Osy tusta akademık Ǵarıfolla Esim fılosofııada keńes zamanyndaǵy fılosofııalyq sananyń ári qaraı bizge baǵdar bola almaıtyndyǵyn tanýǵa shaqyryp, qazaq oıynyń jańasha túleýi qajettigin alǵa tartty. Ǵalym fılosofııada «tól sana» men «bógde sana» arasyn ashyp alýdy usyndy. «Qazaq fılosofııasy» degen túsinikpen, keńes dáýirinde qalyptasqan «Qazaqstandyq fılosofııa» túsiniginiń eki túrli sanaǵa bastaıtynyna basa nazar aýdarýǵa shaqyrdy. Sol arqyly qalyptasyp qalǵan taptaýryn túsinikterdi buzyp, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń sońynda qoǵamdyq pikirde, fılosofııaǵa degen kózqarasta mazasyzdyq ákeldi. Ábden ornyǵyp, sanaǵa sińip, fılosofııanyń negizgi ádisine aınalǵan ilimderge «bógde sana» retinde baǵa berý, onyń qazaq fılosofııasynan tipten bólek túsinikter júıesinde qalyptasqandyǵyn kórsetý, osy salanyń kóptegen ǵalymdarynyń tynyshtyǵyn buzǵanyn da aıta ketý kerek.
Ǵarıfolla Esimniń qoǵamdyq pikirde, fılosofııalyq oılaýda mazasyzdyq týdyrǵan negizgi ıdeıasynyń taǵy biri – «Hakim Abaı» shyǵarmasynda aıtylatyn, qazaq jerinde júrgizilgen aǵartýshylyq jaıyndaǵy kózqarasy boldy. Atalmysh shyǵarmanyń «Anaharsısten Abaıǵa deıin» degen bóliminde ǵalym qazaqtyń sana bolmysyna aǵartýshy degen uǵymnyń jat ekendigin, aǵartýshylyqtyń qazaqtyń oıyn «bógde sanaǵa» táýeldi qylǵanyn tilge tıek etedi. Qazaqtyń oılaý bolmysynyń aǵartýshylyq arqyly syrtqy ilimderdiń shyrmaýyna túskendigin aıtady.
Bul ıdeıalar sanada serpilis jasaýymyzǵa aýadaı qajet bolatyn. Ǵalym «Aǵartýshylyq uǵymyn sanamyzǵa sińirgen bolshevızm ıdeologtary. Sebebi, olar ózderin qarańǵy qazaqqa óner-bilim ákelgen aǵartýshylarmyz dep jarııa etken. Sonymen qatar, olar qazaqtar ishinen de aǵartýshylar izdestire bastaǵan. Bul «bolshevızm – halyq qamyn oılaýshy saıası ilim» degen túsinik úshin qajetti dálel bolatyn», – dep jazady.
Sóıtip, syrtqy ilimder nasıhatshysy – aǵartýshylyq uranyna kózsiz berilmeı, ony tanýǵa shaqyrdy. Ǵalymnyń «tól sana» men «bógde sana» jigin ajyrata qaraýy osy pikirlerden negiz alǵan edi. Keńes zamanynda qazaq halqynyń sanasyn ýlaǵan paıdasyz bilimdi aǵartýshylyq jeleýimen nasıhattaǵan bolshevıkterdiń qazaqtyń turmysyn joqqa shyǵaryp, musylmansha uǵymdy, dini men tilin joıǵan, rýhyn qorlaǵan áreketterin ǵalym aǵartýshylyq emes, aıla-tásilmen júrgizilgen, saıası búrkemelengen mıssıonerlik sana dep kórsetedi. Bizdi el qylǵan, kózimizdi ashqan dep kelgen paıdasyz, «bógde sana» boıaýyn sińirgen aǵartýshylyqty ǵalym ıdeologııalyq sana dep baǵalaıdy da, halqymyzdyń «sana bolmysyna» kereǵar áserin ashyp kórsetýge tyrysady. Osy tusta ol «Aǵartýshylyq taza ıdeologııalyq uǵym bolǵandyqtan, Abaı sııaqty birtýar tulǵalardy oqyp-úırený saıası qajettilikke aınaldy. Elýinshi jyldardan sekseninshi jyldarǵa deıingi Abaı týraly jazylǵan zertteýlerdiń kóbinde Abaıdy aǵartýshy dep, ony bolshevıkter iliminiń durystyǵynyń aıǵaǵy (argýment) retinde paıdalanǵan. Sondyqtan Qazaqstandaǵy aǵartýshylyq qazaq halqyn táýelsizdikke bastamaıtyn, kerisinshe, quldyq sanaǵa bas ııýge tárbıeleıtin halyq múddesine kereǵar júrgizilgen saıasat», – deı kele, aǵartýshylyqtyń túp mánisin bile almaı, aqıqat jolynda adasqan qazaq zııalylaryna keshirimdi bolýymyz kerek dep túıindeıdi. Ǵarıfolla Esimniń ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda jazǵan osy pikiri qazaq fılosofııasyn zertteýde ádistemelik turǵydan mańyzdy ról atqaryp keledi. Ǵalym qazaq mádenıetin, fılosofııasyn zertteýde eń aldymen oǵan telingen jat uǵymdardan tazartyp alýdy usyndy. Olardyń halqymyzdyń sana bolmysyn tanýdaǵy dármensizdigin kórsetti. «Bógde sana» áserin basa aıtqan oıshyl, oıyn ári qaraı «Bizdiń kóptegen qoǵamdyq-saıası, mádenı oı-pikirlerimiz, ýaıym-túsinikterimiz elikteýden, ózge ilimge tabynýdan týǵan. Sondaı problemanyń biri qazaq aǵartýshylyǵy týraly tendensııa. Aǵartýshylyqtan qazaqtyń utqany shamaly, negizinen utyldy...
...О́zgeniń etegine jarmasyp, oǵan eliktep bógde jolǵa túskenimizden sabaq alar mezgil jetti, biraq is júzinde taǵy bir túrine tap kelip otyrmyz. Qazaq zııaly qaýymynyń bir toby Batysqa eliktep, ulttyq damýdyń tól ózegin shyǵaryp, halyqty teris jolǵa ıtermeleýde», – dep sabaqtaı kele, qazaqqa endigi jerde rýhanı ımmýnıtet qajet degen baılamǵa keledi. Bul oılar qazirde mańyzyn joımaı otyr.
Abaıtanýdyń tarıhy Alashorda zamanynan bastalyp, keńes dáýirinde jalǵasyn tapty. Júz jyldyń ishinde qanshama zertteýler júrgizildi, eńbekter jazyldy. Abaıdy tanýda keńes zamanyndaǵy kózqarastarǵa saı ártúrli ádis-tásilderdi de paıdalanyp kelgenimiz jasyryn emes. Bular qazaqtyń bas oıshyly Abaıdyń dúnıetanymyn zertteýde ózindik bet-beınesimen tarıhqa endi. Abaıdy «aǵartýshy» dedik, «taptyq qatynastardy áshkerelep jazǵan oıshyl», «kedeıshil oıshyl», «proletarıattyń múddesin qorǵaýshy», «gýmanıst», «moralıst», «Eýropashyl», «orysshyl» dedik. Áıteýir shama-sharqymyz jetkenshe tanýǵa tyrysyp, ártúrli túsinikterdi oǵan telip baqtyq.
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary Abaıtanýdyń jańa dáýiri bastaldy. Erkin el bolǵanymyz Abaıdaı iri tulǵany, tereń oı ıesin fılosofııalyq turǵydan jan-jaqty qaraýdy qajet etti. Osy tusta Abaıdy, onyń ıdeıalaryn taldaýǵa qalam siltegen ǵalymnyń biri Ǵarıfolla Esim boldy. Ol Abaıdy tanýǵa jańasha ádispen keldi. «Hakim Abaı» shyǵarmasynyń «Anaharsısten Abaıǵa deıin» degen bóliminde: «Búgingi kúnge deıingi Abaıtanýshylar onyń fılosofııalyq kózqarasyn birde deızmge, birde teızmge jaqyndatyp qarastyryp keldi. Munyń ekeýine de qosylýdyń jóni joq. Asyly, Abaı dúnıetanymyn álemdik fılosofııalyq júıe, tujyrymdarǵa tyqpalamaı, óziniń shyǵarmashylyǵynan qarastyrsaq durysyraq bolar», – dep jazady.
Mine, osy pikir Abaıdyń dúnıetanymyn zertteýdegi onyń negizgi ádisin aıqyndady. Iаǵnı, ǵalym Abaıǵa syrtqy ilimdermen, daıyn kategorııalarymen kelýdiń nátıjesizdigin aıtyp otyr. Ol Abaıdy Abaı shyǵarmashylyǵynyń óz ishinen izdedi. Abaıdy ózine tán uǵymdar júıesinen tanýǵa tyrysty. Sondaı uǵymdardyń biri – hakimdik. Sóıtip, Abaıdyń oıshyldyq álemindegi hakimdik bolmysty ashty. Búginde 11 mıllıon qazaq jurty Abaıdy aǵartýshy, gýmanıst demeıdi, «Hakim Abaı» deıdi. Hakimdik Abaıdyń oıshyldyq bolmysyn ashýdyń basty túsinigine aınalyp otyr. Akademık Ǵarıfolla Esim «Abaıdyń joly bar, biz sol joldan adasyp qaldyq, endigi jerde Abaıǵa aparatyn jol bar, osyǵan nazar aýdarýymyz kerek», – dep Abaıdaı oı álemine daıyn ıarlyktarmen, ártúrli «ızmdermen» ene almaıtynymyzdy qadap aıtty. Bul onyń Abaıtanýdaǵy basty ustanymy boldy. Abaıtanýshy ǵalym retinde Ǵarıfolla Esimge tán basty erekshelik – Abaıǵa aparatyn joldy izdeý. Osy ustanymdaǵy onyń «Hakim Abaı» shyǵarmasy burynǵy Abaı shyǵarmashylyǵyna qatysty joǵaryda aıtyp ótken ártúrli kózqarastardyń durystyǵyna kúmán týdyrdy. Onyń osyndaı jańasha izdenisi bir kezderi ózine degen keıbir qyryn kózqarastardy da týdyrǵany jasyryn emes.
Ǵarıfolla Esimniń basty fılosofııalyq kredosy – «qazaq halqy máńgilik» degen ustanymǵa qurylǵan. Onyń bar shyǵarmashylyǵy atalmysh ıdeıaǵa qyzmet etip keledi. Ǵalymnyń «Adam-zat» atty shyǵarmasy halqymyzdyń sana bolmysyna tán fılosofııalyq leksıkasyn taldaýǵa arnalǵan. Sondyqtan bolar, bul týyndydan oqyrmandar janyna jaqyn fılosofııalyq tól uǵymdardy taýyp, onyń avtory jaıly qoǵamda «oqylatyn fılosof» degen pikirdi qalyptastyryp júr. Fılosoftardyń ishindegi kóp oqylatyn oqylymdysy, jazǵandary kóńilge qonymdysy da osy Ǵarekeń.
Ǵalym fılosofııaǵa «ilim» dep qaraýǵa qarsy. Onyń oıynsha, fılosofııa ár danyshpannyń jeke sana bolmysy ǵana. Al odan «ilim» jasaý danalyqty emes, oǵan tabynýshylyqty týdyrady. Jekelegen oıshyldyń sana bolmysynan basqa fılosofııa joq, biraq fılosofııalyq máseleler ortaq bola berýi múmkin. Bul turǵydan alǵanda Ǵarekeńniń túsiniginde fılosofııa ǵylymnan góri ónerge, kórkem oılaýǵa jaqynyraq. Fılosofııaǵa jalań ǵylym, logıka zańdaryna negizdelgen dúnıetanym dep qana qaraý jetkiliksiz. Fılosofııalyq oı kórkem oılaýda ómirsheń, áserli. Sóıtip, ol óz oılarynyń bir bóligin kórkem shyǵarmalar arqyly jetkizýge tyrysady.
Qazaq halqynyń fılosofııalyq oı keshý mádenıeti jalań rasıonalızmnen múldem ózgeshe dedik. Qarańyz, Abaı atamyz: «Oımen jetken nárseniń bári dáhri» deıdi. Dáhri, bul – materıaldy degen maǵynada. Abaıdyń oıynsha zerde tek materıaldy nárseni tanýǵa ǵana qabiletti. Al «túpki aqıqat ol aqylǵa syımaıdy» (Aqylǵa syımas ol Alla), onyń ornyna «Júrektiń kózi ashylsa, haqtyqtyń túser sáýlesi» dep adamnyń ishki tanym túsinikterine basymdyq beredi. Bul jalǵyz Abaıǵa ǵana tán qaǵıda emes, ózge de oıshyldarymyzǵa, tutastaı halqymyzdyń fılosofııalyq oılaý mádenıetine tán erekshelik. Osy oılardan shyǵatyn qorytyndy fılosofııany tek logıkalyq, rasıonalıstik ádispen zertteýdiń qazaq halqynyń sana bolmysyn tanýda dármensiz ekenin uǵyný.
Ǵarıfolla Esimniń de fılosofııadaǵy ustanymy osyǵan úndes. Ǵalymnyń oıynsha, kórkem oılaýda fılosofııalyq oı baıyp, jańasha túlep, ómirsheń sıpatqa ıe bolady.
Akademık Ǵarıfolla Esim fılosofııadan «ilim» jasaýǵa janymen qas dedik. Onyń sebebi, ǵalymnyń pikirinshe, kez kelgen «ilim» belgili bir ıdeıany asyra dáripteýden týyp, sońy ıdeologııalyq sıpat alyp ketedi. Onyń ústine, adamzat balasynyń aıtqany eshqashan absolıýtti aqıqat bolǵan emes. «Adamnyń sózinde árqashan min bolady» – deıdi ǵalym.
Keńes zamanyndaǵy uranshyl sosıalızm qazaqqa ne berdi degen fılosofııalyq suraq oılandyrǵan adamǵa Ǵarıfolla Esimniń «Sosıalızm. Kúná jáne kiná týraly romanyn» oqyp shyǵýdy usynar edim. Boıamasyz ómir shyndyǵynan alynǵan oılardy, oqıǵalardy baıandaý arqyly ǵalym adam sanasynda sosıalızm ıdeıasyna qatysty jańasha sańylaýlar qalyptastyrady. Kitaptyń birinshi bólimi: «Sosıalızm jáne men», «Eýropany kezgen Eles», «Sosıalızmniń kúıreýi», «Sosıalızm qazaq halqyna ne berdi?», «Sosıalızm jáne onyń Elesi» atty tórt taraýdan turady. Avtor óziniń ómirden aqylǵa túıgen oılaryn parasatpen, baıyptylyqpen, qazaqtyń janyna jaqyn kórkemdik tásil arqyly jetkizedi.
«Búginde oılanyp otyrsam, ómir boıy osy romandy jazýmen keledi ekenmin. Ne jazsam da, ne aıtsam da bəri sosıalızmge qatysty bolyp shyǵypty. Basqadaı bolmaq ta emes. Týyp, ósken, óngen ortam – sosıalızm. Sosıalızm – meniń taǵdyrym. Sanaly ómirimniń deni osy romandy jazýǵa ketkenine negiz bar. Sosıalızm bolǵan oqıǵa. Ol sonysymen qundy. Sosıalızm men sekildi mıllıondardyń ómirbaıany. Ol Qazaq eliniń basynan ótken tarıhy. О́tken tarıhqa da qurmet qajet. Sosıalızm ədilettilikke degen izdenisten týǵan əleýmettik təjirıbe. Biraq teris təjirıbe, ǵylymda «teris nətıje de nətıje» degen qaǵıda bar. Osy mənde alsaq, sosıalızm ədilettilik týraly izdenistiń nətıjesi. Jeke adamdar taǵdyrlarynyń osy nətıjege mataýly bolǵany, sonyń nətıjesinde sol zamanda ǵumyr keshken jandardyń Jaratýshy aldyndaǵy kúnəsin, adamdar aldyndaǵy kinəsin romanǵa engen estelik-hıkaıalar arqyly baıandaýdy maqsat ettim. Sosıalızm Batys Eýropadan Reseı arqyly Qazaq eline zorlyqpen qondyryldy. Men sondaı taǵdyrǵa tap bolǵan urpaqtyń ókilimin. Sóz osy tarıhı jaǵdaı týraly. Qatty sýyq bolǵanda iri qara mal amalsyzdan múıizin shaıqaýshy edi. Sol sııaqty, sosıalızm týraly sóz kimniń bolmasyn «múıizin» shaıqaltatyny sózsiz. Ony elemeýge, onymen sanaspaýǵa eshkimniń de jaǵdaıy joq. Bul adamzatqa ortaq – əńgime» – deıdi avtor (kitaptyń alǵysózinen). Osydan asyryp aıtýdyń ózi qıyn.
Sosıalızmnen qazaqtyń tapqany kóp pe, joǵaltqany kóp pe? Bul suraq. Buǵan bir sózben, bir kitappen jaýap berý ońaı sharýa emes. Sebebi, ol tutastaı bir dáýirdegi halqymyzdyń taǵdyry, basyna ótken tarıhy. Mıllıondaǵan adamdardyń, sandaǵan ulttardyń taǵdyry. HH ǵasyr adamzat tarıhyndaǵy áleýmettik-tájirıbelik izdenis joly.
Sosıalızm taqyryby avtordyń kelesi «Aq óleń – aqqýly meken» roman-essesinde jalǵasyn tabady. Roman-essede qazaqtyń qasıetti topyraǵynda sosıalıstik júıeni qurý naýqany qalaı júrgizilgendigi baıandalady. Shyǵarma jelisinde aldymen qazaqtyń shuraıly jerin otarlaý, jat pıǵyldaǵy adamdardyń jer attaryn ózgertip, eldiń tarıhı sanasynyń óshýine jasaǵan yqpaly, qazaqtyń óz jerine ózi ıelik ete almaıtyn súrgin zamannyń ıektep kelgeni, el basyna kún týǵan zamannyń qasiretti hal-kúıi kórkem baıandalady. Aqqý kóldiń kıesi, halyqtyń sanasynda asa bir qasterlenip kelgen kıeli qus. Shyǵarmada orys mujyqtarynyń qazaq jerin ıelenýi, qazaqtyń óz jerinen ózi aýa kóship súrgin keshýi, aqqýlardyń kólden bezinip, jerdiń ıesi, kóldiń kıesinen aıyrylýy sýretteledi. Romanda uranshyl ıdeologııa qazaqqa ne berdi degen suraqtyń jaýabyn avtor oqyrmannyń ózine qaldyrady. Shyǵarma sońynda týǵan jerdiń qaıta túleýi, aqqýlardyń aıdynyna qaıta oralýy áserli beınelengen. Sosıalızm taqyrybyna arnalǵan osy eki shyǵarma jas urpaqqa ótken tarıhymyzdy tanýda berer paıdasynyń moldyǵymen qundy.
Ǵarıfolla Esimniń shyǵarmashylyǵyndaǵy ıdeıalar tutastaı alǵanda táýelsizdik fılosofııasynan, eldik sana máselelerinen eshqashan alystaǵan emes.
Ǵarekeńniń shyǵarmashylyǵy jaıyndaǵy sóz munymen bitpeıdi. Bolashaqta jalǵasyn tabary anyq. Táýelsiz urpaqqa oı túzeıtin tulǵalar kerek. Ǵarıfolla Esimniń shyǵarmashylyǵy, ıdeıalary, jańǵyrý fılosofııasy búgingi óskeleń urpaqqa oı túzeýi úshin qajet. Ol bolashaqtyń, jastardyń oıshyly. Onyń jańǵyrý fılosofııasy Táýelsizdigimizdiń tól týyndysy. Endeshe, ǵalym aǵanyń ıdeıalary da elimen birge máńgi jasaı bermek, jasara bermek.
Baqytjan QADYRULY,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ dosenti
ASTANA
