Ǵasyr basyna qaraı bizdiń elimizde 22 paıyz halyq aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etti. Sol kezde BUU Damý baǵdarlamasynyń málimeti boıynsha Qazaqstannyń ekonomıkasy 50 paıyz ósti, onyń 9 paıyzy aýyl sharýashylyǵyna tıesili boldy.
Ol kórsetkishter búginge deıin sol deńgeıden astyq óndirisine qatysty ǵana azdap ósti, basqalary sol deńgeıde qalyp tur. Aýyldaǵy sharýanyń tabysy qala turǵyndarynyń tabysynan eki esege jýyq az. Osy málimette barlyq jumyssyzdardyń 23 paıyzy aýyl úlesinde ekeni de kórsetilgen.
Osy máseleni jekelgen aımaqtyń mysalynda aıtyp kórsek. Máselen, elimizdiń eń bir shuraıly ólkesi sanalatyn ońtústik óńiriniń tabıǵı jáne adam faktoryna qatysty erekshelikteri sózimizge dálel bola alady.
Ońtústik Qazaqstan oblysynda 3 mıllıon turǵyn bar, óńirde sýarmaly jer kólemi 516 myń gektar. Halyq kóp jerde problema da jetip-artylady. Áleýmettik qorǵaý sharalaryna qarjy jetkizý kóp kúshti talap etedi. Sondyqtan, jańa jumys oryndaryn ashýǵa, ınvestısııa kólemin arttyrýǵa, jańa tehnologııa engizýge tyrysýymyz qajet desek, bizde aldaǵy ýaqytta sýarmaly jer kólemin 3 mıllıon gektarǵa jetkizý múmkindigi bar. Ol úshin isten shyǵyp jaramsyzdanyp, sorlanyp, batpaqtanyp, sý tapshylyǵyn kórip paıdalanýdan tys qalǵan 1 mıllıon gektardy qalpyna keltirýmen birge, jańa sýarmaly alqaptar ashýymyz qajet. Osyny júzege asyra alsaq, úlken jetistik osynda. Atqarylyp jatqan ister barshylyq: tamshylatyp sýarý, jylyjaılar arqyly ónimdi turaqty túrde arttyrý jaqsy júrýde.
Keıbir sýarmaly jerlerde qoldan jasalǵan kemshilik oryn alǵan, bazbireýler iri kólemde jer alyp, ıgermeı, jyńǵyl basyp jatyr. Muny kórgende júregimiz aýyrady. Osyny retke keltirý sharalaryn tez arada qarap, qalpyna keltirýdi qatań túrde talap etýimiz kerek.
Syrdarııa ózeniniń sol jaǵalaýyn boılap, 70-80 myń gektar jańa sýarmaly jer ashý máselesi ár kezde aıtylyp qalyp júrgen. Sony júzege asyrsaq, 200 myń adam jumyspen qamtylady, ár gektar orta eseppen 1,5-2 myń dollardan tabys ákelse, oblys bıýdjetiniń búıiri shyǵady. Jalpy, oblystaǵy sýarmaly jerdi 1 mıllıon gektarǵa jetkizýge múmkindik bar. Bul josparymyzdy «2017-2021 jyldarǵa arnalǵan AО́K-ti damytý baǵdarlamasyna» engizip, bastap jiberýge jabyla kúsh salýymyz kerek. Turǵyndary mol, qazaǵy kóp ońtústiktiń baqyty men baǵy osynda.
Osy oraıda taǵy bir máseleni aıta ketelik. Aýylda burynǵydaı eńbek ete berýge beıim jumysshylar, malshylar, qoıshylar, traktorshylar, t.s.s aýyl eńbekkerleri óte azaıyp ketti. Burynnan jaldamaly adamdardy jumsaýǵa beıim qazaǵymyz áli de solaı, asyrmasa azaıtqan joq. Almatyda, Astanada, oblys ortalyqtarynda turyp iri jerlerdi ıelenip otyrǵandar bar. Ony qyzǵanýǵa bolmaıdy, eger jerdi azǵyndatpaı, ońdy eńbek etip jatqandardyń aqysyn jemeı, kásipkerlikti adal uıymdastyrsa. Qorǵansyzdyǵyn paıdalanyp, aqysyn bermeı, zar eńiretip ketetinder bar.
Ońtústik óńirde memleketten úles retinde alǵan nemese uzaq merzimge jalǵa alǵan jerindegi jumystardy ózderi atqarmaı, kórshi elderden kelgenderdi aýyzsha kelisimmen paıdalaný áreketteri bar. Maqtaly óńirlerde kúni keshege deıin maqta terimi kezinde úılerinde qol kúshi bar adamdardyń ózi týysqan ózbek eliniń azamattaryn jasyryn túrde paıdalanyp keldi. Terimshilerdi shekaradan ótkizý qıyndaǵan sońǵy jyly ǵana terim tehnıkasyn paıdalaný jolǵa qoıyla bastady.
Statıstıka máselesinde de abaı bolýǵa tıispiz. Qujatta bar, ómirde joq ónim men mal salany baǵdarlaýǵa, boljaýǵa zalalyn tıgizedi. Osyndaı jaǵdaıdy qolymyzben ustap almaǵanymyzben, bar ekenin ishimiz sezip sypaıylap otyrmyz.
Elbasy óziniń 1997 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Adamdardyń ómirinde sharyqtaý sáti bar, ol, eger durys paıdalana bilse, tabysqa jetkizedi. Eger ony qoldan shyǵaryp alsa, onda odan keıingi jol qaırańǵa maltyǵyp, taıǵaq keshýmen ulasady» degen Shekspırdiń sózderin mysalǵa keltirgen edi. Búgingi daǵdarys kezinde bul sózder esimizge qaıta-qaıta túse beredi...
Myrzageldi KEMEL,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
