan zaýyttar barshylyq. Jambyl byl­ǵary aıaq kıim zaýytynda qoı­ylǵan ıta­lııa­lyq jańa jabdyqtar qazir joq. Zaý­yt qańyrap bos tur. Qos­alqy ból­shek­ter zaýyty da osyndaı jaǵdaıda. Osy óndiris­terdi júr­gizip, toqtatpaý kerektigin bile tura, nege bizdiń Úkimet, mınıstrler, jergilikti bas­qarý organ­dary arnaıy qaýly qabyl­damaı­dy. Qanshama mıllıard­ta­ǵan shy­ǵyn, qansha qarajat ón­di­rip ala almaı otyrmyz? Osyǵan kim jaýap beredi? Zaýyttyń bastyǵy qurydy dep istep turǵan zaýytty joıýdy qoıý kerek. Ýaqytynda zaýytty júrgizbeı, qabyldap alǵan bank mekemesi, ulttyq holdıngter, fırmalar jaýapkershilikke tartylýy tıis. Qazaqta «Aýrýyn jasyrǵan óledi» degen ataly sóz bar. Bizdiń Úkimet osy sózdi qaperinen shy­ǵa­ryp alyp otyr. Onymen qosa, aımaqtardaǵy ákimder de, mınıstrler de joǵary jaqqa tek ja­ǵymdy aqparat berip, jaǵymsyz jaǵdaılardy jasyryp qalýǵa tyrysyp baǵady. Al kúni erteń jalǵan aqpar berýshilik jarǵa jyqpasyna kim kepil?! Iаǵnı, «bar­lyǵy jaqsy» dep eldi de, Elbasyn da aldaǵannan eshteńe utpasymyz aıdan anyq. «О́tirik­tiń quıryǵy bir-aq tutam» degen qaǵıdany eskeretin bolsaq, bú­gingi ótirigimizge erteń barmaq shaınamas úshin áreket etýimiz kerek. Iаǵnı, toqyraǵan óndiris oryn­darynyń tamyryna qan jú­girtý qajet. О́ıtkeni, olardyń ár­qaı­sysynyń artynda jumyssyz qalǵan qarapaıym adamdardyń taǵdyry tur. Úkimet tek sheteldikterge jalpaqshe­sheılik tany­ta bermeı, ekonomı­kadaǵy «aýrý­lar­ǵa» da kózin ashyp qaraǵany abzal. Amankeldi MOMYShEV, Májilis depýtaty.