Daryn daralyǵy

Eldiń erteńin oılaý – bizge al­dyń­ǵy býyn aǵalarymyzdan amanat bo­lyp qalǵan asyl qasıet. Keńes ókimetiniń temir tártibi elimizdiń es jııý kezeńine mursat bermeı turǵan zamanynda qazaqtyń tuńǵysh kásibı sáý­letshisi Tóleý Qulshymanuly Báse­nov sol kezdegi Odaq (KSRO) bo-

ı­yn­­­sha Máskeýde 1937 jyly Kreml saraı­yn­da sáýletshilerdiń I sezinde sóı­le­gen sózinde qazaqtyń ózindik mádenı jáne sáýlettik muralary joq degenge qarsylyq bildire otyryp, ondaı pikirdiń jańsaq ekenin, kóptegen tarıhı sáýlet týyndylarynyń bar eke­nin, olardy tolyǵymen zertteý kerek ekenin batyl aıta bildi. So­nymen qatar, sáýlet salasyna qa­zaq sáýletshilerin tartyp, joǵary bi­lim­di sáýletshilerdi daıarlaý talabyn da jet­kizdi.

Tóleý aǵamyzdyń jolymen Sáý­let­­shiler odaǵynyń tóraǵasy bolyp turǵan shaǵynda Shókeń de sol Sezder saraıynda sóz sóılegen bola­tyn. Shókeń ol kezde talantymen kóp­shi­lik­ti moıyndatyp, respýb-

lıka kó­leminde jasap jatqan ıgi is­­terimen kóz­ge túsip júrgen kezi. Kóp­­tegen j­o­ba­­lardyń avtory bolyp, biraz sátti dú­nıeleri ómirge kel­di. Ol kezde Odaq boı­ynsha óte­tin Sáýletshiler sezinde sóz sóı­le­gen baıandamashylardy tyń­daý, eli­mizdiń erekshe úmitine, jańa ar­man­­darymyzǵa ushtasyp aıryqsha bir se­zimge bóleıtin. Ár respýblıka­dan kel­gen delegat sáýletshiler she­tinen da­ryndy, birazy álemge belgili bola bas­taǵan, ataǵynan at úrketin áı­gili ta­lanttar edi. Shókeń solardan áste kem túsip kórgen emes. Odaq boıyn­sha sáýlet óneriniń damý máse­le­le­rin kóterip, jetistikterin de, kem­shi­likterin de jerine jetkizip aıta bil­di, sonysymen ol áriptesteriniń ara­synda úlken bedelge ıe boldy.

О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary qazaq sáýlet óneriniń damý tarı­hyn­daǵy «Serebrıanyı vek» boldy dep aıtýǵa bolatyn sııaqty. Sol kezde salynǵan Almaty qalasyndaǵy qazirgi Dostyq dańǵylynyń boıyndaǵy 2, 5, 9, 12 qa­batty ansamblder kesheni, Respýb­lı­ka saraıy, «Qazaqstan» qonaq úıi sııaqty ǵımarattar búginge deıin sáýlet óneriniń biregeı týyndylary re­tinde kópshiliktiń nazaryn

aýdaryp keledi. Ásirese, halyq arasynda «Úsh alyp» atanyp ketken Jam­­­byl­dyń eskertkishiniń syrt jaǵyn­da orna­las­qan turǵyn úı KOKP-nyń Bas hat­shysy Leonıd Ilıch Bre­j­n­ev­ke úl­ken áser qaldyryp, Odaq boı­yn­sha sol úı kóptegen sáýletshi maman­darǵa úlgi retinde tanyldy. Dostyq dańǵylynyń sáýlettik úr­disi elimizdiń iri qalalary men oblys or­ta­lyqtarynda ansambldik ǵı­ma­rat­tar, býlvarlar men skverler qu­ry­lystarynyń qarqyndy júrýine basty sebepshi boldy.

Shota Ydyrysuly qandaı bıik minberlerde bolsyn sáýlet óneri­niń, qurylys isiniń máselelerin ýa­qytyna saı kótere bildi. Ásirese, sáý­letshilerdiń Qazaqstan úshin sany da, sapasy da arta túsýine kóp kóńil bóldi, óıtkeni, Almatydan basqa, О́skemende, Selınogradta jańadan sáýletshiler daıarlaıtyn fakýltetter ashylyp, qabyldanatyn stýdentter sany jyldan-jylǵa arta tústi, alaıda, bul jańalyqqa qarsylyq bildirgender de boldy – bir Qazaqstanǵa osynshama kóp sáýletshiniń ne keregi bar, olardy azaıtý kerek degen pikir týyndaǵan edi. Fılosofııada aıtylatyn «San sapaǵa aýysady» degen tujyrymnyń osy oraıda sáýlet pen qurylystyń kórkemdigi men sapasyna tikeleı jaýapty mamandardyń sanyn arttyrýda úılesimdi kelip turǵanyn dáleldegen Shókeń ulttyq kadr-

lar daıyndaý maqsatyn qoıǵan Básenovtiń isin jalǵastyrdy.

Malbaǵar Meńdiqulov aǵamyz sáýletshilik qyzmetin atqaryp júrgen kezinde Uly Otan soǵysyna shaqyrylyp, maıdannyń alǵy she­binde bolǵan. Soǵystan aman-esen qaıtqannan keıin sáýletshilik qyz­metine qaıtyp kelip, kóptegen qu­rylys nysandaryn jobalady. Sáý­let ónerin damytýdyń ǵylymı ne­gizin qa­laýshy boldy.

Almaty sáýlet óneriniń juldyzy jarqyraǵan tustarynyń biri ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń aıaǵy men 70-jyldarynyń bas kezinde Malbaǵar aǵamyz qalanyń bas sáý­let­shisi edi. Shókeń sol kezderde Malbaǵar aǵa­myzd­yń orynbasary bolyp óz talabyn da, talantyn da tanyta bildi.

Mine, qazaq sáýlet óneriniń osyndaı eki alyp tulǵasynan alǵan tárbıe Shókeńniń sáýlet soqpaǵyndaǵy dara jolyn aıqyndap bergen edi.

Shókeńniń Shoqanǵa jaqyndyǵyn, olardyń Abylaı hannyń urpaqtary ekendigin qazaq qaýymy biledi. Shókeń muny úlken jaýapkershilik retinde qabyldap, Shoqannyń shy­ǵar­­malaryn oqyp-túsinetin jas­qa jetkennen-aq, onyń salmaǵyn, ol arqyly ózine túse­tin salmaqty sezine bastady. Ol Shoqandy jeke ıelenýden aýlaq, bi­raq on­y el ishine, jas urpaqqa kóp­tep jetkizýdi óziniń úl­ken paryzy dep tanıdy. О́zi aıt­paqshy:

Arnadan myń-san baıqasam,

Quıylyp shabyt jatady.

Shota bolyp oıansam,

Shoqan bop kúnim batady.

Shoqan týraly «Jas Shoqan», «Shoqannyń aq túni», «Sibirlikter» atty dramalyq shyǵarmalary osynyń aıǵaǵy. Shókeńniń halyq aldyndaǵy, Shoqan aldyndaǵy óz paryzy týraly túsinigin Qadyr Myrza Áli:

Aǵaıynnyń ashytqanda

mıyn daý,

Talaı qazaq arýaǵyńa

syıyndy-aý!

Haqan bolý ońaı emes,

Áıtse de,

Ýálıhanov bolý odan qıyndaý, – degen joldary dáleldeı túsedi.

Qazirgi Abylaı han dańǵyly áýeli Stalın atyn ıemdenip, sosyn kommýnıster qurmetine ózger­til­genin búgingi jastardyń biri bilse, biri bil­meıdi. Almatynyń bas kóshesine Abylaı hannyń atyn bergende halyq bolyp qýandyq, bul elimizdegi uly ózgeristerdiń bastamasynyń biri edi.

Shókeń Kommýnıstik dańǵyl Aby­laı han atymen atala basta­ǵan­nan-aq: «Ábeke, osy kósheniń boıymen júrgim keledi de turady. Seniń ofısi­ńniń osy kóshede ornalasqany qandaı jaqsy boldy! Kele jatyp sondaı rahattanam, ǵajap! Erterekte keńester zamanynda atyn ataýdyń ózi asa úlken saqtyqty qajet etetin edi, endi, mine, elge ıe azamattardyń basyn qosyp, ulan-ǵaıyr jerimizdiń kóginde týymyzdy jelbiretken Abylaı hannyń amanat etip ketken azat­tyǵyna jetkenimizdi túsimde emes, óńim­de kórgenim qandaı baqyt! Sol baqyttyń kýási men úshin osy Abylaı han dańǵyly bolady da turady», dep qatty tolqyp, qýa­ny­shyn jasyra almaı júrdi.

О́ziniń irgeli zertteýlerimen Shó­keń Ulttyq ǵylym akademııasynyń sı­­rek qoljazbalar qorynan ta­byl­ǵan Abylaı hannyń hatyn bas­pasóz betine jarııalap, «Abylaı hannyń haty tabyldy» dep alty Alashqa jar saldy. Hat arabsha jazylǵan bolatyn. Bilikti mamandarmen birge kóptegen izdenister júrgizip, mátinderdi salysty­ra otyryp, kırıll jazýymen jazyp shyqty. Kópshiliktiń kózaıymyna aına­lǵan bul hattardyń mátini «Ana tili» gazetiniń eki nómirinde jaryq kórdi. Bul kezde óziniń tolǵanysyn Shókeń osy maqalalarynda jazdy. Tolǵanatyn jóni bar. Reseı de, Ke­ńes ókimeti de Shoqanǵa qarsy bol­ǵan joq, óıtkeni, onyń orys qo­ǵamy úshin atqarǵan qyzmetteri az emes bolatyn, al Abylaı týraly jazýǵa ruqsat bolǵan joq. Sol za­­mannyń yzǵary synyp, yzǵar toń­nyń kóbesi sógile bastaǵanda, Aby­laı­dyń haty tabylyp, Shókeń ony halqymyzdyń tarıh betterine máńgige jazyp qaldyrdy. Ja­syraq bolǵanda, árıne, Abylaı han jó­nindegi zertteýleri molyraq bolar ma edi?! Degenmen, osy derekterdiń ózi de

«...atamyz ótken Abylaı» dep keleshekte de tolǵanatyn urpaqqa bir serpilis, tárbıe, senim berdi.

Allanyń ózi súıgen qulyna úıip-tógip berer talantyn Shókeńniń boıynan kórýge bolady: sáýletshi, sýretshi, músinshi, jazýshy, aqyn, zertteýshi, aýdarmashy. Shókeń – osy atalǵan óner túrleriniń bárinde jar­qyn izi bar zor daryn ıesi. Onyń «Oılar, oılar! Janǵa maza bermeıdi» de­gen tórttaǵandyq óleńder toptamasy men shyǵystyń shaıyrlary Omar Háııamnan, Rýmıden aýdarǵan rýbaıattarynan, noǵaı aqyny Bıke Qulynshaqtan aýdarǵan jyr shýmaq­tary baspasóz betterinde ja­rııa­la­nyp júr. Shota aǵamyz 3 bir­deı shy­ǵarmashylyq odaq­tyń – Sáý­letshiler, Jazýshylar jáne Sýret­shiler odaqtarynyń múshesi.

2014 jyly Shot-Aman Ýálıhanov­tyń 2 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy shyqty. Oıy zerek, tili jatyq bul kitap taǵylym men ónegege tunyp tur. Av­tor bul kitapty shyǵarýdaǵy bas­­ty maqsatyn el tarıhyndaǵy aqı­qat aıǵaqtar men dáleldi derek­ter­di bú­gin­gi zamandastary men keıin­gi ur­paq­qa jetkizý dep bilgen sııaq­ty. «О́t­kennen bizge jetken ár­bir uly eńbek – babalarymyzdyń mań­daı teri, oı-sezimi, talaby men tala­ntynan týǵan asyl murasy. Oǵan ıe bolyp, ári baıytyp, keler urpaqtardyń ıgiligine asyrý – mura­ger­lik boryshymyz», deıdi avtor. О́t­ken­niń búginmen sabaqtastyǵy ur­paqtar jalǵastyǵymen tanylaty­nyn aıta kelip, avtor Abylaı han, Shoqandardan bastap búgingi za­man­nyń serkeleri – el basshylary, qoǵam já­ne óner qaıratkerleri týraly ózi­niń úzik syrlaryn tolǵaǵan.

Shota Ýálıhanovtyń qazaqtyń sáýlet, sýret, monýmentaldyq óne­ri­ne qosqan úlesi úlken. Onyń joba­lary boıynsha salynyp, búginge deıin mańyzy men máni joıylmaı kele jatqan nysandardyń ishinde «Ýnıversam» dúkenin (1979), Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq komı­te­tiniń ǵımaratyn (1980, qazirgi Almaty qalasy ákimdiginiń ǵımaraty), «Kazgıprozem» (1983, qazirgi Jer ka­das­trynyń ǵylymı-óndiristik or­ta­lyǵy), Frýnze aýdanyndaǵy (qa­zir­gi Medeý aýdany) saýda orta­ly­ǵyn (1987) ataýǵa bolady.

Eńbekteriniń ishinde ózi de eń joǵary baǵalaıtyn jumysy – Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Mem­le­ket­­tik Eltańbasy. 1991 jyly paı­­da bol­­­ǵan ıdeıa qazaq halqy­nyń táý­el­siz­digin búkil álemge dárip­teı­tin­deı sı­patta jasalyp, mine, shırek ǵa­syr­dan asa ýaqyt memleket már­tebesin as­qaqtatyp keledi.

Shókeńniń monýmentaldyq óner­degi ózindik qaıtalanbas izi bar. Qazaqstan Res­pýblıkasy Táý­el­siz­diginiń mon­ý­mentin Shota Ýálı­ha­nov shyǵarma­shy­­ly­ǵynyń shy­ńy dep tanýǵa bolady. Táý­elsiz­di­gimizdiń qurmetine salyn­ǵan bul týyn­­dy egemendigine ıe bol­ǵan mem­le­­ketimizdiń ótkenine taǵzym etip, ke­le­shegine serpin beretin azat­ty­ǵynyń belgisi retinde jasalǵan. Tu­ǵyr­dyń ushar shyńynda nyq turǵan «Al­tyn adam» qazaq jerindegi beı­bitshilik pen táýelsizdikti baǵyp tur­ǵandaı. Qazaq halqynyń ótken ta­rıhy men bolashaqqa qoıǵan asyl maq­satyn kórsetetin bul týyndynyń alys-jaqyn elderde teńdesi joq ekeni kámil.

Semeıdegi ıadrolyq synaq po­lı­gonynyń jabylýyna arnalyp salynǵan «О́limnen de kúshti» monýmenti el ta­rıhynyń qasiretti bir belesine qoı­yl­ǵan qulpytas retinde ómirge keldi. Bul eskertkishte «atom bultynyń» as­tynda balasyn óz tánimen japqan ana­nyń beınesi arqyly ómir úshin kúres pen ómirge qushtarlyq beınelengen. Halyqtyń basyna tóngen sol apat jyldardyń kórinisin óziniń tula boıynan, oı-sanasynan ótkizgen avtordyń bul shyǵarmasy da kórgen adamdy tolǵandyrmaı qoımaıdy.

Osy eńbekteri memleket tarapynan ár jyldary óz baǵasyn da alyp keledi: Qazaq KSR-nyń Memlekettik syılyǵyn (1970), Qazaqstannyń beı­neleý ónerine qosqan úlesi úshin «Tar­lan» syılyǵyn (2001) ıelendi.

Shókeńdi kópshilik qurmettep, onyń talantyn moıyndaıdy. Ot­ba­sy­nyń berekesin saqtap, eldiń súı­is­­penshiligi men yqylasyna bóle­n­­gen tulǵanyń ómirinde Zına jeń­ge­­mizdiń orny erekshe. Ulty­myz­dyń asyl tárbıesimen sýsyndatyp ósir­gen balalary, neme­re­leri – Shot-Aman Ýálıhanovtaı qa­zaq­tyń abzal azamatynyń urpaqtary hal­­­qy­myz­dyń ıgiligin arttyrýdaǵy ıgi is­terdi jalǵastyrýshy bolady dep se­nemin. Dara daryn ıesi Shot-Aman Ýá­lıhanovtyń shyǵarmalary hal­qy­na qyzmet ete bermek.

Ábdisaǵıt TÁTIǴULOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstan Sáýletshiler odaǵynyń múshesi