Birin-biri baýyr tartar eki jurt

Barlyq túrki jurty qadirler Kúltegin baba «Begi men halqynyń yntymaǵy joq jerde, dushpannyń aldaýyna sengen, arbaýyna kón­gen jerde, inisi men aǵasy daýlasqan, begi men qarashasy jaýlasqan jerde el eldiginen aıyrylady», degen eken. Irgemizdegi baýyr el –Qyrǵyzstannyń túndigi jıi jelpildegen tusta oıǵa qaýip uıalaǵany jasyryn emes. Degenmen, arada ótken az ýaqyt ishinde qyrǵyz baýyrlar saılaýyn ótkizip, qalypty tirshiligine kóshti. Qazaq eli qysyl-taıań kezeńde irgedegi týysqa qol sozdy, kómegin jasady. Bizdiń tilshimiz ǵalamtor kómegine súıenip, eki eldiń qarym-qatynasy deńgeıiniń damýyna qatysty Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Beıbit ISABAEVQA birneshe saýal qoıǵan edi. – Beıbit О́ksikbaıuly, áńgime­miz­di, 2010 jyly Qyrǵyzstanda bolǵan oqıǵalardy eskere otyryp, eki el úshin de ózekti máselelerdiń biri bo­lyp tabylatyn ekijaqty qatynas­tar­dyń búgingi jaǵdaıy qaı deń­geı­de degen suraqtan bastaǵym kelip tur. – Eń aldymen, bizdiń qarym-qa­ty­nastar qashanda tatý kórshi­les­tik jáne dostyq negizinde damyp kele jat­qa­nyn atap ótsem deımin. Qazaqstan men Qyrǵyzstandy ǵa­syr­­lar boıy qa­lyp­tasqan baýyrlas­tyq, ortaq tarıh, rýhanı qundylyqtar, dil men ulttyq salt-dástúr uqsastyǵy baılanysty­rady. Sonymen qatar, táýelsizdik jylda­ry biz strategııalyq áriptestik pen óz­ara tıimdi yntymaqtastyqty nyǵaı­tý­ǵa negizdelgen jańa sıpattaǵy mem­le­ketaralyq qatynastardy qalyp­tas­tyr­dyq. Olardyń negizin taraptar arasyn­da qol qoıylǵan 150-den asa kelisim-shart, onyń ishinde bastylary sanala­tyn «Máńgilik dostyq» jáne «Odaq­tastyq qarym-qatynastar tý­raly» sharttar quraıdy. О́tken jyly baýyrlas halyqqa úlken syn bolǵan oqıǵalarǵa baı­la­nysty ile-shala Elbasymyz Nursul­tan Nazarbaev­tyń «Biz tek alańdap qana qoımaı, baýyrlas halyqqa qoly­myz­dan kelgenshe barlyq kómegimizdi kór­se­temiz», degen málimdemesin eki eldiń de halqy úlken rızashylyqpen qa­byldady. Bul rette, Qyrǵyzstandaǵy jaǵ­daı­dy jedel túrde turaqtandyrýda Qazaqstan tek aımaqtaǵy jetekshi kór­shi memleket retinde ǵana emes, Eý­ro­pa­daǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tas­tyq uıymynyń (EQYU) tóraǵasy retinde de shuǵyl is-áreket jasaǵanyn atap ótý qajet. Shyn máninde Qazaq­stan Qyr­ǵyz­stannyń ýaqytsha bıli­gi­niń baqy­laýy­nan shyǵyp ketý jáne odan keıin eldiń ońtústiginde qarýly qaqty­ǵys­tarǵa ulasý qaýpin týǵyzǵan respýb­lıkadaǵy kúrdeli jaǵdaıdy retteýde atalǵan Uıymnyń barlyq áleýetin utymdy paıdalana bildi. EQYU-nyń tóraǵasy retinde Qa­zaq­stan qyrǵyz elindegi jaǵdaıdy jedel retteý boıynsha basqa halyq­ara­lyq uıym­dardyń ókilderimen úıle­sim­di jumystar júrgize otyryp, oqıǵa oryn alǵan alǵashqy táýlikterde-aq óziniń arnaıy ókilderin Qyrǵyzstanǵa jiberdi. EQYU-nyń arnaıy ókilderi ózderi­niń áriptesterimen ózara áreket­tes­tik ornatyp qana qoımaı, BUU, EO, TMD, ShYU, IKU, UQShU jáne t.b. bedeldi halyqaralyq uıymdardyń birlesken jumystaryna basshylyq jasaı bildi. Sonymen birge, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Qyr­ǵyz­stannyń jańa bıliginiń barynsha jedel túrde quqyqtyq alańǵa oralýy arqyly elde konstıtýsııalyq tártip or­na­týǵa jáne Ýaqytsha úkimettiń ókilettigin halyq­ara­lyq normalarǵa sáıkes zańdastyrý­ǵa shaqyrdy. Osy maqsatta Elbasy Jar­­lyǵymen óziniń Qyrǵyz Respýb­lıka­sy boıynsha Arnaıy ókilin taǵaıyndady. – Bizdiń elimizdiń osy tusta kó­mek­tiń qaı túrinen de aıanyp qalma­ǵa­nyn bilemiz. Endi áńgimeńizdi osy tóńirekte órbitseńiz. – О́tken jyly jedel gýmanıtar­lyq jáne basqa da materıaldyq-teh­nı­ka­lyq kómek berý aıasynda Qazaq­stan Qyr­ǵyzstanǵa jalpy somasy 20 mıllıon 300 myń AQSh dollary kóle­min­de járdem kórsetti jáne byl­tyrǵy sáýir oqıǵasynyń kóktemgi dala ju­mystary kezinde oryn alǵany belgili. Mine, dál osy kezde Qazaqstan Qyr­ǵyzstandaǵy kóktemgi egis jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy jumys­taryn júrgizýge qajetti 3,7 myń tonna janar-jaǵar­maıdy qaıyrymdylyq kó­mek retinde jetkizip berdi. Qyrǵyzstannyń ońtústigin jáne eldiń jalpy ekonomıkasyn qalpyna keltirýdi jedeldetý maqsatynda 2010 jylǵy shildede Qazaqstannyń basta­ma­symen eki el premer-mınıstr­leri­niń birinshi orynbasarlary basshylyq etetin birlesken qazaq-qyrǵyz Joǵary deńgeıdegi jumys toby (JDT) qu­ryl­dy. JDT sheshimine sáıkes, Qazaqstan shamamen 12 mıllıon AQSh dollary kóleminde materıaldyq-tehnıkalyq kó­­mek, azyq-túlik, onyń ishinde Osh pen Jalalabad qalalaryn qalpyna keltirýdi jedeldetý úshin 6 mln. AQSh dol­la­ryna qurylys materıaldary men jab­dyqtar jóneltti. Sonymen qatar, Qa­zaq­stan Úkimetiniń arnaıy sheshimimen 2010-2011 jylǵy jylytý maýsymynda qosymsha gýmanıtarlyq járdem retinde 230 myń tonna kómir jiberildi. Oǵan qosymsha, bizdiń eli­mizdiń bas­ta­masymen, 2010 jylǵy shildede Almaty qalasynda EQYU-ǵa múshe elder syrtqy saıasat vedom­stvo­lary basshy­lary­nyń kezdesýi ótti. Onyń bary­synda Qazaqstan Uıym­nyń Is ba­syn­da­ǵy tór­aǵasy retinde oty­­rys­tyń kún tártibine EQYU tara­pynan Qyrǵyz Respýblıkasyna jedel kó­mek kórsetý máselesin qosty. Qazaqstan aldaǵy ýa­qyt­ta da Qyr­ǵyzstanǵa jan-jaqty kómek kórsetýdi jal­ǵastyrady. Bul jónin­de Elbasy Nur­sultan Nazarbaev óziniń bıylǵy Qa­zaqstan halqyna Joldaý­ynda má­lim­dedi jáne Qyr­ǵyz­stanǵa arnaıy kómek kórsetý boı­ynsha máseleni qa­ras­tyrý jóninde el Úkimetine tapsyr­ma berdi. Qazaqstan­nyń álemdik qo­ǵam­dastyqpen birge Qyr­ǵyz Respýb­lı­ka­syna kórsetip jat­qan ýaqtyly jáne qajetti kómegi jaǵdaıdy turaq­tan­dy­rý úrdisterine septigin tıgizedi dep úmittenemiz. – Joǵaryda ózińiz atap ótken­deı, Elbasy Nursultan Nazarbaev bı­ylǵy Qazaqstan halqyna Jol­daý­ynda Qyrǵyzstanǵa kómek kór­se­týdi jalǵastyrýǵa nazar aýdardy. Bul máseleniń júzege asý barysy qalaı? – Qazirgi ýaqytta Elbasynyń tap­syr­masy boıynsha Qazaqstan Úkimeti Qyrǵyzstanǵa kómek kórsetýdiń keshendi is-sharasyn ázirlep jatyr. Olar kelesi máselelerdi júzege asyrýdy qam­tıdy: ınvestısııalyq yntymaqtas­tyq boıynsha jobalardy júzege asy­rý­daǵy eki eldiń ózara árekettestigi; halyq­aralyq jáne aımaqtyq qarjy-ekono­mıkalyq uıymdardyń qaraja­tyn tartý; ǵylymı-óndiristik koope­ra­sııa­ny, mádenı-gýmanıtarlyq ynty­maq­tastyq­ty damytý jáne t.b. Osy oraıda atap óterlik másele­ler­diń biri – jarǵylyq kapıtaly 100 mıllıon AQSh dollaryn quraıtyn birlesken qazaq-qyrǵyz Investısııa­lyq qo­ryn qurý týraly kelisimdi jú­zege asy­rý boıynsha Qazaqstan men Qyr­ǵyz­stan arasyndaǵy jumystar­dyń janda­nýyn aıtar edim. Bul kelisimge 2007 jyly qol qoıylǵan bola­tyn, biraq sol ýaqytta Qyrǵyzstanda qalyptasqan qolaısyz jaǵdaılarǵa baı­lanysty qor óziniń jumysyn ýa­qytynda bastaı almady. Bul jerde erekshe nazar aýdar­arlyq jáıt – Qyr­ǵyzstan ekonomıka­syn­daǵy qazirgi aýyr jaǵdaıǵa baı­lanysty alǵashqy kezeńinde qordyń jarǵylyq kapıtaly tolyǵymen Qazaq­stannyń esebinen qamtamasyz etiledi. Sonymen qatar, Qyrǵyzstanǵa qajetti kómek kórsetýdi jalǵastyrýǵa halyq­aralyq qoǵamdas­tyqty tartýǵa Qazaq­stan barynsha kúsh salyp jatqandyǵyn atap ótkim keledi. – Qazirgi ýaqytta qazaq-qyrǵyz qa­rym-qatynastarynda óz sheshimin tap­paǵan jáne talas týdyryp otyr­ǵan máseleler bar ma? Bar bolsa, olar­dy retteý joldary qandaı dep bilesiz? – Eki memleket arasynda túpkilikti she­shilmeı otyrǵan máseleler joq. Biraq, ekijaqty yntymaqtastyqtyń damýy barysynda, qol jetkizilgen negizgi ýaǵdalastyqtarǵa qatysty aıta­tyn bolsam, jekelegen máseleler bar. Atap aıtqanda, qazaq-qyrǵyz memlekettik shekarasyn demarkasııalaý boı­yn­sha qazirgi ýaqytta birneshe shaǵyn ýchaskelerdi aıqyndaý jóninde konstrýktıvti kelissózder júrgizilýde. Máseleniń erek­sheligi – Qazaqstan men Qyrǵyz­stan arasyndaǵy keıbir ýchaskeler, aǵysy jıi ózgerip otyratyn ózen­derdiń arnasy sekildi, qıyn geo­grafııalyq relefter arqyly ótedi. Nemese kanal­dardy, aýylsharýashy­lyq, jaıylym­dyq jerlerdi jáne t.b. bólýge baıla­nysty da osyny aıtýǵa bolady. Bul máseleler, eń aldymen she­kara mańyn­da turatyn halyqtyń múddesine tikeleı qatysty. Sondyq­tan, atalǵan máse­leni óte muqııat qarastyryp, ózara tıimdi kelisimge kelýdiń qolaıly jol­daryn tabý qajet. О́tken jyly bizdiń elimiz Reseı jáne Belarýspen birge Kedendik odaq­ty (KO) qurdy. Osyǵan baılanysty, KO-nyń jarǵylyq talaptaryna sáı­kes, 2010 jylǵy 1 shildeden bastap Qa­zaqstan KO-ǵa kirmeıtin memlekettermen shektesetin óziniń shekara­syn­daǵy baqylaý-ótkizý pýnktteriniń (BО́P) jumysyn ońtaılandyra bas­ta­dy. Son­daı-aq, 2010 jyly sáýirde jáne odan keıin Qyrǵyzstanda oryn alǵan oqı­ǵalarǵa baılanysty Qazaq­stan óziniń Qyrǵyz Respýblıkasymen ortaq sheka­ra­syndaǵy keıbir beketterin ýaqytsha japqany belgili. Sony­men birge, «Qordaı», «Sypataı ba­tyr», «Aısha-bıbi», «Merke», «Sortó­be» jáne «Aýqatty» sekildi qazaq­stan­dyq BО́P-terdiń adamdardy jáne bar­lyq kólik quraldaryn ótkizý qabileti aıtarlyq­taı ósti. Qazir Qazaqstan qo­symsha BО́P jumys­ta­ryn jandandyrý tý­ra­ly qyrǵyz tarapynyń ótinishin qaras­ty­rýda. О́mir bolǵan soń, óte mańyzdy qajetti­lik­ter­ge baılanysty (qa­zaǵa, issaparǵa jáne t.b.) qazaqstandyq shekaradan ótýdi jedeldetý maqsatynda bul BО́P-ter arqyly kó­liksiz jaıaý adamdar ǵana óte alatyn bo­la­dy. Keıbir taýar­lar­dyń she­kara arqy­ly ótýine baılanysty engizilgen bir­qa­tar shekteýler kúshin saqtaýda. Bul negizinen eki sebepke baılanysty. Birinshiden, Qazaqstan aýmaǵyna kirgizýge tyıym salynǵan jergilikti ónim­der­diń jáne kontraban­dalyq taýarlar­dyń ótýine jol bermeý. Sonymen qa­tar, 2010 jyly Qyr­ǵyz­standa bolǵan oqıǵalar kezinde ha­lyqtyń qolyn­da kóp mólsherde qarý-jaraq pen jaryl­ǵysh zattar qalyp qoıdy. Ekinshiden, Kedendik odaqtyń jarǵylyq talap­tary­na sáıkes, KO aýmaǵyna úshinshi elderden taýar­lardy reeksporttaýǵa tyı­ym salynǵan. О́zińizge belgili, Qyr­ǵyzstannan Qa­zaq­­stan men Reseı baǵy­tynda jasalatyn shaǵyn bıznes­tiń negizgi bóligin sapasy tómen qy­taı­lyq taýarlardyń reek­sporty quraıdy. Meniń oıymsha, bul máseleni sheshý eki baǵytta júrýi yqtımal: óziniń normatıvti-quqyqtyq aktilerin KO-nyń talaptarymen sáıkestendirý ar­qy­ly Qyrǵyzstannyń Kedendik odaqqa kirýi nemese Qyrǵyzstan múshe bolyp otyrǵan Búkilálemdik saýda uıymyna Qazaqstannyń jáne KO-nyń basqa músheleriniń kirý ýaqytyn jedeldetý. Ekijaqty qatynastardaǵy ózekti máseleler qataryna et-sút ónimderin Qyrǵyzstannan Qazaqstanǵa ımport­taý­dy qaıta jandandyrý da jatady. Bul – saýda-ekonomıkalyq yntymaq­tas­­tyqty keńeıtý jáne tereńdetý baǵytynda eki tarap úshin de mańyzdy másele. Alaıda, 2008 jyly Qyrǵyz­stannyń mal sharýashylyǵynda aýsyl, brýsellez jáne t.b. juqpaly aýrý­lardyń jıi oryn alýy saldarynan qalyptasqan epızootııalyq jaǵdaıǵa baılanysty Qazaqstanǵa kórshiles elden et ónimderin eksporttaýǵa tyıym salyndy. Oǵan qosymsha, 2010 jyly Qazaqstannyń Kedendik odaqqa kirýine baılanysty Qyrǵyzstan aýmaǵynan Qa­zaqstanǵa et-sút ónimderin kirgizý úshin bul ónim KO-nyń ortaq vete­rı­narlyq-sanıtarlyq standarttaryna sáıkes bolýy tıis. Sondyqtan, bul má­se­leniń oń sheshilýi kóp jaǵdaıda qyr­ǵyz tarapyna baılanysty ekendigin aıtý qajet. – Osyǵan deıin joǵary deńgeı­de­gi birqatar Qazaqstan-Qyrǵyzstan kezdesýleri men kelissózderi ótti. Olar­­dyń nátıjesi qandaı boldy jáne Qazaqstan men Qyrǵyz­stan­nyń mem­le­ketaralyq qarym-qaty­n­asynyń bo­lashaǵyna qalaı áser etýi yqtımal? – Bıyl jyl basynda Qyrǵyzstan Prezıdenti Roza Otýnbaevanyń jáne Premer-mınıstri Almazbek Atam­baev­tyń Astanaǵa jasaǵan resmı sa­parlary barysynda taraptar saıası únqatysýdy odan ári tereńdetý, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanı­tarlyq yntymaq­tas­tyqty belsendi damytý boıynsha ózderiniń sheshimderin qýattady. Osy oraıda, Elbasy Nursultan Nazarbaev atap ótkendeı, ekijaqty saıası qarym-qatynasta Qazaqstan Qyr­ǵyz­stannyń memlekettik qurylymy boıynsha baýyrlas halyqtyń kez kelgen qalaýyna qurmetpen qaraıdy. Bul jerde bizdiń elimiz jáne jalpy ha­lyq­aralyq qoǵamdastyq úshin de eń bas­ty másele – Qyrǵyz Respýblı­ka­syn­da ishki saıası turaqtylyq, áleý­met­tik jáne etnosaralyq ózara túsinistik pen kelisimniń ornaýy. Al saparlar barysyndaǵy ýaǵda­lastyqtar týraly gazet oqyrmandary habardar ǵoı dep oılaımyn. – Suhbatymyzdyń sońynda Qyr­ǵyz­stannyń jańa bıligi aldynda qandaı ózekti mindetter turǵanyn aıtyp berseńiz. – Qazir Qyrǵyz Respýblıkasy úshin eń mańyzdy mindet – ulttyq ekonomı­ka­nyń jumysyn jedel túrde turaq­tan­dy­rý dep sanaımyn. Bul úshin Qyrǵyz­stan­nyń barlyq múmkinshiligi, atap aıt­qanda, qajetti mólsherde ishki eńbek jáne ónerkásiptik rezervi men baı ta­bı­ǵı-shıkizattyq áleýeti bar. Aýyl sha­rýashylyǵy, týrızm, taý-ken ónerkásibi jáne sý energetıkasyn damytý arqyly Qyrǵyzstan ekonomı­kasy úlken kórset­kishterge qol jetkize alady. Jáne de et­nosaralyq kelisim men dinaralyq tózim­dilikti saqtaý Qyrǵyzstannyń turaqty damýy úshin qajetti óte mańyzdy máselelerdiń biri bolyp tabylady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.