Jazǵy ǵumyry kelteleý demeseń, Býrabaıdyń ishi-tysy osy bir tusta totyqustaı túrlenip, qulpyryp sala beredi. Qatqyldyǵy joq samal qanaty mamyq alaqanymen kúlteli qaraǵaı, syrǵaly qaıyń, terek, tal ataýlyny erkelete sıpap, erkin jelpinedi. Kókshetaý, Jekebatyr, Bólektaý tabandarynan tepsinip shyqqan móldir bulaq sýlary tabıǵı arnalaryna túsip alyp, sholpydaı syńǵyrlaı quldyrańdap, Shortandy, Shabaqty, Áýlıe kólderge baǵyt túzeıdi.
Osyndaı bir sárýárli sátte salt atty Birjan sal qasynda eki seriktesimen Búrkittini artqa tastap, Jókeı kóldi jaǵalaı jeńil jortpaqpen kele jatqan. Kúlteli shashaqtary tógilip ketken aq sharqatty moınyna oraı tastap, tórt saıdyń toǵysqan tusyna úki qadaǵan qundyz bórkin qamshysynyń sabymen ántek kóterip, shekelete qondyrǵan saldyń búırek bet, qyran qabaqty júzinde myna tabıǵatpen astasyp ketken ǵajap jarasymdylyq bar edi.
Birjannyń sergek qulaǵy Qotyrkól tustan salǵan tosyn ándi qasyndaǵylardan ilkim erte shalsa kerek.
– Al, toqtaı qalyńdar, – dep at basyn tejep, án kóterilgen tusqa er ústinde enteleı eńkeıip qalǵan sal az-kem aıaldaǵan.
– Mynaý meniń «Qaýdirlettimim» ǵoı. Qap, áttegene... Qaıyrma tusyn buzyp aıtty-aý. Álde daýysy jetpedi me, – degen Birjekeń atyn tebine bergen.
Sóıtkenshe bolmaı bular qarsy betten qos qarany shalǵan. Ol on eki ata Atyǵaıdyń Baǵys tabynan shyqqan Aıbas ánshi men onyń nemere aǵasy Saımasaı bolatyn.
Birjan sal bastaǵan top janasalaı bere at basyn irikken. Sal amandyq-saýlyqtan buryn:
– Án aıtqan qaısyń? – dedi.
– Mynaý Aıbas inimniń ebi bar edi, – dedi Saımasaı qarsy aldynda naq Birjannyń ózi turǵanyn jańa ańǵaryp, abdyraǵan qalypta.
– Apyrmaı, Aıbas-jan-aı, ándi osynshama qorlarmysyń. «Qaýdirlettim» sen salǵandaı emes, bylaı aıtylmas pa? – dedi de, ala qorjynnan búktemeli dombyrasyn sýyryp alyp retke keltirip, qoıyn qaltasynan túıinshekti sheship, bir tıekti alyp, shanaq betine qondyrǵan. Sóıtken de tym sırek oryndalatyn sulý ándi áýelete shyrqap qoıa bergen. Án saǵaqqa syrǵyp barǵan saýsaq astynan tógilgen ashy áýenmen ilesip, birden shanshyp shyrqaý bıikke kóterilip alyp, tómenge sorǵalaı quıylmaı quıqyljyǵan qalpy turyp alady eken. Tap osyndaı sıpatta ándi oryndaý úshin Birjanǵa ǵana tán kómekeı kerek bolar-aý, sirá. Aıbastyń orta jolda maltyǵyp, án áýenin buzyp alǵany da sodan ǵoı.
Ánniń qaıyrma tusy tipti de ǵalamat áýen yrǵaǵymen tolqyndaı tepsinip, býyrqana bulqynyp, alýan ajarmen shyraı shashyp, jabyqqan janyńdy erekshe bir jigerge jetelep ketedi eken.
«E, meniki bekershilik eken, beısharalyq eken» dep oılady Aıbas ánshi. At ústinde ańyryp turyp qalǵan atyǵaıdyń qos jigiti án tynyp, Birjekeńder qozǵalyp ketkenshe arbalǵan qalyptarynan jazbaǵan.
Saımasaı inisine qarasa onyń qos janarynan sorǵalaǵan jas qyzyl kúreń júzin jýyp ketipti.
Sóıtip, uly Birjannyń «Qaýdirlettimi» salmen birge ketti, al Aıbas bul ándi oryndaı almaıtyndyǵyn, oǵan óresiniń jetpeıtindigin sezgen. Sezgen de neshe ret oqtalǵanymen «Qaýdirlettimge» qaıta aıaq basyp, qol sozbaǵan.
Mine, bizge málim, beımálim Birjan sal ániniń bir tarıhy osylaısha támam bolyp edi.
Al mundaı ókinishti jaǵdaıat Aqan seride de, Úkili Ybyraıda da kóp kezdesken. Talaı taıpalma án tabıǵat qoınaýyna sińip, kelmeske ketpedi deısiń. Munyń muń shalǵan ókinishi de osy ǵoı. «Barǵa qanaǵat, joqqa salaýat» deıtin qazaqı minezge salsaq qoldaǵy bar asyl án muramyzdy mansuqtamaı, barynsha qasterlep, shashaý shyǵarmaı jıystyryp, dástúrli án ónerin keńinen nasıhattap, urpaqtan-urpaqqa jetkize berýde zor janashyrlyq, yqtııattylyq, qamqorlyq, kásibı bilgirlik kerek-aq.
Án Mekkesi atanǵan Kókshetaý óńiri Birjan men Aqan, Úkili Ybyraı men Balýan Sholaq ánderin qaz-qalpynda saqtap, syr-sıpaty men bolmys-bitimine syzat túsirmeı qundaýda qunsyzdyqqa dýshar bolyp otyrǵandyǵyn ashy da bolsa ashyq aıtýǵa tıispiz. Eń aldymen bul óńirde belgili ánshilerdiń oryndaý sheberlikterin baǵalap, úıretý, úırener talaptary kezinde eskerilmedi. Samarqaý boıkúıezdiktiń saldarynan Janaly Qalıev, Kárim Taqaýın, Musa Asaıynov, Kárim Ilııasov, Shektibaı Eńsebaev tárizdi on san ánshilerdiń án oryndaý shebelikterin shashaý shyǵarmaı jıystyrý, jastarǵa úıretý qolǵa alynbady. Dástúrli án ónerin nasıhattaıtyn arnaıy mektep jumys istemedi, áli de istemeıdi. Kele-kele Arqa ániniń árli de áserli, sándi de saltanatty, aıbyndy da ajarly keskini kómeski tartyp, bul kúnde kezinde Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Balýan Sholaqpen dańqy asqan óńirde daqpyrttyń ǵana qalǵandyǵyn moıyndaý kerek.
Kókshetaýdyń kók kúmbezinen kóterilgen án Arqa alabyn erkin aralap, ár tustan «kókteı gúldep kóterilgen» talanttar dástúrli Arqa án óneriniń órisin keńeıtip, symbatyna sulýlyq qosyp, ǵajap bir bolmys-bitimin somdady.
Jarylǵap eski ánshiniń mańǵazy edi,
Kúıdi erttep, ándi mingen ardageri.
Osy ándi Kókshetaýdan úırendim dep,
Baıanǵa alyp kelip jaıǵan edi, – degen án joldarynan sol tustaǵy ánniń bastaý kózi Kókshetaý ekendigin ańǵarý esh qıyndyqqa túspeıdi. Sol ándi ilip áketip, san taraý soqpaq-súrleýge salyp, elden elge, ónerpazdan ónerpazǵa tarata berý dástúri ol tusta áste kemshindik tanytpaǵan. Kerisinshe, sulý ánder esh jerdi, qalyń eldi jatsynbaı baýyrbasty óz rýhanı qazynasyna aınalyp júre bergeni daýsyz. Arqanyń kez kelgen alabynda Birjan sal, Aqan seri ánderi jıyn-toılardyń sáni, jármeńkelerdiń saltanaty retinde aıtylyp, jyly qabyldanyp júrdi. Olardy óz júregin jaryp shyqqan tól týyndylarymen qatar nasıhattaýda Jarylǵapberdi, Áset, Estaı, Ǵazız, Shashýbaı, Isa, Jaıaý Musa, Maıra, Mádı, Imanjúsip tárizdi tulǵalar zor qyzmet atqardy. Bulardyń qaısysy bolsa da bir-biriniń ándik shyǵarmalaryn shyraıly qalpymen qalyń elge taratýdyń altyn kópirine aınaldy.
Esimderi atalǵan uly tulǵalardyń án, ánshilik ónerinde dúnıege kelgen nebir ánderdiń syr-symbaty men ishki ıirim qaltarystaryna úńilseńiz tek Arqa alabyna tán, qazaqtyń basqa ólkesindegi ándermen esh shatastyrýǵa kelmeıtin kesek te kemeldi keskin, minezin baǵamdar edińiz. Munda asa alapat keńdik pen shyńyraý tereńdik, shyrqaý bıiktik pen sarabdal sabyrlyq sıpattary alǵa shyǵady. Qaıyrma ıirimderine erkelik pen erkindik, tepsingen tegeýirindilik pen qaıtpas qajyrlylyq óris ashyp, órmek órip túsiredi. Máselen, uly Birjannyń «Janbotasynyń» saz, sarynyndaǵy kekke sýyrylǵan yzaly ashý, shaǵymdanýdan góri shaǵyp jiberer uly jiger jatqandyǵyn ańdaımyz, tipti sózden ada qaıyrma yrǵaǵyndaǵy topan sýdaı qaptaı tógilgen ekpinnen dúleı kúsh, temir topshyly tegeýirin boı bıiktetip otyrady.
Al Aqan seriniń «Syrymbeti» án óneriniń eýropalyq klassıkaǵa jýyqtap barar tereń syrǵa boılaı túsken sabyrlylyq saltanaty bek qatty súısintedi.
Úkili Ybyraı jańaǵy ekeýine múldem uqsamaıtyn (ustazdary bolsa da) erekshe bir ekpin, ekpin bolǵanda da erkelik, erkindik sıpattaǵy shalqyp, tolqyp ketetin, sóıtip otyryp buıda úzer qýatty minezge baı qalpymen qýantary bar. Onyń «Qyzyl asyq», «Tolqyn», «On saýsaq» ánderinde osy jarqyn minezder boı baıqastataryn sezbeý múmkin emes. Al dańqty «Gákký» (on san nusqasy bola tura) óziniń altyn jambydaı jarq etken asyl qalpymen án óneriniń ólsheýsiz bıigine órlep ketkendigin kim de bolsa moıyndasa kerek.
Osynaý uly tulǵalardyń aq jambydaı minsiz somdap berip ketken ándik qundylyqtary Arqanyń talaı ánshilerine úlgiliktiń óteýine aınalǵandyǵyn aıtpaı otyra almasaq kerek. Mádıdiń «Qarakesegi», Isanyń «Jeldirmesi» nemese Jaıaý Musanyń «Kógershini», Ásettiń ánderinde Birjan saldyń dıapazony tym bıik keń qulashty ánderiniń nemese Aqan seriniń tereń tynysty, Úkili Ybyraıdyń erke qylyqty ekpindi án yrǵaqtarynyń menmundalap turýy tegin emes. Bul ánder birin-biri qaıtalaýdan aýlaq, áıtse de bir topyraq, bir alaptyń aıasynda týǵandyǵyn aıqyndaı túser ortaq minezge baı ekendigi teginnen-tegin emestigin basty erekshelik esebinde alǵa tartamyz. Sondyqtan da Arqa óńiriniń án mektebi degende osy erekshelikterdi eskerý, eleý, eske alý qajettigin moıyndatady.
Kókshetaýda aragidik bolsa da Birjan, Aqan, Úkili Ybyraı esimderin eske alýǵa qatysty oblystyq, respýblıkalyq deńgeıde án baıqaýlary ótip keldi. Osy oraıda Jańaarqa, Semeı, Taldyqorǵan óńirinen kelgen ánshiler bolmasa, baıqaý ıesi Kókshetaý, Qyzyljar, Kereký, Aqmola, Qostanaı mańynan moıny ozyq shyqqan ánshilerdiń boı kórsete qoımaıtyndyǵy kóńilge renish uıalatatyndyǵy jasyryn emes. Bul, jobasy, atalmysh aımaqtarda talanttar sarqylyp bitti degendi áste bildirmeıdi, dástúrli ánshilik ónerdiń sónip, kemip bara jatqandyǵyn ańdatsa kerek degen pikirdi moıyndaýǵa májbúrleıdi. Bul óńirlerdi de Kókshetaýdyń kebin kıgen kemshilikter ıektep alsa kerek degen jaǵymsyz oıǵa tirelemiz.
Ol ol ma, jalpy respýblıkalyq deńgeıde esimderi áspetteýge, maqtan tutýǵa ábden laıyq tulǵalar shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý, osy baǵytta turaqty ári tyndyrymdy sharalar belgilep, jumys júrgizý jetimsirep otyr.
Sózinde maǵyna, áýeninde jatyq jarasymdylyq joq ánder basymdyq sıpatqa ıe bolǵandyǵy sondaı, qazirgi kúnde sondaı sapasyz án-symaqtar sahna tórin bermeıtin boldy. Halyq ánderiniń injý jaýharlarynan jastarymyz kindik úzip ketti. Ulttyq qundylyǵymyz sanalatyn halyqtyq týyndylardy tap búgingideı mansuqtaý urpaqtyń rýhanııat baǵytyndaǵy jetimdigin, músápir hal-kúıin odan ári tereńdete túser jat qubylysqa uryndyryp otyr. Al esimderi eski kúnnen el jadynda saqtalǵanymen, uly týyndylary ustaranyń júzinde turǵan Birjan, Aqan, Úkili Ybyraı, Muhıt, Áset, Estaı, Jaıaý Musa, Imanjúsip, Mádı, Maıra, Ǵazız, Isa, Shashýbaı, Kenen muralaryn nasıhattaýdyń búgingi hali jaýapty basshylyq tarapynan jiberilip otyrǵan kúni erteń san soqtyryp, qatty opyndyrar kemshilik dep baǵalanýǵa tıis.
Qazaq qoldaǵy baryn qunttamaıtyn ańǵal-sańǵal jurt. Sonaý úntaspa shyǵa bastaǵan alǵashqy jyldarda-aq erte qamshylap, erte qolǵa alatyn sharalar molynan edi. Áıtse de kóp dúnıelerimiz osyndaı orasholaq olaqtyǵymyzdan umyt qaldy. Máselen, Ámire Qashaýbaevtyń únin izdep qansha jyl sabyldyq. Jarqyn Shákárim tapty, tapty da umyt qaldy. Onyń aıtýynsha, birsypyra qazaq ánshileriniń ánderi túsirilgen bilik (valık) Máskeýde qozǵalyssyz jatqan kórinedi. Sodan beri zertteıin, tyńdap, kóreıin, elge ákelip jurtqa usynaıyn degen bir maman shyqqan joq. Bul ne? Salǵyrttyq pa, salaqtyq pa?
Anaý bir jyldary kórnekti ǵalym Aqseleý Seıdimbekov pen tamasha ánshi Jánibek Kármenov teledıdarda asa bir qajetti ádebı-sazdy tanymdyq habarlar júrgizdi. Qalyń jurttyń meıirin súısintip, sýsynyn qandyrǵandaı boldy bul shara. О́ıtkeni, ǵulama Aqseleý úsh júzdiń áni men kúıin barynsha tereń zerttep, zerdelegendikten kez kelgen ánshiniń ómiri, ósken ortasy, ustazy, ánniń shyǵý tarıhy qaqynda mol derekterdi áńgime ústinde ádemilep jetkizse, Jánibek sol áńgimeni ústemeleı otyryp ǵajap oryndaýshylyǵymen tańdaı qaqtyryp edi. Halyqtyń kózaıymyna aınalǵan sol habar sońǵy kezde ekranǵa shyqpaıtyn boldy. Sóıtsek, áldekimder úntaspadan óshirip tastapty dep estidim. Estigen qulaqta jazyq joq. Bul shyn mánisinde ras bolsa sumdyq qylmys qoı. О́mirden ótken qos arysqa endigi jerde úntaspanyń kók tıynǵa qajeti joq. Ol qazaq jurtynyń izdese taptyrmas uly murasy, baǵa jetpes jádigeri emes pe edi.
Bile bilsek, halyqtyń áni men kúıin Qyrym men Qytaıdan izdestirip taptyryp alyp, fonoteka qoryna qospas pa, aragidik bolsyn el esine salyp berip turmas pa?
Uly Abaı «ándi súıseń, menshe súı» degende báriń Abaıdaı bol demegen. Kez kelgen qazaq balasy án men kúıden lázzattanyp qana qoımaı, sonyń qadirin bilsin, súısin, súısinsin, janyna serik etsin degen. «Jaqsy ándi oı kózimen tyńdaýǵa» nasıhattaǵandyǵy da sodan.
Án men kúı halyqtyń áýen men áýezge, sıqyrly sarynǵa toly jandy minezi, ún tilindegi tarıhy. Olaı bolsa, saıyn dalada samǵap ushqan qyrannyń qos qanatyndaı án men kúıden kóz jazyp, kindik úzý, dálirek aıtsaq, kóz jazdyryp, kindik úzdirý halyqqa jasalǵan qııanat, orny tolmas ókinish bolmaq.
Zamanymyzdyń zańǵar kompozıtory Erkeǵalı Rahmadıevtiń: «Eger osylaı oısyz, qamsyz jyljyp júre beretin bolsaq qudaı biledi, 15-20 jyldan keıin be, jarty ǵasyrdan keıin be, sol Segiz Serimizdiń, Muhıtymyzdyń, Birjanymyzdyń, Aqanymyzdyń, Úkili Ybyraıymyzdyń, Jaıaý Musamyzdyń ánderin aıtatyn adamdardyń qalmaýy múmkin» dep qapalanýy negizsiz emes. Eraǵańnyń elden buryn eleńdeýin uly júrekti azamattyń dástúrli án ónerine degen búgingi urpaqqa, bıliktegi azamattarǵa júktegen amanaty dep te qabyldanǵany jón.
Jalpy, babalarymyzdyń rýhanı mol murasy, sonyń ishinde Arqanyń án mektebi, onyń ulyly-kishili jádigerlerin saqtap qalý, urpaqtan-urpaqqa jetkizý júgi aldaǵy ǵasyrlarǵa aparamyz desek jeńil júk emes. Tek han-qaraǵa ortaq jaýapkershilik, qamqorlyq, bilikti de bilimdi basshylyq qajet. Bárimiz ortaq qajettilik údesinen shyǵý úshin saryla izdenip, sarsyla eńbektenip, jumyla qyzmet etýimiz kerek. Sonda ǵana babadan qalǵan uly mura aldynda ar tazalyǵyn aqtap alatyn bolamyz.
Tólegen Qajybaı,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy
Aqmola oblystyq fılıalynyń tóraǵasy
