Quqyqtyq qoldaýdyń quzyry

Notarıaldyq qyzmet tóńiregindegi oılar Búginde elimizdiń quqyqtyq qoǵamǵa betburys jasaýyna baı­lanysty azamattardyń zań­ger­lik qyzmetke degen sura­ny­sy barǵan saıyn ulǵaıa túsip otyr. Memleket adamnyń  qu­qy­lary men erkindikterin qorǵaýdaǵy ózi­niń basty mindetin de qu­qyqtyq ınstıtýttar arqyly jú­zege asyrady. Al osy tur­ǵy­da, ıaǵnı  halyqqa bilikti zań­ger­lik qyzmet kórsetýde nota­rıal­dyq keńselerdiń atqaratyn ró­li­niń zor ekendigi esh talas tý­ǵyzbaıdy. О́ıtkeni óziniń kez kel­gen qujatynyń zańdy ekenin kýálandyrǵysy kelgen adam birinshi kezekte notarıýstar qyz­metine júginedi. Túrli má­mi­lelerdiń sharttaryna quqyqtyq saraptama jasaý, taraptarǵa ke­ńester berý, is jaǵdaıyn túsin­dirý, jasalatyn kelisimderdiń yq­tımal degen quqyqtyq zar­dap­tarynan habardar etý, olar­dyń mazmundarynyń taraptar­dyń  kózdegen nıetterine jáne zańnamalyq aktilerge sáıkes ke­letinin tekserý sııaqty kóp­te­gen jumystar tikeleı nota­rıýs­tardyń mindetteri bolyp taby­lady.  Olaı bolsa qazirgi tańda Qazaqstanda notarıaldyq qyz­met qalaısha jolǵa qoıylǵan, ol el turǵyndarynyń muqta­jyn oılaǵandaı dárejede oryn­daı alyp otyr ma degen saýaldyń týyndaýy oryndy. 2011 jyldyń 1 qańtaryna qarasty el aýmaǵynda 1953 jeke menshik túrindegi notarıýstar men 16 memlekettik notarıýstar halyqqa qyzmet kórset­ken eken. Berilgen memlekettik lısenzııalar sany 4535 bolsa, olardyń 143-iniń kúshi joı­yl­ǵan. Bul keltirilgen sandar az ba, álde kóp pe? Oǵan durys baǵa berý úshin istiń naqtyly jaǵ­daıyna kóz júgirtken abzal. Ádilet mınıstrligi maman­da­rynyń aıtýlaryna qaraǵan­da, qazirgi kezde notarıýstardy kvotalaý, konkýrstyq jolmen irikteý jáne olardyń ornala­sa­tyn oryn­daryn belgilep, bó­lý­diń ju­mys istep turǵan júıesi jurt­shy­lyq tarapynan kópte­gen na­ra­zylyqtar týǵyzýda. Onyń eń bas­ty sebebi nota­rıal­dyq qyzmet­tiń jalpy halyq úshin birdeı qol­jetimdi bola al­maý­ynda jatyr. So­nymen birge no­ta­rıat­tar sany­na shekteý qoıý búgingi kúni is júzinde arnaıy lısenzııalar al­ǵan 2 myńnan astam no­tarıýsty jumyssyz qaldyryp otyr. О́ıt­keni, joǵaryda aı­tylǵan kvota­nyń saldarynan, olardyń nota­rıal­dyq keńseler ashyp, jumys­ta­ryn júrgizýle­rine múmkin­dik­te­ri joq. Osyndaı sebepten de Ádilet mınıstrligi notarıaldyq qyzmetpen aı­nalysýǵa lısenzııa bergen 4535 adamnyń 1953-i ǵana búginde is júzinde notarıýs bo­lyp jumys istep júr. Sonda máseleniń túıini nede? «Notarıat týraly» zańnyń 32-babynyń 7-1 tarmaqshasyna sáı­kes Ádilet mınıstrligi notarıýstar sanyn árbir notarıaldyq ok­rýgter boıynsha bekitedi. Al Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy ákim­shi­lik-aýmaqtyq bóliniske sáı­kes bir oblystyń, respýblıkalyq dá­re­jedegi qalanyń jáne astana­nyń aýmaǵy notarıaldyq okrýg bolyp tanylady. Notarıaldyq ke­ńseler sany da osy okrýgter boı­ynsha bóliniske túsýi tıis. О́kinishke qaraı, dál osy bólinis notarıaldyq qyzmettiń keń óris alýyna kedergi keltirip otyr. Má­selen, Almaty oblysy boı­yn­sha 400 notarıaldyq keńse ashýǵa ǵana ruqsat etiledi. Al osy  ob­lys­taǵy lısenzııalary bar mamandar sany búginde 2 myń adam­ǵa jetken. Bul degenińiz, bir ja­rym myńnan astam notarıýs óz­derine jumys taba almaı júr degen sóz. Onyń syrtynda, maman­dardyń paıymdaýynsha, konkýrs­tyq irikteý prosedýrasy da is júzinde bos oryndarǵa bilikti ma­mandardyń barýyn qamtama­syz ete almaıdy. Sondyqtan da mem­lekettik notarıaldyq keńse­lerde uzaq jyldar jumys istep tájirıbe jınaqtaǵan lısenzııasy bar adamdar notarıýs laýazymy­na qol jetkize almaı qınalýda. Sonymen birge mamandar úmit­kerlerdiń biliktilik talaptaryna sáıkestigin eki ret – Ádilet mınıstrligi lısenzııa bergen kezde – bir jáne aýmaqtyq ádilet organ­da­ry notarıaldyq palatamen birlese otyryp konkýrs ótkizgen kezde ekinshi ret tekserilýin de negizsiz dep sanaıdy. Sebebi, mun­daı prosedýra úmitkerlerdiń qu­qyq­­taryna keri áser etip, olar­dyń óz quzyretterin júzege asy­rý­la­ry­na shekten tys joǵary talaptar qoıady. Notarıaldyq keń­se­ler sanyna shekteý qoıýdyń jáne osy istegi ózge de qaǵazbastylyqtyń arnaıy lı­sen­zııalary bar notarıýstarǵa kel­tirip otyrǵan kedergisi, mine, osyndaı. Degenmen, bul bar bol­ǵany medaldiń bir jaǵy ǵana. Onyń ekinshi jaǵy da bar, al ol tikeleı halyqqa, ıaǵnı sizder men bizderge qatysty. Qazaqstannyń jer aýmaǵy úlken. Onyń ústine burynǵydaı emes, qazirgi kezde kólik qatynasy da kóńil kón­shi­terlik dárejede bola almaı tur. Eldegi kóptegen shaǵyn eldi mekenderge ne avtobýs, ne ózgedeı kólik túri qatynamaıdy. Son­dyq­tan aýylda turatyn halyq­tyń aýdanǵa, aýdanda turatyn ha­lyqtyń oblysqa barýynyń aı­tar­lyqtaı problemalar týynda­typ otyrǵany da barshaǵa belgili jáıt. Olaı bolsa, notarıaldyq keńseler sanyna shekteý qoı­yp,  bir ǵana qujatqa mór basty­rý úshin halyqty júzdegen shaqy­rym jerlerge sabyltyp qoıý kimder úshin tıimdi? Eger halyq óte tyǵyz qonystanǵan Almaty ob­ly­synda barlyǵy 400 ǵana nota­rı­aldyq keńse bolsa, halqy az by­laıǵy óńirlerdegi ahýal ne bolmaq? Osy oraıda, Ádilet mınıstr­liginiń qalyptasqan osyndaı kúrdeli jaǵdaıdy durys túsinip, olqylyqtyń ornyn toltyrý ba­ǵytynda naqty sharalardy qolǵa alǵanyn atap kórsetý qajet. Osyndaı jumystardyń nátıje­sin­de «Notarıat týraly» Qazaq­stan Respýblıkasynyń zańyna ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ázir­len­di. Onda kandıdattardy konkýrs­tyq negizde irikteýdiń qoldanys­taǵy tártibin alyp tastaý jónin­de usynys engizilgen. Notarıal­dyq keńseler sanyna qoıylyp kelgen shekteýlerge qatysty da qujatta tyń kózqarastar keltirilgen. Atalǵan zań jobasy qa­zir­gi kúni Parlament qaraýynda jatyr. Biraq  memleket úshin de, qarapaıym halyq úshin de ma­ńy­zy zor osy qujattyń zań shy­ǵa­rý­shy organda bir jyl boıy qoz­ǵa­lyssyz qalýyn túsindirý qıyn. Bul saýalǵa halyq qalaýlysy sanalatyn depýtattar jaýap beredi dep oılaımyz. Sóz retinde bárimiz de qyz­me­tine júginýge májbúr bolyp júrgen jeke notarıattarǵa qa­tys­ty keıbir túıtkildi másele­ler­ge de toqtala ketken jón. Jeke notarıýstardyń salyq zańnamasyna qaıshy belgilegen qyzmetaqylarynyń óreskel mól­sheri qarapaıym azamattyń qaltasy kótere almaıtyndaı dárejege jetip otyr. «Notarıat týraly» zańǵa sáıkes memlekettik jáne jeke notarıýstardyń qyzmetterine aqy tóleýdiń biregeı mólsheri belgilengen. Ol Salyq kodeksiniń 536-babynda qa­ralǵan memlekettik baj saly­ǵynyń kólemine sáıkes keledi. Degenmen, notarıýstardyń is júzinde halyqtan notarıaldyq palatalar bekitken jáne memlekettik baj kóleminen asyp túse­tin tarıfter boıynsha aqy talap etetini belgili bolyp otyr. Máselen, jyljymaıtyn múlik­ti bógdeleý jónindegi kelisim-sharttardy kýálandyrý úshin Sa­lyq kodeksine sáıkes 10 eń tó­mengi eseptik kórsetkish mól­sherinde memlekettik baj aly­nýǵa tıis. Al jeke notarıýstar kórsetken qyzmetteri úshin 15 myńnan 26 myń teńgege deıingi aralyqta qosymsha aqy alýdy ádetke aınaldyrǵan. Munyń ózi notarıýstar qaýymdastyǵynyń notarıaldyq tarıfter týraly zań jobasyn lobbıstik jolmen ótkizip jibermek bolǵan talpy­ny­synyń aıtarlyqtaı daý-jan­jalǵa soqtyrǵanyna qaramas­tan oryn alyp otyr. Osy aı­tyl­ǵandarǵa qarap-aq, jeke no­tarıýstarǵa básekelestik orta qalyptastyrý úshin memlekettik notarıýstar júıesin de qosa damytý qajettiginiń mańyzdy ekenin túsinýge bolady. Biraq bul iste de notarıaldyq keńse­ler ashýǵa qoıylǵan shekteýler úlken qolbaılaý bolyp otyr. Jeke notarıýstardyń paıda bolýymen birge Qazaqstanda no­tarıattyń latyn úlgisindegi (bıýd­­jetten tys) klassıkalyq mo­deliniń ómirge kelgenin de atap aıtý kerek. Ol táýelsizdik, beıtaraptyq, ózin ózi qarjy­lan­dyrý, notarıýstyń tolyq múliktik jaýapkershiligi, báse­ke­les­tikke tyıym salý, kásibı korpýs sanynyń shekteýliligi, no­tarıaldyq palata túrindegi or­talyqtandyrylǵan kásiptik bir­lestikke múshe bolý sııaqty qaǵıdattarǵa negizdelgen. Joǵa­ry­da keltirilgen keıbir kemshilikterdi eskermesek, elde qa­lyp­­tasqan notarıaldyq júıe ýaqyttyń qazirgi talaptarymen tolyq úndesedi dep aıtýǵa bolady. Tek sol júıeniń qalypty jumys isteýi úshin qajetti jaǵdaılar týǵyzyp, sonymen birge tıisti tártiptiń saqtalýyn da nazarda ustaý kerek. El múddesi turǵysynan kelgende bul ózi sonshalyqty bir aýyr da mindet emes... Seıfolla ShAIYNǴAZY.