Ult taǵdyry men urpaq taǵdyryn bólip qaraı almaısyń. Urpaq ulyqtaı bolyp óspese, kem talant bolyp qalsa, tyrbańdaǵan tirligiń tekke ketedi. Táýelsiz eldiń erteńgi tiregi de, altyn dińgegi de, oı-órisi dáýirmen úndes, zamanmen qaraılas, tórtkúl dúnıege oıly kózben qarap, eski súrleýdi esten shyǵaryp, jarasymy mol sabaqtastyqty, ómir damýyndaǵy jańalyq dástúrdi saralaı otyryp, tizbektelgen ýaqyt kóshine ese jibermeýge bel baılaıtyn da sol urpaq bolary aıdaı anyq. Osyny kóregendikpen boljaı alǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jylynan bilim bıigine jastardy shyǵarý arqyly, órkenıetti elderdiń legine qosylýǵa bolatynyn sanaǵa sińirip qana qoımaı, batyl bastamalarǵa baryp, naqty kómek kórsetip keledi. Bir ǵana dálel keltirer bolsaq, Prezıdent «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparynda»: «Jalpy bilim beretin mektep bilimdi, joǵary ónegeli, synshyl oılaıtyn, denesi de, rýhanı jaǵynan da damyǵan, ózin-ózi damytýǵa jáne shyǵarmashylyqqa qabiletti azamatty qalyptastyrý» isin tarata aıtqan edi. Jalpy, Otanymyzda bul jumysta tabys ta, talpynystar da bar, jetistik te, aıaǵyna jetpegen reformalar da joq emes. Osy bir eldik isti Qazaqstan Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Asqarbek Qusaıynovpen oı bólise otyryp, qozǵaýdy jón kórdik.
– «Bilim negizi – bastaýyshta» degen uǵym kóp aıtylady. Munyń astarynda úlken aqıqat jatqany da anyq. Ádemi saraıyńnyń irgetasy osal bolsa, baspanań túptiń túbinde bir jaǵyna qaraı qısaımaı qoımaıdy. «Jas bala – jas shybyq, jas kúnde qaı túrge ıip tastasań, eseıgende sol ıilgen kúıinde qatyp qalmaq. Teris ıilip qalǵan shybyqty artynsha túzetemin deseń – syndyryp alasyń» degen edi ultqa qyzmet etýdiń úlgisin kórsetken «Pedagogıka» atty qazaqtyń tól oqýlyǵynyń tuńǵysh avtory, jyr jampozy Maǵjan Jumabaev.
– Sóz tórkinin túsindim. Uly jazýshy Muhtar Áýezov «Oqyǵandar endigi jas balalarǵa ózderi úlgi bolyp, nadandyqtan shyǵaryp, adamshylyqtyń jaryq jaǵyna súıreýge mindetti» degen edi. Qalamgerdiń «jaryq jaǵy» dep otyrǵany bilim berý isi. Bul úlken jaýapkershilikti talap etedi. Qaı-qaısymyzdyń da moınymyzda urpaq kelesheginiń kemel bolýy, bes batpan paryz ben qaryz ekeni sózsiz. Kim de bolsa balasynyń salıqaly, zııaly azamat bolyp ósýin armandaıdy. Ol úshin jaqsy ortada tárbıelenip, jaqsy bilim alý kerektigin oılaıdy. Sondyqtan bilim salasynda bolyp jatatyn ózgerister, júrgizilip jatqan reformalar kimdi de bolsa beı-jaı qaldyrmaıdy. Men búkil ǵumyrymdy ulttyq pedagogıkaǵa arnap kelemin. Jetistigimizdi aıtýdan jalyqqan emespin. Kemshiligimizdi de saralap júrmin. Sonyń bir dáleli taıaýda «Orta bilim berý júıesindegi daǵdarys: shyǵý joldary» degen kitapsha shyǵardym. Onda osy salaǵa jan-jaqty baǵa berilip, álemdik ozyq tájirıbeler kórsetildi.
Iá, orta bilim berý júıesi – óte kúrdeli júıe. Sondyqtan bilim sapasyn kóterý maqsatynda júrgizilgen reformalardyń ǵylymı negizi bolýy kerek dep bilemin. Ǵylymı negizi bar isten olqylyq ketpeıdi. О́kinishke oraı, bizde olaı bolmaı tur. Ár kúrdeli júıeniń altyn arqaýy tárizdi – bilimniń de ózindik qurylymy bar. Bilim sapasyn kóterý úshin osy qurylymdy anyqtap baryp, oqý sapasyn úılesimdi túrde kóterý kerek. Sonda ǵana bilimde sapa bolady. О́tkenniń bárin jaman deýge bolmaıdy. Keńes kezinde bilim sapasy joǵary boldy, álemde alǵashqy úshtikten oryn aldy. Ustazdar áleýeti joǵary edi. Bilim berý salasy ǵylymı negizde damyp otyrdy. Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasy odaqtyń Ǵylym akademııasy deńgeıinde turdy. On myńnan asa ǵalymdar jumys jasaıtyn, quzyrly mekeme boldy. Bir sózben aıtqanda, bilim berý júıesi ǵylymı negizde damydy.
– Ol júıede kemshilikter boldy ma?
– Boldy. Eń bastysy, mektepte oqytylatyn pánder boıynsha beriletin oqý kólemi balalardyń bilimdi meńgerý qabletinen artyp ketti. Ol týraly orystyń belgili ǵalym-pedagogteri naqty dálelder keltire otyryp, ashyq jazdy. Mysaly, K.Ýshınskıı: «Biz balalardań basyna ártúrli eshteńege de keregi joq qoqysty úıip-tógip jatyrmyz, keıin adam ony ómirde qoldanbaıdy», – deýi soǵan dálel. Keıde ǵylymǵa negizdelgen usynystar da tolyq eskerilmedi. Táýelsizdik tusynda zamanǵa qaraı jańa bilim berý júıesin jetildirý jumystary qolǵa alyndy. Degenmen, burynǵy keleńsizdikterdi eskerip, aldymen bilim berý salasyn damytýdyń ǵylymı júıesin jasaqtaýymyz kerek edi. О́kinishke oraı, ondaı jumystar kóp jaǵdaıda atqarylmady. Birinshiden, zaman talabyna jaýap beretin kadr tapshylyǵy qatty sezildi, ekinshiden, qıyn tusta qarjynyń kemdigi de qol baılaý boldy. Odan keıin Elbasynyń eren izdenisiniń nátıjesinde damýdyń dańǵyl jolyna tústik. Jasyratyn nesi bar, sol jolda júrgizilgen barlyq reformalardyń ǵylymı negizi eskerilmedi. Sodan kelip orta bilim sapasy órleýdiń ornyna tómendep ketti.
– Buǵan keltirer dálelińiz qandaı?
– Dálelim bar. Bilim sapasyn anyqtaıtyn halyqaralyq PISA, TIMSS, basqa da ortalyqtar bar. Elimiz alǵash ret 2007 jyly TIMSS zertteýine qatysty. Ol zertteý 4-shi jáne 8-shi synyp oqýshylary arasynda júrgizildi. Oǵan bizden tek 4-shi synyp oqýshylary ǵana at salysyp, matematıka páni boıynsha – 5-shi oryn, jaratylystaný páni boıynsha – 11-shi oryn aldy. Bul jaqsy kórsetkish edi, halyq qýandy. Al 2011 jyly mundaı synǵa 4-shi jáne 8-shi synyp oqýshylary tartyldy. 4-shi synyp oqýshylary sáıkesinshe 27-shi jáne 32-shi oryndy ıelendi. Budan ótken 4 jylda bilim sapasynyń 22 jáne 21 satyǵa tómendep ketkeni birden kórinip tur emes pe? Al 2007 jyly 4-shi synypta oqyǵan oqýshylar 2011 jyly 8 synypqa kelgende, olar osy pánderden sáıkesinshe 17-shi jáne 20-shy oryndardy ıelenip, ózderiniń bilim sapasyn 4 jylda 12 jáne 9 satyǵa tómendetip jibergen. Muny jaqsy nyshan deı alamyz ba?
PISA saraptaýyna elimiz 2009 jáne 2012 jyldary qatysqany málim. Zertteý maqsatyna kelsek, 15 jastaǵy oqýshylardyń oqýdan, matematıkalyq jáne jaratylystanýdan ǵylymı saýatyn anyqtaý. Ol zertteýge álemniń 65 eli qatysqanyn aıta ketelik. Qazaq eli oqýshylary oqý saýattylyǵy boıynsha sol jyldar ishinde 59-shy jáne 63-shi, matematıkalyq saýattylyq boıynsha 53-shi jáne 49-shy, al jaratylystaný-ǵylymı saýattylyqtary boıynsha 58-shi jáne 52-shi oryndardy ıelendi. Bul nátıjelerden Ekonomıkalyq Yntymaqtastyq jáne Damý Uıymy elderi boıynsha ortasha nátıjeden kóp tómen ekenin kóresiń. Osy oılandyra ma, árıne, oılandyrady. Sóz ben istiń arasyndaǵy alshaqtyqtyń baryn eshkim joqqa shyǵara qoımas.
– Sonda bilim sapasyn qalaı kóterýge bolady?
– Álemdegi bilim berý júıesi shynaıy damyǵan elderdi anyqtap, olar sondaı jetistikke qalaı jetti degendi zerdeden ótkizýimiz kerek. Bul bir desek, ekinshiden, álem elderiniń jaqsy bilim berý isi men ǵylymı-tájirıbelik tásilderin muqııat taldap, atqarylǵan jumystardy qorytyndylaý kerek. Sonda neden uttyq, neden utyldyq degen másele anyqtalady. Bizdiń akademııa biraz jumystardy atqardy deýge bolatyn sekildi. Sońǵy 10-12 jylda Halyqaralyq PISA, TIMSS, PIRLS zertteýleriniń qorytyndylaryn biz de zerdeden ótkize otyryp, Shanhaı (Qytaı), Sıngapýr, Gonkong (Qytaı), Fınlıandııa, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Kanada jáne Jańa Zelandııa elderiniń oqýshylary turaqty túrde jetip kele jatqan nátıjelerdi saraptama jasadyq. Ol elderde ǵylymı negizde daıyndalǵan bilim berý saıasaty iske asyrylǵan eken. Olardyń basty maqsattary: ulttyq erekshelikter men mádenıetti, ana tilin saqtap damytýdy, rýhanı baı adam tárbıeleýdi birinshi kezekke shyǵarypty. Muǵalimderdiń kásibı quzyrettiligin kóterip, bedelin arttyrypty. Bir sózben aıtar bolsaq, basty nıet – adam tárbıesi, adamǵa degen qamqorlyqty kóremiz. Ol elderde bilim reformasy, orta eseppen, 10 jylda bir ret júrgiziletinine kóz jetkizdik.
Sheteldik ǵalymdardyń júrgizgen zertteýleriniń ishinde bizge AQSh-tyń «McKinsey&Sompaný» kompanııasy ǵalymdarynyń jumystary unady. Olar: «Mektepte oqytýdyń turaqty joǵary sapasyna qalaı jetýge bolady?» degen taqyrypta kólemdi zertteý jumystaryn júrgizgen. Zertteý álemniń 25 elinde ótken. Ǵalymdar sol zertteý nátıjesin saralaı otyryp: «Mektepte bilim berýdiń úzdik júıesi qalaı jetile túsýde?» degen taqyrypty anyqtap, izdenisti jalǵastyrǵan. Zertteý aıasyna turaqty tabystarǵa qol jetkizgen 20 eldiń orta bilim berý júıesi alynǵan. Ǵalamdar bilim berý sapasyn: «Úsh jaǵdaıdy eskere otyryp jaqsartýǵa bolady», – degen qorytyndy jasaıdy. Birinshiden, bilim berý júıesiniń qarastyrylyp otyrǵan kezdegi naqty jaǵdaıyn, jetistikteri men kemshilikterin anyqtap alý; ekinshiden, oqytý nátıjelerin jaqsartý úshin qandaı jumystar atqarý qajettiginiń tujyrymdamasyn jasaý; úshinshiden, ár eldiń orta bilim berý júıesininiń ereksheligin, tarıhyn, mádenıetin, saıasaty men qurylymyn eskerý. Osylaısha sóz ben isti úılestirip, is-sharalar klasterin daıyndap, jumysty tııanaqty atqarǵan. Budan shyǵatyn túıin, orta bilim berý júıesiniń 8 negizin ataýǵa bolady. Ol, birinshi, bilim berý standarttary men oqý baǵdarlamalary; ekinshi, oqý ádebıeti; úshinshi, pedagog kadrlardyń kásibı biliktiligi; tórtinshi, bilim sapasyn baǵalaý júıesi; besinshi, rýhanı-adamgershilik jáne patrıottyq tárbıe; altynshy, ǵylymı zertteý jumystary; jetinshi, basqarý júıesi; segizinshi, materıaldyq-tehnıkalyq baza – osylar úılesimdi bolsa utarymyz kóp eken.
– Qazirgi ýaqytta mektepterde qoldanylyp otyrǵan «bilim, bilik, daǵdy» paradıgmasyn ózgertý kerek degen pikirler aıtylyp júr. Buǵan sizdiń ýájińiz qandaı?
– Bul suraǵyńyz bilim berý standarty men oqý baǵdarlamasyna, ıaǵnı bilim mazmunyna qatysty suraq der edim. Orta bilim berý júıesinde bilim berý «bilim, bilik, daǵdy» paradıgmasy negizinde iske asyrylǵan ýaqytta, oqý prosesinde oqýshylarǵa múmkindiginshe molyraq materıaldar beriledi. Sebebi, olar bilim alýshylar bolyp eseptelinedi. Bir ǵana mysal keltireıin. Barlyq joǵary synyptarda hımııa páni oqytylady. Mendeleev kestesindegi hımııalyq elementterdi, olardyń qasıetterin barlyq oqýshylar oqıdy. Qazirgi ýaqytta turmys-tirshilikte ydys-aıaq jýý úshin kóptegen suıyq zattar paıdalanylady. Olardyń syrtynda hımııalyq quramdary jazylǵan. Men birde, bilim jetildirý ınstıtýtynda dáris bergende, sondaı zattardyń quramyn jazyp alyp, muǵalimderden osy zattardyń qasıetterin aıtyp, túsindirip berýlerin suradym. Eshkim durys jaýap bere almady. «Hımııa páninen alǵan bilimderińizdi ómirde qalaı paıdalanyp júrsizder?» – degen suraqta da eshkim jaýap berip jarytpady.
Damyǵan elder osyny erterek túsinip, oqý mazmunyn júıeleýmen birge, oqýshylardy tek bilim alýshy ǵana emes, oqý úderisine belsene aralasýshy deńgeıine kótere aldy. О́kinishke oraı, biz áli bilim berý mazmunyn jeńildete almaı otyrmyz. Bir mysal aıtaıyn. Bastaýysh synyptardyń bekitilgen jańa standartyna sáıkes aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar pánin 3 synyptan bastap oqytý josparlanǵan. Osy pánniń 3-shi jáne 4-shi synyptarǵa arnalǵan oqý baǵdarlamasynda «Qarapaıym grafıkalyq modelderdi qurý jáne redaksııalaý», «jelide ornalasqan aqparattyń barlyǵy naqty jáne paıdaly ekenin anyqtaý», «jelide etıkalyq jáne quqyqtyq normalardy buzý saldary týraly oı qorytý» degen sııaqty tapsyrmalardy oryndaý qajettigi jazylǵan. Osynsha kúrdeli dúnıeni 3-shi jáne 4-shi synyp oqýshylary meńgere ala ma? Balany birden dana etem deý qalaı bolady? Árıne, myńnan bir kezdesetin daryndy urpaqtyń jóni bólek. Iá, basqa baǵdarlamalarda da osyndaı asa kúrdeli dúnıeler kóptep kezdesedi. Balalardy erte jastan kúrdeli baǵdarlamalarmen oqytyp, qıyn tapsyrmalar berý olardyń psıhofızıologııalyq jáne aqyl-oı damýyna teris áser etetinin, sonymen birge, olardyń bilimge degen yntasy shekteletinin álemdik tájirıbe dáleldep otyr. Biz nege osyny eskermeımiz? 12 jyldyq oqýdyń oryndalmaı kele jatqanynyń arǵy jaǵynda osyndaı astam ketý jatqan joq pa eken? Endeshe, 12 jyldyq bilim berý isiniń oqý baǵdarlamalary, standarty áli de bolsa muqııat taldanýy tıis dep oılaımyn.
– Oqýlyq sapasyna qatysty kóp syndar aıtylýda. Qashan jaqsy oqýlyqtar jazylady?
– Sapaly oqýlyq jazý asa kúrdeli jumys ekenin túsiný qajet. Aldymen oqýlyq jazý úshin, birinshiden, elimizde oqýlyqtaný ǵylymyn damytý kerek. Oqýlyq jasaýdyń bar qıyndyǵyn óz tájirıbesinen jaqsy bilgen akademık A.Kolmogorov ony reaktıvti ushaq qurastyrýmen salystyrǵan. Jaqsy ushaq qurastyrýǵa qansha bilim qajet bolsa, jaqsy oqýlyq jazý úshin de sonshalyqty bilim kerek degen sóz. Keńestik dáýirde Qazaqstanda oqýlyqtar óte az jazyldy, oqý quraldarynyń mańyzdy ıdeologııalyq qural ekenin jaqsy túsingen ortalyq ony shyǵarý máselesin tolyǵymen óz qolyna aldy. Qazaq mektepterinde oqýshylar aýdarma oqýlyqtarmen oqydy. Egemendik alǵan jyldary barlyq mektep oqýlyqtaryn óz elimizde daıyndaý jóninde sheshim qabyldandy. Bul durys sheshim edi. Sebebi árbir egemendi el óziniń ulttyq qundylyqtaryna, damý bolashaǵyna negizdelgen tól oqýlyqtaryn daıyndaıdy. Buryn oqýlyq jazbaǵan, oqýlyq jazý teorııasyn meńgermegen avtorlar oqýlyqtar jaza bastady. Ekinshiden, oqýlyq avtorlaryna qajetti jaǵdaılar jasaý kerek. Oqýlyqtaný ǵylymy damyǵan Fransııa eliniń ǵalymdary jaqsy oqýlyq jazý úshin 3-5 jyl ýaqyt qajet deıdi. Bizde oqýlyqtar jazýǵa bar-joǵy bir jyl kóleminde ǵana ýaqyt beriledi. Al avtorlarǵa jaǵdaı bylaı tursyn jeńildik te qarastyrylmaıdy.
– Muǵalimderdiń bilim deńgeıi týraly ár alýan áńgime bar. Oǵan sizdiń ýájińiz qandaı?
– Bárimiz de jaqsy ustazdan oqyǵan balanyń jaqsy bilim alatynyn bilemiz. Bastaýysh synyptarda oqıtyn oqýshylardyń bilim deńgeıleri olarǵa sabaq beretin muǵalimderdiń kásibı biliktiligine táýeldi. «McKinsey&Company» kompanııasynyń ǵalymdary AQSh-tyń 4 shtatynda zertteý jumystaryn júrgizgen. Bir synypta kásibı deńgeıi 20 paıyzǵa joǵary ustazdar qataryna kiretin muǵalimder, kelesi synypqa deńgeıleri 20 paıyz tómen muǵalimder sabaq bergen. Osyndaı ustazdardan 4 jyl boıy bilim alǵan oqýshylardyń synyp bitirgendegi, ıaǵnı 11 jasqa kelgendegi, bilim sapalarynyń aıyrmashylyǵy 53 paıyz bolǵan. Bastaýysh mektepte kásibı deńgeıi tómen ustazdardan bilim alǵan oqýshylardyń tek 25 paıyzy ǵana 8-shi synyp standarty talaptaryna saı bilim ala alǵan, al qalǵan 75%-y ondaı bilim ala almaǵan.
Damyǵan elderde, birinshi, pedagogıkalyq oqý oryndaryna mektepti jaqsy aıaqtaǵan, mysaly, Ońtústik Koreıada úzdikter qatary 5 paıyzdy qurasa, Fınlıandııada – 10 paıyz, Sıngapýr men Gonkongta – 30 paıyz eken. Osyndaı túlekterdiń ǵana qujattary qabyldanady. Ekinshi, olar pedagogıkalyq kásipke beıimdilikterin anyqtaıtyn arnaıy test tapsyrady; úshinshi, oqý oryndarynda dáris birinshi kýrstan bastap tájirıbege negizdelip beriledi; tórtinshi, ony jaqsy bitirgen bakalavr-muǵalim magıstratýraǵa qabyldanady; besinshi, magıstr-muǵalim mektepke jumysqa kelgende, qoǵamdyq komıssııa aldynda kúrdeli synaqtan ótedi; altynshy, jumysqa qabyldanǵan jas magıstr-muǵalimge tálimger bekitiledi. Ol jas muǵalimmen birinshi kúnnen bastap, qashan ol óz betinshe jaqsy sabaq bere alatyndaı deńgeıge jetkenshe, birge jumys jasaıdy.
Bizderde ustazdar qalaı daıyndalady? Pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary men kolledjderge negizinen, mektepte ortasha oqyǵan balalar barady. Olar oqý oryndary baǵdarlamalaryn tolyq meńgerýge qabiletteri jetpeıdi, sondyqtan ortanqol muǵalim bolyp shyǵady. Mektepke kelgende, olar birden jumysqa qabyldanyp, sabaq bere bastaıdy. Jas mamanǵa tálimger bekitilmeıdi, bekitilgen kúnniń ózinde olar qosymsha aqy almaǵandyqtan, bul jumysty jasaýǵa qyzyǵýshylyq tanytpaıdy. Osy aradaǵy aıtar sońǵy baılamym, mektepterde sabaq berip júrgen muǵalimderdiń kásibı biliktiligin arttyrmaı, bilim sapasyn kótere almaıtynymyzdy moıyndaýymyz kerek.
– Qoǵamda 1-shi synyptan bastap úsh tilde oqytý máselesi keńinen talqylanýda. Bul týraly sizdiń pikirińizdi bilsek dep edik.
– Men komparatıvıst-ǵalym retinde álemniń ozyq 20 elinde bastaýysh synyptarda, ıaǵnı 1-shi 6-shy synyptarda, qansha til oqytylatynyn zerttedim. Sonda baıqaǵanym, osy elderdiń ishinde 2 til 1-shi synypta 4 elde, 2-shi synypta 5 elde, 4-shi 6-shy synyptardy 13 elde oqytylady eken. Birde-bir elde 3 til oqytylmaıdy. Elimizde biraz jyldardan beri birqatar mektepterde 3 til oqytylyp keledi. Sonyń nátıjesin bilý úshin, biz, Almaty qalasy men Almaty oblysynyń 8 qazaq mektebinde áleýmettik zertteý júrgizdik. Zertteýge bastaýysh synyptarda sabaq beretin 103 muǵalim tartyldy. Osy ustazdardyń 83,97%-y oqýshylarǵa 3 til oqytqandy, olardyń 3 tildi de meńgerý deńgeıi tómen ekendigi ashyq jazdy. Balalar tilderdi shatastyryp, sóılegende, ózderi de oǵan mán bermeı, úsh tildiń qosyp sóıleý jıi kezdesetin aıtypty. Muǵalimder mektepke kelgen kóptegen qazaq balalarynyń qazaq tilin nashar biletinin, bári derlik orys tilinde jaqsy sóıleıtinin aıta kele, 1-shi synypta tek qazaq tilin ǵana oqytý kerek deıdi. Orys tilin 2-shi ne 3-shi synyptan bastap oqytsa, al aǵylshyn tilin 6-shy synyptan bastap qazaq tili negizinde ıntensıvti túrde, ıaǵnı jumysyna 3-4 saǵat kóleminde úıretý kerek degen. Aǵylshyn tili osylaı oqytylatyn bolsa, 2-3 jylda barlyq balalar ony jaqsy úırenip shyǵatyndaryna senim bildiripti. Bul pikirdi lıngvıst-ǵalymdar da qoldap otyr. Men de osy pikir jaǵyndamyn.
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Súleımen Mámet,
«Egemen Qazaqstan»
