Eldik jaıly eki eńbek

«Qazaq memleketi tarıhyna kózqaras» atty zertteý ocher­kin­de avtor «qazaqta memle­ket­tilik bolmaǵan» degen sholaq pikirlerdiń negizsizdigin dálel­­dep, Qazaq handyǵyn Uly daladaǵy ózine deıingi memle­kettik qurylymdardyń tól etnos atymen atalǵan jalǵasty bitimi retinde qarastyrady. Onyń qalyptasý jáne damý jolyn aınalasyndaǵy elder tarıhymen baılanysta baıan­daıdy. Eldiń tutastyǵyna qater tóndirgen syrtqy jáne ishki kúrdeli saıası jaǵdaılardy tal­daı otyryp, handyqty bas­qarý isinde kezeń talabyna saı jasalǵan reformalarǵa toq­talady.

Jazbasha tarıhtaǵy «bir­tutas handyqtyń úsh júzge bólinýi» qubylysyna jańasha kózqaras aıasynda den qoıady. Táýke hannan keıin aǵa han ıns­tıtýty paıda bolǵanyn aıtady. Aǵa han ári bas qolbasshy bolǵan Ábilqaıyrdyń tulǵasyna qa­tysty derekterdi saralaıdy. Avtor ol basqarǵan qoldyń Ańy­raqaıdaǵy iri jeńisi, jońǵar qontaıshysymen kelissózderi, bashqurtpen aradaǵy qarym-qatynas máselesi, orys patshaıymyna elshilik jiberýi, t.b. jaıttardy tilge tıek etedi. Naqty zaman shyndyǵyn tarıhı qujattardy qarastyra otyryp ashady. Zertteýshiniń tujy­rymynsha, Ábilqaıyr bir ortalyqtandyrylǵan kúshti han­dyq qurýǵa nıettengen. Ony eldiń bedeldi adamdarynyń bir­qatary ózderinshe túsi­nedi. О́z qaraýyna alǵan protek­tora­tynyń monarhııa ispetti birtutas memleketke aınalýyn orys patshalyǵy da qalamaǵan. Sondyqtan Ábil­qaıyrǵa narazy kishi handardy, sultandardy, bılerdi óz qamqorlyǵyna tartyp, je­ke-jeke ant bergizip, eldi bólshek­teýdi kózdeıtin amal­dar jasady. Ábilqaıyr han orys ákim­shiligine qazaq handyǵynyń tutas saqtalýǵa tıistigin, ony ózi arqyly bas­qarýdyń durystyǵyn moıyndatty. Alaıda 1736 jylǵy 1 ta­myzda ony orys patshaıymynan bodandyqqa moıynsunǵany úshin syılyqqa arnaıy qylysh al­ǵan Ba­raq sultan óltirip tyndy.

Sóıtip, qazaq elin orys ım­perııasyna qosyp alýdyń jańa satysy bastaldy. XIX ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde arnaıy shyǵarylǵan zańdar negizinde handyq qurylystyń tamyryna balta shabyldy. Qazaq dalasyn jappaı otarlaý etek aldy. Patshalyqty qulat­qan keńestik ımperııa kezinde de bolshevıktik saıasat qazaqtardy ulttyq qasiretke dýshar etti.

Qysqasy, qazaq memleket­tiginiń tórt ǵasyrlyq tarıhy jaıynda maǵlumattar dáıek­­telgen bul eńbekte osy máseleler egjeı-tegjeıli qaras­tyrylǵan.

B.Qoıshybaevtyń «Alash joly» rısálási engen ekinshi kitaby da tarıhı taǵylymǵa toly kezeń týraly syr shertedi.

Avtor kitabynyń alǵysó­zinde rısáláni quraıtyn týyndylardy qandaı da bir ádebı janr­ǵa jiktemeı, ár shyǵarmany ózin­she bir etıýd dep sanaıty­nyn bil­diredi. Rısálániń ár zamanǵy arab, parsy, túrki qara­sóziniń ózindik janrynyń ataýyna aınal­ǵanyn aıta otyryp, sol pishindi jańǵyrtýǵa bel baılaǵan.

Rısálá Reseı ımperııasyn­daǵy revolıýsııalyq jáne jalpy mu­sylmandyq qozǵalystarmen astasa damyǵan qazaq ult-azat­tyq qozǵalysynyń týýyn jáne onyń Alashorda shańyraq kótergenge deıingi óristeýin, tıisinshe, eldiń qoǵamdyq-saıası oıynyń damýyn kórsetetin tarıhı-tanymdyq on etıýdten turady. Atalǵan kitapqa solardyń úsheýi engen.

Rısálá Á.Bókeıhan, B.Qara­taev, S.Lapın, J.Aqbaev, I.Gas­prınskıı, Á.Topchıbashev, Á.Ibra­­gımov, Sh.Qosshyǵulov sekildi tulǵalardyń qaırat­kerlik qyrlarymen tanystyrady. Azattyq qozǵalysynyń bas­taýyn­da turǵan jandardy kór­kem­dik zert­teýiniń nysanasy etip alǵan av­tor olarmen qoıan-qoltyq áre­ket etken Erkindik, О́temis, t.b.keıip­kerler beınesin qatar somdaıdy.

Sóıtip, belgili bir tarıhı kezeńdi beıneleıtin atalmysh rısálá barsha oqyrmandy tarıh arqyly tárbıeleý isine atsalysýdy maqsat etken.

Baljan HABDINA,

baspa jáne polıgrafııa isiniń qaıratkeri