Qazaq prozasy tarıhynda óshpesteı iz qaldyrǵan qalamgerler qatarynda Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, táýelsiz «Tarlan» syılyǵynyń ıegeri Qabdesh Jumadilov te bar. Onyń qalamynan týǵan «Saryjaılaý», «Bir túp torańǵy», «Sáıgúlikter», «Qaraýyl», «Bir qalanyń turǵyndary», «Tul dúnıe» sııaqty povest-hıkaıattary men «Kókeıkesti», «Sońǵy kósh», «Taǵdyr», «Prometeı alaýy», «Qylkópir», «Atameken» atty romandary oqyrman qaýymǵa etene tanys.
Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary jazylǵan eki tomdyq tarıhı romany «Daraboz» týraly Sh.Eleýkenov, T.Sydyqov, M.Hamzın, J.Dádebaev, A.Egeýbaev jáne t.b. belgili ǵalymdar kezinde baspasóz betterinde jyly-jyly lebiz bildirgeni de ózimizge belgili desek, bul maqalalarda romanǵa ár qyrynan analıtıkalyq taldaýlar jasalǵan bolatyn. Sondaı-aq, bul roman boıynsha 2007 jyly akademık R.Berdibaıdyń jetekshiligimen D.Bolathanuly «Q.Jumadilovtiń «Daraboz» dılogııasy (janr jáne poetıka)» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa da qorǵady. Atalmysh ǵylymı eńbekte ǵalym: «Shyǵarma tikeleı otbasy epızodynan emes, han keńesi epızodynan bastalýy roman-epopeıanyń sharttaryna saı kelmeıdi degen pikir týdyrmaýy kerek. Sóz joq, L.Tolstoıdyń salyp ketken epopeıanyń jekelegen adamdar áreketin, otbasy qatynastaryn sýretteı otyryp, tarıh syrlaryn ashý degen formýlasy keıingi epopeıalarda da, sonyń ishinde M.Áýezovtiń týyndysynda da berik saqtalady. Q.Jumadilovtiń romany sol dáýirdiń basty tarıhı jaǵdaıy baıandalýmen ashylyp, tek keıingi bólimde ǵana túbegeıli otbasyǵa qaraı oıysady. Bul avtordyń ózindik sheshimi tolstoılyq formýlaǵa baǵynbaǵanmen, epopeıanyń negizgi mindetinen aýytqymaıdy, tarıhtyń ishki mánin jetkizýde, tarıhı oıdy ashýda jasalǵan tyń ádis», deı kele ádebıetimizge qosylǵan tyń eńbek, súbeli úles ekendigin ashyp aıtyp, eńbektiń janrlyq sıpaty men poetıkalyq erekshelikterine de jan-jaqty taldaý jasaý arqyly óz oıyn dáleldep shyǵady.
H.Oraltaıdyń «Elimaılap ótken ómir», A.Altaıdyń «Altaıdan aýǵan el», B.Tilegenovtyń «Tuıyq ómirdiń qupııasy», Á.Nurshaıyqovtyń «О́tkelder», R.Toqtarovtyń «Biteý jara», M.Maǵaýınniń «Men» romandarymen birge Q.Jumadilovtiń «Tańǵajaıyp dúnıe» shyǵarmasy da ómirbaıandyq romandardyń aldyńǵy shebinen oryn alǵan shyǵarmalardyń biri. Ádebıetimizdegi bul janrdyń ózindik qoryna olja salý úshin kez-kelgen qalamgerge ómirlik baı tájirıbe men sýretkerlik dıapazon keńdigi qajet. Bul júrdek ýaqyttyń bezbenine túsip, nebir qym-qıǵash joldan ótkennen keıingi oı tarazysyna eles túsiretin dúnıelerdiń jańǵyryǵy ispetti. Ári qazaq ádebıetiniń qoryna ushan-teńiz týyndy ákelgen qalamy qanatty Q.Jumadilov sııaqty jazýshylardyń árbir keıipkeriniń ishki álemindegi psıhologııalyq qubylystarǵa tereń boılaý úshin de bul kerek. Keıingi jas urpaqqa ǵumyrbaıandyq shyǵarmalardyń berer ónegesi de osy turǵydan ólshense ıgi.
Sońǵy jyldary jazylǵan «Máńgilik maıdan», «Naıman-Ana eskertkishi», «Tozaq oty», «Abylaıdyń aqyrǵy batyry», «Aranǵa túsken aqqýlar» atty tarıhı hıkaıattary da belgili bir kezeńniń tarıhı shyndyǵyn ashýǵa baǵyttalǵan.
«Tarıhı romanshylar kezeńi» atalatyn 1960-1990 jyldardaǵy povesterin qospaǵanda, qazaq prozasynyń qorjynyna «Kókeıkesti» men «Sońǵy kósh», «Taǵdyr» sııaqty qomaqty romandardy salǵan Q.Jumadilovtiń keıingi jyldary jazǵan búgingi qoǵamnyń ártúrli máselelerin qamtıtyn áńgimeleriniń ózi bir tóbe. Atap aıtqanda, «Zaýal», «Mergen», «Amanat», «Emen men qaıyń», «Ámbebap áıel», «Ol da bir qyzyq dáýren-di», «Bás, nemese qarager attyń hıkaıasy», «Esi aýysqan adamdar», «Kúıeý bala», «Abaqty», «Keshirim», «Bir shólmek syra», «Fánı men baqı dúnıe arasy», «Toqymqaǵar», t.b. áńgimeleri – sońǵy on jyldaǵy jazýshy jetistigi. Munyń barlyǵy da baspasózde jarııalanyp, oqyrmandaryna jol tartty.
Q.Jumadilov shyǵarmalarynyń ereksheligi sonda, ol adam bolmysy men ult bolmysyn birlikte, tutas dúnıe keńistiginde qarastyrady. Uly Abaıdyń «Atanyń balasy bolma, adamnyń balasy bol» deýi, odan keıingi Alash zııalylarynyń eń aldymen adamdyq prınsıpti bárinen joǵary qoıýy qazaq etnosynyń atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan «adam bolý – jaqsylyq jasaý» degen kózqarasyn meńzeıdi.
HH ǵasyrdyń bas kezinde «Ultshyldyq degenimiz – ultyn súıý» degen qaǵıdany ornyqtyrǵan A.Baıtursynov bastaǵan ult qamyn oılaýshy Alash arystarynyń oı-pikirimen jastaıynan tanys, Baıtursynov «Álipbıimen» alǵashqy saýatyn ashqan Q.Jumadilov qolynan kelgenshe Alash ıdeologtarynyń totalıtarlyq júıe tunshyqtyryp tastaǵan arman-múddesin ashyq aıtýǵa tyrysty. Sondyqtan da ol Shyńjanda júrip «ultshyl» atansa, oǵan sebep bolǵan faktorlardy kórsetip berýge umtyldy. Osy arqyly adam ómiriniń mán-maǵynasyn uǵyndyrdy, ultyn meılinshe súıgen adamnyń «ultshylǵa» aınalý sebebin dáleldeı otyryp, otarlaýshy alpaýyt ımperııalardyń qıturqy ádis-tásilderin kórkem beıneleý arqyly zerdemizge quıyp berýge den qoıdy. Sonymen birge «ultshyl» bolý aıyp emes, qaıta maqtanyshpen aıtylatyn sóz bolý kerektigin «Darabozda» Qabanbaı, «Taǵdyrda» Demejan, «Prometeı alaýynda» Aqtaılaq bı, «Abylaıdyń aqyrǵy batyryndaǵy» Berdiqoja, «Tul dúnıede» Áset aqyn, «Sońǵy kóshte» Alash ıdeıasyn júregine berik uıalatqan Estaı, Sháken, Tursyn, Nartaı, t.b. naqtyly tarıhı obrazdar arqyly sıpattaı otyryp, «ultshyl» men «násilshildiktiń» ara-jigin ajyratyp berdi.
Q.Jumadilov shyǵarmalarynyń kótergen taqyryby men ıdeıalyq mazmuny qazirgi uly derjavalardyń usaq elderdi jutyp qoıýǵa baǵyttalǵan jahandaný (globalızasııa) kezinde tipti qajettilikke aınalýy kerek. Sebebi, uly derjavalardyń jumyryna juq bolyp ketpeý úshin kókirek kózińdi ashatyn «túzý tarıhqa» (A.Baıtursynov) laıyq jazylǵan kórkemdik qýaty kúshti shyǵarmalar asa qajet. Bul turǵydan alǵanda, onyń týyndylary ótkennen sabaq alýǵa ǵana úıretip qoımaıdy, ótkeniń arqyly maqtanýǵa da úıretedi. Abylaı han men Qabanbaı batyr ómir súrgen kezeńnen bastap, táýelsizdik alǵanǵa deıingi qazaq halqynyń azattyq jolyndaǵy erlikke toly kezeńderi tap Q.Jumadilov shyǵarmalarynda kórsetilgendeı esh jerde jazylmaǵan. Otarlaý kezeńderiniń qatparly saıasatyn tarıhshylardyń ózi áli kúnge deıin belgili bir júıege túsirip bere almaı otyrǵanda, Q.Jumadilovtiń bul taqyryptyń tereńine boılap ketken tom-tom romandary men tarıhı hıkaıattary tereń taldaýǵa zárý ekendigin ýaqyttyń ózi dáleldep otyr.
Q.Jumadilov 1936 jyly kókek aıynyń 24-juldyzynda Tarbaǵataı taýynyń kúngeı betindegi Sháýeshek shaharynan elý shaqyrym jerdegi Maldybaı bulaǵyndaǵy qazaqtyń kıiz úıinde dúnıege kelgen. Shyǵys hıssasy negizinde qoıylǵan Arnurashıt degen aǵasyna uıqastyryp, alǵash azan shaqyrǵanda oǵan Qabdyrashıt degen at qoıylǵan eken. Biraq ata-ana, aǵaıyn-týǵan, aýyl-aımaǵy erkeletip Qabdesh atandyrǵan.
1944 jyly Maldybaı qystaýyna jaqyn Sibeti degen jerdegi ákesi Jumadil saldyrǵan tórt synyptyq bastaýysh mektepke segiz jasynan barǵanymen, emtıhan alǵanda álippeni taqyldap oqyp, qıssa, dastandardy jatqa soqqan balany birden ekinshi synypqa qabyldaıdy. Úshinshi synyptan bastap din sabaǵyn da qosymsha oqytady. Sóıtip, Sibeti mektebin 1947 jyly úzdik baǵamen bitirip, ary qaraı oqýdy 1949 jyly Sháýeshek qalasynda jalǵastyrady. Tursyn, Sháken, Seıitbek, Dáýitbek, Úrkinshi sııaqty jetekshi muǵalimderden dáris alady. Keıin osy adamdar jazýshy shyǵarmalarynyń qaharmandaryna aınalady.
Q.Jumadilov – ádebıetke óleńmen kelgen qalamger. Bolashaq jazýshynyń «Shyńjań» gazetine jibergen alǵashqy shyǵarmasyn sol tustaǵy gazet qyzmetkeri, qazirgi belgili aqyn Orazaqyn Asqar unatyp, gazetke daıyndap beredi. Tuńǵysh jarııalanǵan osy óleńnen keıin aımaqtyq «Tarbaǵataı» gazeti men ólkelik «Shuǵyla» jýrnalyna úzbeı óleńderi jarııalanyp turady. Al tuńǵysh prozalyq shyǵarmasy 1956 jyly «Shuǵyla» jýrnalynyń birinshi sanynda jarııalanǵan «Jamal» atty áńgimesinen bastalady. Onyń Qazaqstandaǵy alǵashqy shyǵarmashylyq qadamy da óleńmen bastalypty. 1957 jylǵy «Qazaq ádebıeti» gazetiniń poezııa bóliminiń bastyǵy, búginde seksenniń seńgirine shyqqan qart aqyn Muzafar Álimbaevtyń kómegimen bolashaq jazýshynyń bir top óleńi respýblıkalyq gazettiń betine jarq ete qalǵanda, sol tustaǵy ádebı orta men stýdentter arasynda bolashaq jazýshynyń bedeli birden aspandap shyǵa keledi. Budan keıin kóp ótpeı óleńderi «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetine, «Pıoner» jýrnalyna jarııalanady. Q.Jumadilovtiń tuńǵysh kitaby da 1966 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «Jas dáýren» atty óleńder jınaǵy eken.
1956 jyly shet elge oqýǵa jiberý úshin Sháýeshek qalasyna eki oryn bólinedi. Sonyń biri úzdik oqýshy bolǵandyqtan Q.Jumadilovke buıyrady. Sóıtip, arnaıy ókimet joldamasymen sol kezdegi Qazaqstannyń astanasy Almatyǵa kelip, oqýǵa túsedi. Qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń 2-kýrsyn aıaqtaǵan bette 1958 jyly eldegi naýqanǵa baılanysty sheteldegi stýdentterdi de Qytaı ókimeti qaıta shaqyrtyp alady. 1955 jylǵa deıin «keri tóńkerisshilderdi bastyqtyrý», «jer arendasyn kemitý», «pomeshıkterdi tárkileý», «úshke qarsy, beske qarsy» degen sııaqty qozǵalystar kezinde proletarıat dıktatýrasy óziniń eń ótkir qarýyn jergilikti jerdegi el basqarǵan tulǵalar men belgili aqyn-jazýshylarǵa baǵyttady. «Ońǵa beıim element» jáne «jergilikti ultshyl» degen eki birdeı «ataqqa» ıe bolyp úlgergen Q.Jumadilov «barlyq gúlder ashylsyn, barsha bulbul saırasyn» atty «Ashylyp–saıraý» naýqanynyń kókparyna aınalady. Arada kóp ýaqyt ótpeı, «Saıraǵannyń bári bulbul emes, sheshek atqannyń bári gúl emes... Bulbuldan – qarǵany, gúlden – aram shópti ajyratýymyz kerek!» degen uranmen «stıl túzetý» naýqany shyǵady. Qyzý naýqan kezinde bolashaq jazýshy ózine jabylǵan jalanyń bárine dáleldi jaýap aıtsa da ony «eńbekpen ózgertý lagerine» jiberedi. Sóıtip, jazýshy ómiri 1958-1962 jyldary qýǵyn-súrginge aınalady. 1961 jylǵy kóktemniń basynan ony «tómenge túsirip», Tarbaǵataı aımaǵyna jiberedi. Biraq Q.Jumadilovtiń «ıdeıa qaltasy» degen qosymsha qujaty ýaqytynda jiberilmeı, ne jergilikti jerden jumys taýyp bermeı, ony toǵyz aıǵa jýyq sandaltady. Almatydan oqyp kelgen ájeptáýir ataǵy bar azamatty tipti mektepte maman jetispeı jatsa da, jumysqa qabyldamaıdy. Aqyry atalas aǵaıyny, Sibeti mektebiniń dırektory Nurtaı Qojabekov jaýapkershilikti óz moınyna ala otyryp, bolashaq jazýshyny bastaýysh synypqa muǵalim etip qabyldaıdy. «Sóıtip men 22 jasymda «ultshyl» atandym. Bul – meniń ımperııalyq ókimet bergen tuńǵysh ataǵym edi. Áýelde qulaqqa túrpideı tıgenimen, kele-kele etim úırenip, bul attan onsha úrikpeıtin boldym. Tipti, maqtanysh etýge de bolatyndaı. Alaıaq, satqyn, ury-qary, qaraqshy atanbaı, ultshyl atanǵanyma myń bir táýba! Árıne, keıin abyroıǵa jetip, elge tanylǵan kezimde halyq bergen, úkimet bekitken basqa da ataq-dárejelerim bar. Sol qatarda jastaı taǵylǵan «ultshyl» degen aıdardy da dalaǵa tastaǵym kelmeıdi. Teginde, qaı elde bolmasyn, otarshyl ókimettiń «halyq jaýy» degenderin – «Halyq qaharmany», «ultshyl» dep ataǵandaryn «elin súıgen patrıot» dep uqsaq qatelespeımiz», – deıdi jazýshynyń ózi. Otanshyl, halyqshyl degen sózder jaqsy bolǵanda «ultshyl» degen sózdiń qubyjyq qusap kórinýi áýelde Keńes ókimetiniń Alashorda qaıratkerlerin osylaı atap, bul sóz áli kúnge deıin óziniń «qorqynyshty» sıpatynan arylmaı kele jatqandyǵyn Q.Jumadilov «Tańǵajaıyp dúnıe» atty ómirbaıandyq kitabynda jerine jetkize jazady.
Mine, osy ýaqytta ol Kremlge júzdegen adamnyń qolyn qoıǵyzyp, óz atynan jáne Shárip Aqyshev degen naǵashysynyń atynan onshaqty ret hat joldaıdy. Sháýeshektegi SSRO konsýldyǵyna kirip, oǵan kelgen jaýaptarmen de tanysady. Sol kezde Q.Jumadilovke eldiń senim artýynyń bir sebebi, onyń jas jazýshy degen ataǵyna qosa, eki jyl Almatyda oqyp, kırıllısa men orysshany jaqsy meńgerýi sebep bolady. Shekara ashylǵan bette dúr kóterilgen eldi toqtata almaı qalǵan jergilikti ókimet «kóshken eldi bógeı almasaq ta, sony uıymdastyrǵan «buzaqylardy» ustap qaldyq» deý úshin kóshti uıymdastyrýshylar men kináli adamdardy izdeýge shuǵyl kirisken kezde eń aldymen Q.Jumadilovke qaýip tónetini jaıdan-jaı emes. Der kezinde habar tıip, qashyp úlgermegende qazaq ádebıetiniń altyn qoryna osynshama mol dúnıeniń qosylýy neǵaıbyl edi.
Demek, 1962 jylǵy bas-aıaǵy jıyrma shaqty kúnniń ishinde Sháýeshek mańyndaǵy qalyń eldiń shekaradan údere kóship óte shyǵýyndaǵy negizgi ıdeıa men joba-jospar dál sol kezden bastalǵan deýimizge negiz bar. 1962 jyly ol ólkeni birjola tastap, shekara mańyndaǵy tutas kóterilgen eldi bastap, bergi betke ótip ketkennen keıin Q.Jumadilov qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi úzilip qalǵan oqýyn qaıta jalǵastyrady. 1965 jyly ýnıversıtetti bitirgen soń, áýeli «Qazaq ádebıeti» gazetinde, sosyn 1967 jyly «Jazýshy» baspasynyń proza bóliminde 1976 jylǵa deıin aǵa redaktor bolyp jumys isteıdi, 1976-1981 jyldar aralyǵynda memlekettik baspasóz komıtetinde qyzmet atqarady. Keńsede otyryp atqarǵan jumystarynyń qysqasha tarıhy osyndaı. Al 1981 jyldan bastap, qazirgi ýaqytqa deıin tek shyǵarmashylyq jumyspen ǵana aınalysyp keledi. Búginde Sáýle Áýkenqyzy ekeýi tórt ul, bir qyz tárbıelep, ósirip, ardaqty ata, aıaýly ájege aınalyp otyr.
Árıne, keńes ókimetiniń qylyshynan qan tamyp turǵan keziniń ózinde janyn shúberekke túıe júrip, qazaq halqynyń muń-muqtajyn aıtýǵa umtylǵan Q.Jumadilov syndy «qazaq karasóziniń darabozy» (B.Sharahymbaı), «Sońǵy kóshtiń qara nary» (N.Qazybekov), «Taǵdyry bólek Tarlanboz» (A.Núsiphanuly), «Qazaq prozasynyń muztaýy» (T.Ahmetjan), «Taǵdyr tamyrshysy» (Q.Ysqaquly), «Muraty bıik sýretker» (M.Hamzın), «Taǵdyrly tulǵa» (T.Jurtbaı), «Daraboz jazýshy» (J.Elshibek) atanǵan qalamgerdiń shyǵarmashylyǵyndaǵy tyń oı men taqyryp sonylyǵy talaı zertteýlerdiń ózegine aınalary haq.
Q.Jumadilovtiń on eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵyna alǵysózinde zamandasy ári qalamdasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Ákim Tarazı bylaı dep jazypty: «Qabdesh – tilge asa baı jáne ár sózdiń sıqyrly boıaýyn jan-tánimen názik sezinetin jazýshy. Til baılyǵy degenimiz – qazaqtyń eskili-jańaly sózderin kóp bilý ǵana emes, ár sózge jan bitirip, qalaýyn taýyp, óz ornynda durys qoldaný ǵoı. Til sheberligi dep osyny aıtady. Bul jaǵynan alǵanda, Qabdesh – ádebıetimizdegi sanaýly sheberlerdiń biri. Jumadilov prozasyn oqyǵanda, ókpeń qysylmaıdy, oıly-shuqyrǵa urynyp kibirtiktemeısiń. Beıne aýasy taza keń saraıǵa kirgendeı, kóńiliń sergip, rahattanyp otyrasyń». On eki tomdyqtyń ishindegi on tomy – roman, bir tomy áńgime-povesteri, bir tomy pýblısıstıkalyq janrda jazylǵan shyǵarmalary. Onda ocherki de, syn, problemalyq maqalalary da qamtylǵan. Odan beri jazylǵan kórkem týyndylary qanshama, biz ony maqala basynda keltirdik.
Saıyp kelgende, qalamger ata-baba danalyǵynan, sol silemde qalyptasqan ultynyń ǵumyr súrý daǵdysynan, jón-josyǵynan kóz jazbaı, adamǵa da, qoǵamǵa da, zamanǵa da sabyrly ári sergek qarap, óziniń oǵan degen ishki paıymyn aq qaǵazǵa túsirýden jalyqqan emes.
Rýda ZAIKENOVA, Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.
Qazaq prozasy tarıhynda óshpesteı iz qaldyrǵan qalamgerler qatarynda Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, táýelsiz «Tarlan» syılyǵynyń ıegeri Qabdesh Jumadilov te bar. Onyń qalamynan týǵan «Saryjaılaý», «Bir túp torańǵy», «Sáıgúlikter», «Qaraýyl», «Bir qalanyń turǵyndary», «Tul dúnıe» sııaqty povest-hıkaıattary men «Kókeıkesti», «Sońǵy kósh», «Taǵdyr», «Prometeı alaýy», «Qylkópir», «Atameken» atty romandary oqyrman qaýymǵa etene tanys.
Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary jazylǵan eki tomdyq tarıhı romany «Daraboz» týraly Sh.Eleýkenov, T.Sydyqov, M.Hamzın, J.Dádebaev, A.Egeýbaev jáne t.b. belgili ǵalymdar kezinde baspasóz betterinde jyly-jyly lebiz bildirgeni de ózimizge belgili desek, bul maqalalarda romanǵa ár qyrynan analıtıkalyq taldaýlar jasalǵan bolatyn. Sondaı-aq, bul roman boıynsha 2007 jyly akademık R.Berdibaıdyń jetekshiligimen D.Bolathanuly «Q.Jumadilovtiń «Daraboz» dılogııasy (janr jáne poetıka)» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa da qorǵady. Atalmysh ǵylymı eńbekte ǵalym: «Shyǵarma tikeleı otbasy epızodynan emes, han keńesi epızodynan bastalýy roman-epopeıanyń sharttaryna saı kelmeıdi degen pikir týdyrmaýy kerek. Sóz joq, L.Tolstoıdyń salyp ketken epopeıanyń jekelegen adamdar áreketin, otbasy qatynastaryn sýretteı otyryp, tarıh syrlaryn ashý degen formýlasy keıingi epopeıalarda da, sonyń ishinde M.Áýezovtiń týyndysynda da berik saqtalady. Q.Jumadilovtiń romany sol dáýirdiń basty tarıhı jaǵdaıy baıandalýmen ashylyp, tek keıingi bólimde ǵana túbegeıli otbasyǵa qaraı oıysady. Bul avtordyń ózindik sheshimi tolstoılyq formýlaǵa baǵynbaǵanmen, epopeıanyń negizgi mindetinen aýytqymaıdy, tarıhtyń ishki mánin jetkizýde, tarıhı oıdy ashýda jasalǵan tyń ádis», deı kele ádebıetimizge qosylǵan tyń eńbek, súbeli úles ekendigin ashyp aıtyp, eńbektiń janrlyq sıpaty men poetıkalyq erekshelikterine de jan-jaqty taldaý jasaý arqyly óz oıyn dáleldep shyǵady.
H.Oraltaıdyń «Elimaılap ótken ómir», A.Altaıdyń «Altaıdan aýǵan el», B.Tilegenovtyń «Tuıyq ómirdiń qupııasy», Á.Nurshaıyqovtyń «О́tkelder», R.Toqtarovtyń «Biteý jara», M.Maǵaýınniń «Men» romandarymen birge Q.Jumadilovtiń «Tańǵajaıyp dúnıe» shyǵarmasy da ómirbaıandyq romandardyń aldyńǵy shebinen oryn alǵan shyǵarmalardyń biri. Ádebıetimizdegi bul janrdyń ózindik qoryna olja salý úshin kez-kelgen qalamgerge ómirlik baı tájirıbe men sýretkerlik dıapazon keńdigi qajet. Bul júrdek ýaqyttyń bezbenine túsip, nebir qym-qıǵash joldan ótkennen keıingi oı tarazysyna eles túsiretin dúnıelerdiń jańǵyryǵy ispetti. Ári qazaq ádebıetiniń qoryna ushan-teńiz týyndy ákelgen qalamy qanatty Q.Jumadilov sııaqty jazýshylardyń árbir keıipkeriniń ishki álemindegi psıhologııalyq qubylystarǵa tereń boılaý úshin de bul kerek. Keıingi jas urpaqqa ǵumyrbaıandyq shyǵarmalardyń berer ónegesi de osy turǵydan ólshense ıgi.
Sońǵy jyldary jazylǵan «Máńgilik maıdan», «Naıman-Ana eskertkishi», «Tozaq oty», «Abylaıdyń aqyrǵy batyry», «Aranǵa túsken aqqýlar» atty tarıhı hıkaıattary da belgili bir kezeńniń tarıhı shyndyǵyn ashýǵa baǵyttalǵan.
«Tarıhı romanshylar kezeńi» atalatyn 1960-1990 jyldardaǵy povesterin qospaǵanda, qazaq prozasynyń qorjynyna «Kókeıkesti» men «Sońǵy kósh», «Taǵdyr» sııaqty qomaqty romandardy salǵan Q.Jumadilovtiń keıingi jyldary jazǵan búgingi qoǵamnyń ártúrli máselelerin qamtıtyn áńgimeleriniń ózi bir tóbe. Atap aıtqanda, «Zaýal», «Mergen», «Amanat», «Emen men qaıyń», «Ámbebap áıel», «Ol da bir qyzyq dáýren-di», «Bás, nemese qarager attyń hıkaıasy», «Esi aýysqan adamdar», «Kúıeý bala», «Abaqty», «Keshirim», «Bir shólmek syra», «Fánı men baqı dúnıe arasy», «Toqymqaǵar», t.b. áńgimeleri – sońǵy on jyldaǵy jazýshy jetistigi. Munyń barlyǵy da baspasózde jarııalanyp, oqyrmandaryna jol tartty.
Q.Jumadilov shyǵarmalarynyń ereksheligi sonda, ol adam bolmysy men ult bolmysyn birlikte, tutas dúnıe keńistiginde qarastyrady. Uly Abaıdyń «Atanyń balasy bolma, adamnyń balasy bol» deýi, odan keıingi Alash zııalylarynyń eń aldymen adamdyq prınsıpti bárinen joǵary qoıýy qazaq etnosynyń atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan «adam bolý – jaqsylyq jasaý» degen kózqarasyn meńzeıdi.
HH ǵasyrdyń bas kezinde «Ultshyldyq degenimiz – ultyn súıý» degen qaǵıdany ornyqtyrǵan A.Baıtursynov bastaǵan ult qamyn oılaýshy Alash arystarynyń oı-pikirimen jastaıynan tanys, Baıtursynov «Álipbıimen» alǵashqy saýatyn ashqan Q.Jumadilov qolynan kelgenshe Alash ıdeologtarynyń totalıtarlyq júıe tunshyqtyryp tastaǵan arman-múddesin ashyq aıtýǵa tyrysty. Sondyqtan da ol Shyńjanda júrip «ultshyl» atansa, oǵan sebep bolǵan faktorlardy kórsetip berýge umtyldy. Osy arqyly adam ómiriniń mán-maǵynasyn uǵyndyrdy, ultyn meılinshe súıgen adamnyń «ultshylǵa» aınalý sebebin dáleldeı otyryp, otarlaýshy alpaýyt ımperııalardyń qıturqy ádis-tásilderin kórkem beıneleý arqyly zerdemizge quıyp berýge den qoıdy. Sonymen birge «ultshyl» bolý aıyp emes, qaıta maqtanyshpen aıtylatyn sóz bolý kerektigin «Darabozda» Qabanbaı, «Taǵdyrda» Demejan, «Prometeı alaýynda» Aqtaılaq bı, «Abylaıdyń aqyrǵy batyryndaǵy» Berdiqoja, «Tul dúnıede» Áset aqyn, «Sońǵy kóshte» Alash ıdeıasyn júregine berik uıalatqan Estaı, Sháken, Tursyn, Nartaı, t.b. naqtyly tarıhı obrazdar arqyly sıpattaı otyryp, «ultshyl» men «násilshildiktiń» ara-jigin ajyratyp berdi.
Q.Jumadilov shyǵarmalarynyń kótergen taqyryby men ıdeıalyq mazmuny qazirgi uly derjavalardyń usaq elderdi jutyp qoıýǵa baǵyttalǵan jahandaný (globalızasııa) kezinde tipti qajettilikke aınalýy kerek. Sebebi, uly derjavalardyń jumyryna juq bolyp ketpeý úshin kókirek kózińdi ashatyn «túzý tarıhqa» (A.Baıtursynov) laıyq jazylǵan kórkemdik qýaty kúshti shyǵarmalar asa qajet. Bul turǵydan alǵanda, onyń týyndylary ótkennen sabaq alýǵa ǵana úıretip qoımaıdy, ótkeniń arqyly maqtanýǵa da úıretedi. Abylaı han men Qabanbaı batyr ómir súrgen kezeńnen bastap, táýelsizdik alǵanǵa deıingi qazaq halqynyń azattyq jolyndaǵy erlikke toly kezeńderi tap Q.Jumadilov shyǵarmalarynda kórsetilgendeı esh jerde jazylmaǵan. Otarlaý kezeńderiniń qatparly saıasatyn tarıhshylardyń ózi áli kúnge deıin belgili bir júıege túsirip bere almaı otyrǵanda, Q.Jumadilovtiń bul taqyryptyń tereńine boılap ketken tom-tom romandary men tarıhı hıkaıattary tereń taldaýǵa zárý ekendigin ýaqyttyń ózi dáleldep otyr.
Q.Jumadilov 1936 jyly kókek aıynyń 24-juldyzynda Tarbaǵataı taýynyń kúngeı betindegi Sháýeshek shaharynan elý shaqyrym jerdegi Maldybaı bulaǵyndaǵy qazaqtyń kıiz úıinde dúnıege kelgen. Shyǵys hıssasy negizinde qoıylǵan Arnurashıt degen aǵasyna uıqastyryp, alǵash azan shaqyrǵanda oǵan Qabdyrashıt degen at qoıylǵan eken. Biraq ata-ana, aǵaıyn-týǵan, aýyl-aımaǵy erkeletip Qabdesh atandyrǵan.
1944 jyly Maldybaı qystaýyna jaqyn Sibeti degen jerdegi ákesi Jumadil saldyrǵan tórt synyptyq bastaýysh mektepke segiz jasynan barǵanymen, emtıhan alǵanda álippeni taqyldap oqyp, qıssa, dastandardy jatqa soqqan balany birden ekinshi synypqa qabyldaıdy. Úshinshi synyptan bastap din sabaǵyn da qosymsha oqytady. Sóıtip, Sibeti mektebin 1947 jyly úzdik baǵamen bitirip, ary qaraı oqýdy 1949 jyly Sháýeshek qalasynda jalǵastyrady. Tursyn, Sháken, Seıitbek, Dáýitbek, Úrkinshi sııaqty jetekshi muǵalimderden dáris alady. Keıin osy adamdar jazýshy shyǵarmalarynyń qaharmandaryna aınalady.
Q.Jumadilov – ádebıetke óleńmen kelgen qalamger. Bolashaq jazýshynyń «Shyńjań» gazetine jibergen alǵashqy shyǵarmasyn sol tustaǵy gazet qyzmetkeri, qazirgi belgili aqyn Orazaqyn Asqar unatyp, gazetke daıyndap beredi. Tuńǵysh jarııalanǵan osy óleńnen keıin aımaqtyq «Tarbaǵataı» gazeti men ólkelik «Shuǵyla» jýrnalyna úzbeı óleńderi jarııalanyp turady. Al tuńǵysh prozalyq shyǵarmasy 1956 jyly «Shuǵyla» jýrnalynyń birinshi sanynda jarııalanǵan «Jamal» atty áńgimesinen bastalady. Onyń Qazaqstandaǵy alǵashqy shyǵarmashylyq qadamy da óleńmen bastalypty. 1957 jylǵy «Qazaq ádebıeti» gazetiniń poezııa bóliminiń bastyǵy, búginde seksenniń seńgirine shyqqan qart aqyn Muzafar Álimbaevtyń kómegimen bolashaq jazýshynyń bir top óleńi respýblıkalyq gazettiń betine jarq ete qalǵanda, sol tustaǵy ádebı orta men stýdentter arasynda bolashaq jazýshynyń bedeli birden aspandap shyǵa keledi. Budan keıin kóp ótpeı óleńderi «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetine, «Pıoner» jýrnalyna jarııalanady. Q.Jumadilovtiń tuńǵysh kitaby da 1966 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «Jas dáýren» atty óleńder jınaǵy eken.
1956 jyly shet elge oqýǵa jiberý úshin Sháýeshek qalasyna eki oryn bólinedi. Sonyń biri úzdik oqýshy bolǵandyqtan Q.Jumadilovke buıyrady. Sóıtip, arnaıy ókimet joldamasymen sol kezdegi Qazaqstannyń astanasy Almatyǵa kelip, oqýǵa túsedi. Qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń 2-kýrsyn aıaqtaǵan bette 1958 jyly eldegi naýqanǵa baılanysty sheteldegi stýdentterdi de Qytaı ókimeti qaıta shaqyrtyp alady. 1955 jylǵa deıin «keri tóńkerisshilderdi bastyqtyrý», «jer arendasyn kemitý», «pomeshıkterdi tárkileý», «úshke qarsy, beske qarsy» degen sııaqty qozǵalystar kezinde proletarıat dıktatýrasy óziniń eń ótkir qarýyn jergilikti jerdegi el basqarǵan tulǵalar men belgili aqyn-jazýshylarǵa baǵyttady. «Ońǵa beıim element» jáne «jergilikti ultshyl» degen eki birdeı «ataqqa» ıe bolyp úlgergen Q.Jumadilov «barlyq gúlder ashylsyn, barsha bulbul saırasyn» atty «Ashylyp–saıraý» naýqanynyń kókparyna aınalady. Arada kóp ýaqyt ótpeı, «Saıraǵannyń bári bulbul emes, sheshek atqannyń bári gúl emes... Bulbuldan – qarǵany, gúlden – aram shópti ajyratýymyz kerek!» degen uranmen «stıl túzetý» naýqany shyǵady. Qyzý naýqan kezinde bolashaq jazýshy ózine jabylǵan jalanyń bárine dáleldi jaýap aıtsa da ony «eńbekpen ózgertý lagerine» jiberedi. Sóıtip, jazýshy ómiri 1958-1962 jyldary qýǵyn-súrginge aınalady. 1961 jylǵy kóktemniń basynan ony «tómenge túsirip», Tarbaǵataı aımaǵyna jiberedi. Biraq Q.Jumadilovtiń «ıdeıa qaltasy» degen qosymsha qujaty ýaqytynda jiberilmeı, ne jergilikti jerden jumys taýyp bermeı, ony toǵyz aıǵa jýyq sandaltady. Almatydan oqyp kelgen ájeptáýir ataǵy bar azamatty tipti mektepte maman jetispeı jatsa da, jumysqa qabyldamaıdy. Aqyry atalas aǵaıyny, Sibeti mektebiniń dırektory Nurtaı Qojabekov jaýapkershilikti óz moınyna ala otyryp, bolashaq jazýshyny bastaýysh synypqa muǵalim etip qabyldaıdy. «Sóıtip men 22 jasymda «ultshyl» atandym. Bul – meniń ımperııalyq ókimet bergen tuńǵysh ataǵym edi. Áýelde qulaqqa túrpideı tıgenimen, kele-kele etim úırenip, bul attan onsha úrikpeıtin boldym. Tipti, maqtanysh etýge de bolatyndaı. Alaıaq, satqyn, ury-qary, qaraqshy atanbaı, ultshyl atanǵanyma myń bir táýba! Árıne, keıin abyroıǵa jetip, elge tanylǵan kezimde halyq bergen, úkimet bekitken basqa da ataq-dárejelerim bar. Sol qatarda jastaı taǵylǵan «ultshyl» degen aıdardy da dalaǵa tastaǵym kelmeıdi. Teginde, qaı elde bolmasyn, otarshyl ókimettiń «halyq jaýy» degenderin – «Halyq qaharmany», «ultshyl» dep ataǵandaryn «elin súıgen patrıot» dep uqsaq qatelespeımiz», – deıdi jazýshynyń ózi. Otanshyl, halyqshyl degen sózder jaqsy bolǵanda «ultshyl» degen sózdiń qubyjyq qusap kórinýi áýelde Keńes ókimetiniń Alashorda qaıratkerlerin osylaı atap, bul sóz áli kúnge deıin óziniń «qorqynyshty» sıpatynan arylmaı kele jatqandyǵyn Q.Jumadilov «Tańǵajaıyp dúnıe» atty ómirbaıandyq kitabynda jerine jetkize jazady.
Mine, osy ýaqytta ol Kremlge júzdegen adamnyń qolyn qoıǵyzyp, óz atynan jáne Shárip Aqyshev degen naǵashysynyń atynan onshaqty ret hat joldaıdy. Sháýeshektegi SSRO konsýldyǵyna kirip, oǵan kelgen jaýaptarmen de tanysady. Sol kezde Q.Jumadilovke eldiń senim artýynyń bir sebebi, onyń jas jazýshy degen ataǵyna qosa, eki jyl Almatyda oqyp, kırıllısa men orysshany jaqsy meńgerýi sebep bolady. Shekara ashylǵan bette dúr kóterilgen eldi toqtata almaı qalǵan jergilikti ókimet «kóshken eldi bógeı almasaq ta, sony uıymdastyrǵan «buzaqylardy» ustap qaldyq» deý úshin kóshti uıymdastyrýshylar men kináli adamdardy izdeýge shuǵyl kirisken kezde eń aldymen Q.Jumadilovke qaýip tónetini jaıdan-jaı emes. Der kezinde habar tıip, qashyp úlgermegende qazaq ádebıetiniń altyn qoryna osynshama mol dúnıeniń qosylýy neǵaıbyl edi.
Demek, 1962 jylǵy bas-aıaǵy jıyrma shaqty kúnniń ishinde Sháýeshek mańyndaǵy qalyń eldiń shekaradan údere kóship óte shyǵýyndaǵy negizgi ıdeıa men joba-jospar dál sol kezden bastalǵan deýimizge negiz bar. 1962 jyly ol ólkeni birjola tastap, shekara mańyndaǵy tutas kóterilgen eldi bastap, bergi betke ótip ketkennen keıin Q.Jumadilov qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi úzilip qalǵan oqýyn qaıta jalǵastyrady. 1965 jyly ýnıversıtetti bitirgen soń, áýeli «Qazaq ádebıeti» gazetinde, sosyn 1967 jyly «Jazýshy» baspasynyń proza bóliminde 1976 jylǵa deıin aǵa redaktor bolyp jumys isteıdi, 1976-1981 jyldar aralyǵynda memlekettik baspasóz komıtetinde qyzmet atqarady. Keńsede otyryp atqarǵan jumystarynyń qysqasha tarıhy osyndaı. Al 1981 jyldan bastap, qazirgi ýaqytqa deıin tek shyǵarmashylyq jumyspen ǵana aınalysyp keledi. Búginde Sáýle Áýkenqyzy ekeýi tórt ul, bir qyz tárbıelep, ósirip, ardaqty ata, aıaýly ájege aınalyp otyr.
Árıne, keńes ókimetiniń qylyshynan qan tamyp turǵan keziniń ózinde janyn shúberekke túıe júrip, qazaq halqynyń muń-muqtajyn aıtýǵa umtylǵan Q.Jumadilov syndy «qazaq karasóziniń darabozy» (B.Sharahymbaı), «Sońǵy kóshtiń qara nary» (N.Qazybekov), «Taǵdyry bólek Tarlanboz» (A.Núsiphanuly), «Qazaq prozasynyń muztaýy» (T.Ahmetjan), «Taǵdyr tamyrshysy» (Q.Ysqaquly), «Muraty bıik sýretker» (M.Hamzın), «Taǵdyrly tulǵa» (T.Jurtbaı), «Daraboz jazýshy» (J.Elshibek) atanǵan qalamgerdiń shyǵarmashylyǵyndaǵy tyń oı men taqyryp sonylyǵy talaı zertteýlerdiń ózegine aınalary haq.
Q.Jumadilovtiń on eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵyna alǵysózinde zamandasy ári qalamdasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Ákim Tarazı bylaı dep jazypty: «Qabdesh – tilge asa baı jáne ár sózdiń sıqyrly boıaýyn jan-tánimen názik sezinetin jazýshy. Til baılyǵy degenimiz – qazaqtyń eskili-jańaly sózderin kóp bilý ǵana emes, ár sózge jan bitirip, qalaýyn taýyp, óz ornynda durys qoldaný ǵoı. Til sheberligi dep osyny aıtady. Bul jaǵynan alǵanda, Qabdesh – ádebıetimizdegi sanaýly sheberlerdiń biri. Jumadilov prozasyn oqyǵanda, ókpeń qysylmaıdy, oıly-shuqyrǵa urynyp kibirtiktemeısiń. Beıne aýasy taza keń saraıǵa kirgendeı, kóńiliń sergip, rahattanyp otyrasyń». On eki tomdyqtyń ishindegi on tomy – roman, bir tomy áńgime-povesteri, bir tomy pýblısıstıkalyq janrda jazylǵan shyǵarmalary. Onda ocherki de, syn, problemalyq maqalalary da qamtylǵan. Odan beri jazylǵan kórkem týyndylary qanshama, biz ony maqala basynda keltirdik.
Saıyp kelgende, qalamger ata-baba danalyǵynan, sol silemde qalyptasqan ultynyń ǵumyr súrý daǵdysynan, jón-josyǵynan kóz jazbaı, adamǵa da, qoǵamǵa da, zamanǵa da sabyrly ári sergek qarap, óziniń oǵan degen ishki paıymyn aq qaǵazǵa túsirýden jalyqqan emes.
Rýda ZAIKENOVA, Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.
Sońǵy jańalyqtar
Qostanaı oblysynda 5 mln gektar alqapqa egin egiledi
Aımaqtar • Búgin, 11:52
Mańǵystaý atom energetıkalyq kombınatynyń ujymy jańa Konstıtýsııany qoldady
Ata zań • Búgin, 11:49
Egis naýqanyna daıyndyq: Dıqandar úshin dızel baǵasy naryqtan 15%-ǵa tómen belgilendi
Úkimet • Búgin, 11:47
Qazaqstanda radıasııalyq qaýipsizdik qalaı retteledi?
Suhbat • Búgin, 11:40
Qaraǵandy – Jezqazǵan trassasynda rekonstrýksııa jumystary bastalady
Aımaqtar • Búgin, 11:34
Belgili kásipker Mıhaıl Shaıdorovtyń ákesine kólik syılady
Qoǵam • Búgin, 11:27
Ádemi nómirge áýestik: Júrgizýshiler bir aıda 6 mlrd teńgege jýyq qarajat jumsady
Qoǵam • Búgin, 11:12
Syr óńirinde taǵy bir aýyl araqtan bas tartty
Aımaqtar • Búgin, 11:05
Aqtóbedegi qus fabrıkasynda órt shyqty
Oqıǵa • Búgin, 11:00
Tórt birdeı tennısshimiz álemdik reıtıngtiń TOP-10 tizimine endi
Tennıs • Búgin, 10:50
Kóktemgi egin egý jáne jınaý jumystaryna qansha qarjy bólinedi?
Sharýashylyq • Búgin, 10:49
AQSh-tyń kelesi prezıdenti kim bolýy múmkin?
Álem • Búgin, 10:33
152 mln teńge zalal: Kókshetaýda qazynaǵa qol salǵan kásipkerlerdiń múlki memleketke qaıtaryldy
Jemqorlyq • Búgin, 10:28
Joǵarǵy sot sheshimi: Tramp engizgen ımporttyq tarıfter zańsyz dep tanyldy
Álem • Búgin, 10:10
Temirjol ótkelinde elektrovoz ben jeńil avtokólik soqtyǵysa jazdady
Oqıǵa • Búgin, 10:03
