1990-jyldar.
Muhańnyń epıstolıarlyq murasy jaıynda ártúrli áńgime, ártúrli nusqada aıtylyp júrip jatyr. Aýyz ádebıetimen aýyzdanǵan qazaq emespiz be: «Bálenshekeń Tashkennen Muqańnyń bir shemodan hatyn alyp kelipti...», – degen sózder de aıaǵymen júrip kep berdi. Búginde sonyń bári tym-tyrys.
2000-jyl ma eken, Shymkentke Ábdijámil aǵa arnaıy keldi. Júrisi sýyt. Atqosshylyqqa Berdibek Saparbaev ádettegideı meni qosty (Bul kezde Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimi apparaty jetekshisiniń orynbasarymyn). О́zbekstanǵa barmaqpyz. Ábeńniń qaltasynda 10 myń dollar. О́zbekstanda joǵary oqý ornynda tarıhshy professor bar. Onyń qolynda sarymaıdaı saqtap otyrǵan Muhtar Áýezovtiń mol kólemdi epıstolıarlyq murasy bar. Ol – Muhańnyń taǵdyr aıdap О́zbekstanǵa barǵan qazaq qyzyna jazǵan hattary. О́zbek SSR-i Densaýlyq saqtaý mınıstriniń orynbasary dárejesine deıin jetip, jasamys tartpaı dúnıe salǵan qazaq qyzy ahıret aldynda Muhań hattaryn álgi azamatqa amanattaǵan. Sol hattardy Nurpeıisov satyp alyp qaıtpaq.
Nurpeıisovteı klassıgimizdi 10 myń dollarymen О́zbekstan ótkizip, áldeqandaı iske dýshar etip alýdan kádimgideı qoryqtym. Jasyratyn ne bar?! Sodan Adyl aǵaǵa telefondadyq. Adyl Iаqýbov – ózbek ádebıetiniń klassıgi. Obaly ne, Adyl aǵa Ábeńdeı dosyn Tashkentte qonaq etip kútip alǵysy keledi-aq. Men oılaǵan qaýpimdi aıtamyn syzdyqtatyp. Ol da qaýip oılady. Aqyry Saryaǵashta kezdespek bolyp ýáde baılastyq. Adyl aǵa álgi tarıhshyny alyp Saryaǵashqa keledi. Shymkentten Ábeń bastap biz baramyz. Bizdi Saryaǵashta ózbekstandyq qonaqtar kútip aldy. Jaqyn jer. Tez jetipti. Meıramhanada otyrmyz. Adyl Iаqýbov álgi tarıhshyny úgittep-aq ákelgen eken. Ábeńe qosyla baryn salyp, qyzbalana sóılep, biri qazaqsha, biri ózbekshe tarıhshyny qınaıdy kelip, qınaıdy kelip. Sábeń jaryqtyq aıtpaqshy, álgi tarıhshy azamatymyz da «pir atqan qý» bolyp shyqty. Muhań hattarynyń keıbiriniń mazmunyn aıtyp, keıde tipti sózbe-sóz úzindi keltire sóılep úzildiredi-aý bizdiń qos aǵamyzdy. Qyzyqqan qos qalamger «e, e, e» – dep entige, enteleı túsedi. Bular entelegen saıyn ol shalqaıa jóneledi. Tarıhshy emes, tas eken, dedim men. Eki jazýshynyń saly sýǵa ketti... Biz úmitpen baryp, salaqtap bos qaıttyq Shymkentke. Bos qaıtqanymyzben, Ábdijámil Nurpeıisov pen Adyl Iаqýbov ekeýiniń Muqańdaı uly ustazdaryna degen sheksiz qurmetine kýá bolyp edim sol joly. Búginde Adyl Iаqýbov ta joq mynaý jaryq jalǵanda. Ábeń qartaıdy.
О́tken-ketken jaılardy aıtýda mán bar. Sol kezderden qulaǵymdy Tashken jaǵyna túre júremin. Áldeneshe ret saparǵa da baryp qaıttym. Barǵan saıyn surastyryp álekke túsemin. Áńgime bar. Qolǵa túsken eshteńe de joq. Muhań ǵashyq bolatyn Ǵaıypjamal kim? Netken perishte uly adamnyń nazaryn aýdaryp, yshqyn ketirip júrgen? Sol epıstolıarlyq dúnıelerdi qolǵa túsirip Andre Morýasha qyzyqty bir dúnıe jazar ma edi, shirkin-aı?!
Arhıv aqtaryp, qaǵaz qaraǵyshtaımyz. Jadymyzdan shyqpaıdy-aý, shyqpaıdy Muhańnyń mahabbaty...Jaqynda álgi suraqtarǵa jaýap tapqandaı boldym.
Almaty memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıteti óziniń tarıhyn áriden (1918 j.) tartý ornyna beriden (1928 j.) alyp kezekti mereıtoıyn atap ótkeni bar. Shynynda, halqymyz úshin ardaqty osy oqý orny óziniń tarıhyn 1918 jyly Túrkistan respýblıkasy Halyq Aǵartý komıssarıaty sheshimimen Tashkendegi orys pedagogıkalyq ýchılıshesi janynan qazaq bóliminiń ashylýynan bastaýy kerek edi. О́ıtkeni, araǵa jyl, jyl jarym salyp 1920 jyly osy pedagogıkalyq ýchılıshe negizinde (bazasynda) О́lkelik Qazaq Aǵartý ınstıtýty ashylady. Bul – qazaqtyń tuńǵysh joǵary oqý orny. Atalǵan oqý orny irgesin keńeıte kele, 1928 jyly Almatyǵa «Qazaqtyń pedagogıkalyq ınstıtýty» atanyp qonys aýdarady. Oý, taqyrybymyz Muhań ǵashyq bolatyn Ǵaıypjamal jaıynda edi, qaıda ketip qaldyq biz?
Gáp bar. Ári-beri kitap, eski qaǵaz aqtaryp júrgende atalǵan ınstıtýttyń dırektory raıynda Sársenovteı azamattyń aty atalatyn. Tolyq aty-jóni – Sársenov Dalıl Chegılekuly (Durys qazaqshasy Dálel Shegelekuly bolatyn shyǵar). Ol qaıdan shyqqan zııaly?
Dálel Shegelekuly 1898 jyly 21 shildede burynǵy Naryn bolysy Zaısan ýezinde kóshpeli qazaq otbasynda ómirge keledi. Ol aýylda aıdalyp (jer aýdarylyp) kelgen bir ǵana orys otbasy bolypty. Shamasy, tóńkerisshi. Sonyń jas balasymen oınap júrip Dálel orys tiline sýdaı bolady-aý, shamasy. Ári qaraı orys-túzem mektebi, Semeı erler gımnazııasyn úzdik oqyp aıaqtaıdy. Endi ne? Endi irgedegi Tom ýnıversıtetine baryp, zań fakýltetine oqýǵa túsedi (1919 j.). Qanysh Sátbaev, Álimhan Ermekov, Sultanmahmut Toraıǵyruly oqyǵan Tomby ǵoı bul. Semeıde Muhtar Áýezovpen birge oqyǵan Dálel qazaq dalasynyń soltústik qıyrynan bilim izdep barǵan osy óspirimdermen dostyq qarym-qatynasqa túsedi. (Bárimen birdeı bolmas, árıne). Ásirese, Qanysh Sátbaevpen dos bolsa kerek. Barys-kelis jasap júrip Qanysh – Muhtar – Dálel úshtigi arajigi ajyramastaı jaqyn tartady.
1920 jyly Tomby ýnıversıtetiniń medısına fakýltetine Ǵaıypjamal Qutymova esimdi qyz bala kelip oqýǵa túsedi. Bet bitkenniń ajarlysy edi deıdi arhıvtik derekter. Qazaq bozbalalary bári birdeı Ǵaıypjamalǵa qaıyrylady. Ásirese, Muhtar men Dálel... Qos bozbala qos-qatar qolyna júregin ustap, tura júgiredi, yqylas sózin aıtady, jolynda qulaıdy... Qyz Dáleldi tańdaıdy. Jigitter qaýmalaǵanda qyzdar qutylar jalǵyz amal solardyń ishinen biriniń eteginen ustap, turmysqa shyǵý. Ǵaıypjamal solaı etedi. Tańdaýy Dálelge túsedi. О́zgeleriniń renjimeýin ótinedi. Bozbala men boıjetken sóıtip 1923 jyly otaý qurady. Baqytty edi.
Ol kezde túrik jurty ulysqa bólingenimen, ult-ultqa jiktelmegen, ult respýblıkalaryna jiliktelmegen bútin kezi. Ortaq aty – «Túrkistan respýblıkasy». Ortalyǵy – Tashkent. Otaý qurǵan eki jas qol ustasyp Tashkent keledi. Shamasy, Tombydaı ári sýyq, ári qymbat qalada oqýyn jalǵastyrý qıynǵa tússe kerek. Ári Dálel oqýyn támamdaǵan. Ekeýi Tashkentke kele Orta Azııa ýnıversıtetiniń biri − saıası-áleýmettik fakýltetiniń úshinshi kýrsyna (joǵary bilimdi), ekinshisi medısına fakýltetine aýysyp oqýyn jalǵaıdy.
Dáleldiń Tashkentte ashylǵan tuńǵysh Qazaq aǵartý ınstıtýtynyń dırektory bolatyn sáti, mine, osy kezeń. Dálel Sársenovtiń qolymen jazylǵan resmı hat, ınstıtýttyń jaǵdaıyn túzeý týraly, oqýdy taza qazaq tilinde júrgizý jaıyndaǵy jazbalary onyń shynaıy ultshyl qaıratker bolǵanyn kórsetedi.
Ońtústik Qazaqstan oblysy Saryaǵash aýdanyndaǵy Qaplanbek kolledji (Onda Shámshi jaryqtyq oqyǵan) áýel basta Orta Azııa mal sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolyp ashylǵan sııaqty. Arhıvtik derekterge qaraǵanda sondaı oı keledi. Qazirgi Qaplanbek eldi mekeninde solaı 1920- (1928 jyly bolýy kerek.) jyldary ashylǵan. 1930-jyldary Moskva, Lenıngradtan senimsizdik kórsetilip nebir ǵalymdar kelip Qaplanbek tehnıkýmynda sabaq bergen. Ǵaıyptan-taıyp meniń qolyma túsken «Vertıkalnoe ı gorızontalnoe raspredelenie TÝRKESTANSKIH JIVOTNYH. N.A.Severseva» (Moskva. V Ýnıversıtetskoı tıpografiı (Katkov ı K), na Strastnom býlvar. 1873» atalatyn kitaptyń tıtýldyq betinde eki belgi bar. Birinde mal ıesi – «S.Alekseev. 19.12.10. 09. Tashkent», dep jazady. Al kelesi shtampta «Bıblıoteka Sr.Az. zootehnıkýma» – degen belgi. Aıtylǵan jaılardy asa bir dáldikpen berip otyrýda mán bar. Atalǵan oqý orny aldymen ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolyp ashylǵan ba, álde Orta Azııa zootehnıkalyq tehnıkýmy bolyp ashylǵan ba? – degen suraqtarǵa jeteleıdi. Álgi Alekseevimiz kim? Ol da yǵysyp kelgen mamannyń biri me? Suraq kóp. О́z jónimizge kóshelik.
Dálel Orta Azııa mal sharýashylyǵy ǵylymı-zerttteý ınstıtýtyn bıik órege kóteremin dep tynym tappaı júrip súzek juqtyryp alady. Súzek zardabynan 1932 jyly kóz jumady. Qaıda qoıylǵanynan habarsyzbyz. Tombydan súıip alǵan jary Ǵaıypjamal qaıda?
Ǵaıypjamal Qutymova 1928 jyly Orta Azııa ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin úzdik bitiredi. Úzdik bitirgen Ǵaıypjamaldy ýnıversıtet basshylyǵy «Akýsher jáne gınekologııa» kafedrasyna alyp qalady. Aǵa oqytýshy, dosent qyzmetterin atqarady.1931 jyly Ǵaıypjamal Densaýlyq saqtaý halyq komıssarıatyna qarasty «Ana men balany saqtaý» basqarmasyna basshy etip jiberiledi. 1932 jyly Basqarma ınstıtýtqa aınalyp, Ǵaıypjamal dırektor bolyp qyzmet isteıdi.
Muhtar Áýezov te Orta Azııa ýnıversıtetiniń aspırantýrasynda oqyǵan. 1920-jyldardan Tashkentpen taǵdyry tyǵyz baılanystaǵy adam. Tashkende baspasózben baılanysty eńbek etti. Tipti, Sultanbek Qojanulymen bir páterde turǵan. Sol jerde tutqyndalǵan. Jalyndap ósip kele jatqan jas jazýshy Dálelmen dostyq baılanysyn úzbegen. Aralas-quralas júrgen. Túrmeden shyqqan soń Dálel dosynyń súzekten kóz jumǵanyn kórdi. Shamasy, tutanǵysh sezimder Muqańnyń Ǵaıypjamalǵa burynǵy mahabbaty osy kezde qaıta oıanǵan...
Ǵaıypjamal – Muqań ǵashyq bolatyn Ǵaıypjamal!
1938 jyly Densaýlyq saqtaý halyq komıssarynyń orynbasary ári О́zbek SSR-i Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty bolyp saılanady. Dańqty orynbasar. 1947 jyly doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵaly turǵan jerinde júrek talmasy ustap kenetten kóz jumady Ǵaıypjamal Mustafaqyzy. Qazaqtyń aıaýly qyzy, baýyrlas О́zbekstannyń memleket qaıratkeri, úlken ǵalymyna aınalyp eńbek ete júrip kóz jumǵan Ǵaıypjamal Tashkenttiń «Mınor» qabirhanasyna qoıylady.
Bir mahabbattyń belgili-belgisizdeý baıany, mine, osyndaı!
Al men áli de izdenistemin...
Qulbek ERGО́BEK
