Qazaq fýtbolynyń ańyzy

О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary. Osy bir altyn ǵasyrdaı qydyrly kezeń qazaq topyraǵyna qaıta aınalyp soqsa dep arman etesiń. Apaıtós Ábdisalandar rıng shar­shy alańynda myna bostan za­manymyzǵa jarasty órlikpen oı­qas­tap, boz kilemniń ústinde túıe balýan Ábilseıitterimiz erkin el­diń erlerinshe oqsata beldesip, qus­taı ushqan jelaıaq Ǵusman men Ámın­derimiz jarys jolynda aq­qan juldyzdaı jarqyrap, ǵaja­ıyp voleıbolshylarymyz Zańǵar, Oktıabr, Jánibekter kerme tordyń ústine belden kóterile  qaqyrata soqqan doptarynyń shatyr-shu­ty­ry jer jańǵyryqtyryp, qazaq sportynyń dańqyn dúıim dúnıege jańa jetistiktermen kún aralatpaı jaıyp jatsa... dep bir sát qııal­daǵannyń nesi aıyp. Ádebıetimizge jarqyldap jas Oljastar, Muqa­ǵa­lılar, Muhtar men Ábishter kelse... Osy atalǵan jáne atalmaǵan ardaqty esimder qataryna qazaq fýtbolynyń ańyzy, Qazaqstan fýt­bolynyń tutas bir dáýirin jasaǵan, bir kezdegi sovettik fýtbol alama­nyndaǵy ataqty saıyp­qyran Tımýr Segizbaevty qossaq, ásirese sport pen ádebıettegi altyn ǵasyrymyzdy qaıta oraltý oraıyndaǵy beıkúná armanymyzǵa bola bizdi eshkim asyra sókpes dep úmittenemiz. Al, osy qazaq fýtbolynyń ańy­zy Segizbaev surapyl soǵys bas­talardan bes apta buryn segiz balanyń ishinde uldardyń úlkeni bolyp Semeıde dúnıege kelgenin qazir bireý biler, bireý bilmes. Ákesi Sanjar sol kezdegi Qyrǵyz avtonomııaly respýblıkasy Joǵar­ǵy sotyn basqarǵan bilikti zańger, adal azamat. Soǵan qaramastan, 1938 jyly qýǵyn-súrginge ushy­rap, túr­mege qamalyp, keıinirek aq­talǵan. Osydan-aq Tımýrdyń ba­la­lyq sha­ǵy­nyń aspany bultsyz bolma­ǵa­nyn, turmys qıyndyq­ta­ry­men qa­r­shadaıynan-aq betpe-bet kelgenin, áldebir bıýrokrattyń bál­dengen bu­la erkesi bolyp óspegenin ańǵa­r­ǵan­daımyz. Fýtboldyń bolashaq jul­dy­zynyń býyny qatyp, buǵanasy bekigen jeri Esik bolsa, eseıip erjetýge bet alǵan shaqta otbasy otaǵasynyń qyzmet babymen Al­ma­tyǵa qonys aýdarady. Segizbaevtar turǵan úıdiń tý syrtynda – fızkýltýra ınstıtýty. Qol sozym jerde 28 gvardııashy-panfılov­shy­lar saıabaǵy. Sol kezde bul saıa­baq­tyń ishinde neshe túrli sport alań­dary bolady eken. Bir jaǵynda basketbol, bir jaǵynda voleıbol, odan ári tennıs alańy. Osy ara­daǵy oıyndardy elmen birge esti bala da qumarta tamashalaıdy. Bo­ıy 2 metr 33 santımetr fenomen basketbolshy Ýáıis Aqtaevty, ba­byn­daǵy voleıbolshy Oktıabr Ja­ryl­ǵapovty, jas júregine ot tas­ta­ǵan basqa da maıtalman sport­shy­lardy alǵash osynda kóredi. Sóı­tip, keıin eldiń voleıbol qura­masynyń beldi oıynshysy bolǵan Jánibek Saýranbaevpen birge alań­nan qııas ketken dopty zaýlaı jú­girip ákelip beretin Tımýrdyń keýdesine sportshy bolsam degen asyl arman uıa salady. Jeńil atletıka turǵysyndaǵy qaı sporttyń túrinen de jaman emes edi. Júgirýge de, júzýge de. Mek­teptegi deneshynyqtyrý muǵa­li­mi Syzdyqov ıkemin kórip gım­nastıkaǵa tartty. Keıin gımnastıkadan KSRO sport sheberi, Qazaq­stan­nyń birneshe dúrkin chempıony bolǵan dosy Oleg Ten de munyń balǵyn denesindegi tabıǵı talant­qa tántilikpen tań qalyp, gımnastıkamen aınalysýyn sonshalyqty qalap edi. Tımýr bolsa, bala kezinde geolog bolýdy armandady. Aıt­qandaı, sol jyldarda bular tur­ǵan úıge 8-mart pen Komsomol kó­sheleriniń qıylysyndaǵy «Qazaq­fılm» kınostýdııasy da tıip turǵan-dy. Sonyń sebebimen qazaq kınosynyń negizin qalaýshy birtýar Sháken Aımanov aǵanyń kózine bir, qolyna eki túsip, kezdeısoqta akter de bolyp kete jazdaǵany bar. Keıinirek Tımýrdyń ataǵy shyqqan kezde Sháken aǵa da: «Sonda fýtboldy tańdaǵanyń durys boldy. Qudaıǵa shúkir, akterlerimiz barshylyq. Sondyqtan, qazir qazaqqa óziń sııaqty jaqsy fýtbol­shylar kóbirek kerek», dep rııa­syz qýanyshyn jasyrmap edi. Iá, qazaq fýtbolynyń baǵyna qaraı elýinshi jyldardyń eleń-alań ortasynda jasóspirim Tımýr halyqtyq oıyn fýtboldy qalady. Onyń sporttyq ómiriniń óreli jo­ly, qanat qaqqan qııa shyńdary, oıyn órnegi, sheberlik  deńgeıi fý­t­bol qazaqtyń qanyna darymaǵan dep áli kúnge kókıtinderdiń sózin osydan jarty ǵasyr buryn-aq joq­qa shyǵaryp qoıǵan-dy. Otan­dyq fýtboldyń búgingi jaı-kúıi múshkil bolsa, ulttyq qurama ha­lyq­aralyq jarystarda qulap-sú­rinýden jazbasa, oǵan kináli qazaq­tyń qany men jany emes. Oǵan kináli osynaý bar halyqqa súıikti sport túrin damyta almaı, qaýlap ósken qanshama jas túlekterdiń ara­synan kezindegi Tımýrdaı ta­lanttardy taba almaı, solardy du­rys baýlı almaı otyrǵan fýtbol tóńiregindegi darynsyz fýnksıonerler dep bilemiz. Áıtpese, qazaq fýtboldy eshqashan jatyrqap, jat­synbaǵan. Kókpary, jamby atýy, jaıaý báıgesi, arqan tartyspaǵy, asyq atyspaǵy, at ústinen kúmis ilýi, aýdaryspaǵy, basqa da qyzý­qandy sporttyq oıyndarynyń neshe atasy bolǵan halqymyzdyń fýtboldy da áý bastan-aq janyn­daı súıgendigine dálelder kóp. Taratyp aıtar bolsaq, áńgime uzap ketpek. Al, dáleldiń eń úlkeni sol, fýtbol qazaq óreni Tımýr Segiz­baevtyń búkil taǵdyryna, al Segizbaev qazaq fýtbolynyń basty tulǵa­syna aınalǵandyǵy. Jańaǵy aıtqan Panfılov­shy­lar saıabaǵy fýtbol dese ishken asyn jerge qoıatyn oqýshy bala­lar­dyń súıikti mekeni boldy. Al­ma­ty tóńireginde, Alataý baý­ra­ıynda ne kóp? Pıoner lageri kóp. Sonyń bárinde balalardyń jeńsik oıyny – eń birinshi, fýtbol. Odan Gorkıı atyndaǵy saıabaqtaǵy «Spar­tak» stadıonynda mektep oqý­shy­lary arasynda jıi-jıi uıymdasty­ry­latyn matchtar. Mine, naq osy dodalarda Tımýrdy kásipqoı fýtbol mamany Georgıı  Kozelko baı­qaı­dy. Mańdaıyna jazylǵan bolar, sol jyldarda Almatyda jer aýdarylyp júrgen keńes fýt­bolynyń saıypqyrany Nıkolaı  Starostınmen de kezdesip, áń­gi­mesin tyńdap, ǵajap áserge bó­lenýdiń sáti túsedi. Muny da kez­deısoq deýdiń reti kelmes. 1957 jyly Tımýr Qazaqstan qurama­sy­nyń sapynda KSRO mektep oqýsh­y­larynyń spartakıadasyna qatysý úshin Rıgaǵa attandy. Sonda Moskvada birer kún aıaldaǵanda fýt­bolǵa qulaı berilip, betin birjola burǵyzǵan bir oqıǵa boldy. 16 jasar bozbala ótken jyly ǵana sa­lynǵan ǵajaıyp «Lýjnıkı» sta­dıo­nynda júz myń jankúıerdiń janyqqan aıqaı-atoıymen burq-sarq qaınaǵan fýtbol alamanyn tań­danyp, tebirene tamashalady, fýtbol qudiretindeı elestegen atyshýly Edýard Strelsovtyń joıqyn sha­býyldary men ózgeshe oıynyn kórdi. Sirá, Valentın Ivanovtyń «Ogonek» jýrnalynda: «Strelsov sot­ta­lyp ketip, birneshe altyn jyldy zaıa jiberip almaǵanda fýtbol koroli kim bolatyny ekitalaı edi» dep jazýy tegin de emes shyǵar. «Úlken fýtbol osy eken ǵoı» dep oılady Tımýr. Jan dúnıesinde jańa bir janartaý oıanǵandaı tolqydy. Sóıtip, úlken fýtbolda óziniń de baǵyn synaýǵa bekindi. Baq synaǵany sol, bul kezde ol Qazaqstannyń jasóspirimder qura­ma­synyń beldi oıynshylarynyń qatarynda-tyn. Jaqynda ǵana Frýnze qalasynda Qyrǵyzstan as­tanasynyń quramasyn almatylyq órender 5:0 etip oısyrata jeńgen­derinde 2 goldy ózi soqqanyna ishteı mereılenip júrgen jaıy bar edi. Al endi Strelsovtyń taý qulatardaı ekpinin kórgennen keıin Rıgadaǵy oqýshylar sparta­kıa­dasynda Tımýrdyń shabýyl uıym­dastyrý talanty men dop soqqysh mergendik qasıeti jarqyrap ashyl­dy. Osy joly ol armıan qurama­sy­men bolǵan oıynda bolmasty bol­dyrǵan keremet jasap, jurtty tań qaldyrdy. Fýtbol mamanda­ryna eriksiz bas shaıqatqan ol ne ǵala­mat deseńiz, aıtaıyq. Birinshi taım­nan keıin qazaqstandyqtar qarsylas­taryna 0:5 bolyp utylyp, saldary sýǵa ketip turǵan. Al, ekinshi taım­nyń 45 mınýty ótkende tablodaǵy esep 5:5 bolyp ózgerdi. Bes dopty da Segizbaev soqqan bolatyn. Ál­bette, bul jaı qazaq fýtbolynyń bolashaǵyna nemquraıdy qaraı almaıtyn adamdardyń nazaryna ilinbeı qalmady. Tımýr Sanjarulynyń jadyn­da jattalyp qalǵan taǵy bir umy­tylmas jaǵdaı mynadaı. Qazaq fızkýltýra ınstıtýtynyń ekinshi kýrsynda oqyp júrgen kezi. Birde ony ınstıtýt rektory Hamza Mu­ha­medjanov shaqyrdy kabınetine. Qasynda «Qaırat» komandasynyń bapkerleri otyr eken. – Seni «Qaırat» komandasy óz quramyna alǵylary keledi, – dedi rektor. – Biraq sen kúndizgi bólim­niń stýdentisiń. Sondyqtan, saǵan sabaqtarǵa erkin qatysyp, emtı­han­dardy yńǵaıly ýaqytta tapsy­rýǵa ruqsat etemin. Osylaı etýdi res­pýblıka sport komıtetiniń tór­aǵasy Kárken Ahmetov te qolqalap surap otyr. Tek sen jaman oqıtyn bolsań, eshqandaı da fýtbol bol­maıdy. Eldiń bas ko­man­dasyna beker alynbaǵanyńdy dáleldeýge tıis­siń. Múmkindik berip turǵanda, aıanbaı, baryńdy sal, aınalaıyn. Namysty qoldan berme! Úlken júrekti azamat Hamzekeń Tımýrǵa osylaısha aq jol tilep, batasyn berip attandyryp salyp edi. Shákirti sol jaqsylyqty esh­qashan umytqan emes. (Tımýr San­jaruly Qazaq týrızm jáne sport akademııasyna osy oqý ordasynyń negizin qalap, uzaq jyldar rektor bolǵan qaıratker Hamza Muhamed­janovtyń esimi berilgeli jatqan habaryn estip, qatty qýanýly eken). Túrli syltaý aıtyp qasa­rys­qan komanda basshylyǵyn tizege salyp «Qaıratqa» alǵyzǵan bas qamqorshysy Kárken aǵa ekenin keıin estip bilgen. Qalaı bolǵanda da, fýtbolda qazaq órenderiniń ór­ken jaıyp, órisi keńeıýin qa­laǵan osynaý asyl aǵalar úmitin Tımýr artyǵymen aqtap shyǵyp edi. Nyshandap aıtar taǵy bir ja­ǵ­daı sol, onyń komandaǵa alynýy «Qaırattyń» odaqtyq chempıonat­tyń joǵarǵy tobynda alǵash ret óner kórseter ýaqytymen tuspa-tus keldi. Osylaısha «Qaırat» pen onyń barlyq ýaqyttaǵy bas qahar­manynyń taǵdyrlary máńgilik ajyramas bir arnada toǵysty. Bul – 1960 jyldyń kóktemi. Tımýr jalyndaǵan  19 jasta bolatyn. Sýhýmı mańyndaǵy Qara teńiz ja­ǵalaýynda jattyǵyp jatqan ko­mandanyń sońynan armanyna asy­ǵa alaburtyp jalǵyz jol tartqany esinde. Bapker N.Glebov Mınskide bo­la­t­yn mańyzdy match aldynda jol­shybaı Gomelde joldastyq kez­desý ótkizip, úmitker úsh oıyn­shy­nyń ekeýin tańdap alýǵa tıis boldy. Olar Angarskiden kelgen Vadım Stepanov, Tımýr jáne taǵy bir jigit edi. Árqaısysyna óz or­nynda oınaýǵa 30 mınýttan berildi. Birinshi Stepanov oınap, oǵan «óte jaqsy» degen baǵa qo­ıyldy. Sodan keıin shyqqan Tımýr jaı ǵana jaqsy bolmaı, jarty saǵatta eki gol soǵyp úlgerdi. Úshin­shi jigittiń oıynyn bapker unatpady. Osydan kóp uzamaı álemniń altydan birin alyp jatqan Keńes Odaǵy kóleminde juldyzy jar­qyraǵan alǵashqy kózaıym kún de kelip jetti. Iá, 1960 jyldyń 12 mamyry Tımýr Segizbaev ómirin­degi shyn mánindegi erekshe kún. Osy bir ǵajaıyp fýtbolshy ja­ıynda aıtylar áńgimeniń eshqaısy da bul kúndi attap óte almaıdy. Sebebi, ol talaıly jas jigittiń jaı 19-ǵa tolǵan kezekti ǵana týǵan kúni emes-tin. Bul kúni ol alǵash ret «Qaırattyń» negizgi quramyn­da alańǵa shyǵyp, tuńǵysh oıynda óz týǵan kúnine talaıdy tamsan­dyr­ǵan tamasha syılyq tartty. Tımýrdyń naq osy matchta Mınsk «Belarýsiniń» qaqpasyna salǵan egiz qozydaı qos doby almaty­lyq­tardyń joǵarǵy lıgadaǵy alǵashqy jeńisine jol ashyp, búkil koman­dany abyroı tórine shyǵardy. «Qaırattyń» osy jeńisi tý­raly birinshi bolyp sol kúni Qa­zaq­stan Kompartııasynyń Ortalyq Komıteti estipti. Odan soń qýa­nyshty habar fılarmonııaǵa jetipti deıdi. Konsert júrgizýshi kópshi­liktiń aldyna arnaıy shyǵyp: «Joldastar, Mınskide «Qaırat» 2:0 esebimen óziniń alǵashqy jeńi­sine jetti!» dep  jaqsy lepesti súıinshilep jarııa etedi. Erteńine Segizbaev esimin kúlli Qazaqstan men Belorýssııa, odan soń birtindep ulan-baıtaq Keńes Odaǵy bildi dese de bolady. О́ıtkeni, ol kezde eldiń qulaǵy fýtbol dese, sonshalyq eleńdep turatyn. Osylaısha alǵashqy oıynnan-aq áli jıyrmaǵa tolmaǵan jas jigit «Qaırattyń» arqa súıer, senim artar negizgi shabýylshysyna aına­lady. Yrǵalyp-jyrǵalýǵa, «kósh júre túzeledi» dep arqany keńge salýǵa ýaqyt joq-tyn. О́ıtkeni, komanda Keńes Odaǵynyń mańdaıal­dy klýbtarymen taıtalasyp jat­ty. Olardy jeńý úshin gol soǵý kerek. Bul turǵyda Tımýr ádepki gol soqqysh emes edi. Ol qarsylastar qaqpasyna dopty tym jıi soq­paı­tyn. Biraq is júzinde onyń soq­qan goldary komandaǵa únemi aýadaı qajet, asa mańyzdy upaılardy ákeletin. Negizgi quramdaǵy oryndy us­tap turý da ońaı emes-tin. Árip­tes­teri Ostroýshko, Stepanov, Skýlkın, Kvochkın, Kamınskııler óń­keı saıdyń tasyndaı shyńdalǵan sheberler. Qarsylastary bolsa, Iаshın, Voronın, Strelsov, Ivanov, Netto, Paramonov, Krasnıskıı, Meshı, Ponedelnık syndy, eldi bylaı qoıǵanda, álemdik aýqymdaǵy juldyzdar. Osylardyń arasynda Tımýr tasada qalmaı, óz ornyn taba bildi, jasyl alańda tanymal klýbtar men ataqty fýtbolshylarǵa qarsy laıyqty oıyn órnegin kórsete bildi. 1964 jyldyń 26 tamyzynda Moskvada «Spartakpen» bolǵan match Qazaqstan fýtbolynyń tarıhyna altyn árippen jazylary sózsiz. Tımýr osy joly óziniń esten ketpes erekshe eki golyn soqty. «Qaırat» 2:0 esebimen qaharly qarsylasty utyp, basqa alańda mereıli jeńiske jetti. Osy qos gol oǵan búkilodaqtyq ataq-abyroı áperdi. Alyp eldiń ortalyq gazetteri kelesi kúni «Tımýr jáne onyń komandasy» degen taqyryppen shyqty. Bul sóz sovettik fýtbol­dyń abyzy Nıkolaı  Starostınniń dýaly aýzynan shyqqan edi.  Al­pysynshy jyldardyń ón boıynda «Qaıratty» osylaı dep ataıtyn. Ásirese, 63-shi jyly «Qaırat» óz alańynda eshkimge des bermedi, barlyq myqty komandalardy utyp yqtyryp tastady. Onyń myqty qorǵanys shebin «Qaırattyń» betony» dep ataıtyn da naq osy kez. Bir qyzyǵy, sóıte tura, álsiz komandalardan jeńilip qalatyn. «Qaıratty» halyq jaqsy kórdi, aqyndar osy halyqtyq komandaǵa jaýhar jyrlaryn arnady. Seıdahmet Berdiqulov aǵasy Tımýrdyń Afrıka týrnesinen jazǵan  jol­jaz­basyn «Lenınshil jasta» kól­deı­ qylyp eki nómirge shyǵardy. Belgili kınorejısser Sháken Aımanov óziniń «Taqııaly perishte» fılmine «Qaırattyń» oıynynan qalaıda bir kórinis qosý kerek dep tapty. Sol kórinisti túsirý úshin qaırattyqtar Almatynyń Orta­lyq stadıonynda kúni boıy ózderin ózderi oınady. Alpysynshy jyldardaǵy «Qaıratty» Tımýrsyz kózge elestetý múmkin emes-tin. Keshe ǵana qatarǵa qosylǵan uıańdaý bozbala komandadaǵy bedeldi oıynshy­lar­dyń birine aınaldy, jigitterdi je­ńiske bastap otyrdy. Jan­kúıerler ony pir tutty. Barsha halyqtyń súıiktisi boldy. Jankúıerlerdiń Tımýrdy jaqsy kóretindigi sonsha, Ortalyq stadıonda dıktor komanda quramyn jarııa etkende «Tımýr» esimi atalǵan sátte stadıon dúrkirep ketedi de, «Segizbaev» degen famılııasy árýaqyt estilmeı qalar edi. Komandalar sapqa turǵan dástúrli rásimderde gúl shoqtary­nyń kóbi Tımýrǵa beriletin. Biraq ol ataqqa astamsyp, dańqqa dan­daısyp ketpedi, talantyna bas ııýshilerdiń kóptigi onyń basyn aınaldyrmady. Ol árqashan qara­pa­ıym­dylyǵy men sypaıylyǵyn, ózine tán mádenıetin saqtady. Dál osy rette Tımýrdy uly Pelemen salystyrýǵa bolar edi. Áredikte «Qaırattyń» kapı­tany óz áriptes­terine barlyq jaǵdaıda, bylaısha aıtqanda, úıde de, túzde de, oıyn alańynda jáne onyń syrtynda da úlgi bola bildi. Fýtbolshy Segizbaevtyń oıyn órneginiń myqty jaǵy asa qýatty soqqysy jáne ysylǵan sheber mashyǵy bolatyn. Ol dopty tepkende qaqpashyny ushyryp jiberedi eken, oń aıaǵymen tebýge tyıym salynypty degen ańyzdar da paıda bolǵan. Al, aqıqaty sol, Tımýr 50 metr qashyqtyqtan sonshalyqty ádemi ári dál pastar berip, 30 metr jerden keremet goldar soǵyp otyrǵan. О́zimen birge oınaǵan ardager kýágerlerdiń aıtýynsha, sondaı ǵajap goldardyń birin ataqty Anzor Kavazashvılı qorǵap turǵan Máskeý «Torpedasynyń» qaqpasy­na bizdiń Tımýr 1963 jyly engizgen eken. 40 metr jerden joıqyn kúshpen soǵylǵan dop atylǵan oqtaı zyrqyrap kelip tordy búlk etkizgende, stadıon shattyqtan teń­selip ketti deıdi. Segizbaevtyń jasyl alańdaǵy has sheberligi, joı­qyn soqqysy, degdar ári ádemi oıy­ny kez kelgen fýtbol sım­fo­nııa­synyń fragmenti bolǵandaı. Gol salýǵa qushtar shabýylshy eshqashan dórekilikke jol bermegen eken. Ol Keńes Odaǵynyń eń syrdeste hám syrbaz oıynshysy, fýtbol zııalysy sanalǵan. Dese de bir joly alańnan qýylypty. Al, onyń ózindik syry bar. 1967 jyldyń qyrkúıegi. Kıev. Jergilikti «Dınamo» saıypqyrandary «Qaırattyń» qaqpasyna qaıtarý­syz úsh gol salyp, odan ári óń­meńdeı túsken. Dopqa talasqan bir sátte Iozef Sabo qolyn artqa tastaǵan bolyp qasaqana Leonıd Ostroýshkonyń betinen salyp jiberip, saqınasymen jaralap tas­taıdy. Tımýr shydaı almaı: «Iozef, munyń ne? Uıat qaıda?» dese, anaý órkókirektenip, dóreki jaýap qaıyrady. Sálden keıin Tımýrmen dop talasynda qaqtyǵysyp qal­ǵanda, endi óziniń bet-aýzyna temir judyryq sart etti. Yzaǵa býlyq­qan jigitterdiń ustasqan jeri osy eken. Tóreshi Bochoradze óz kózine ózi senbeıdi. «Tımýr, senbisiń? Nege?» deı beredi. Tımýr qolyn bir sil­tep, alań syrtyna bet alǵanda, tóreshi qyzyl kartochkany áreń sýyrady. О́z qateligin túsingen Sabo artynan qýyp jetip, qushaqtap keshirim suraıdy. Ekeýi de oıyn­nan shettetiledi. Iá, sypaıy Tımýr qajet bolǵanda qııanatqa tózbeı, óziniń de, ózgeniń de ar-namysyn qorǵaı alatyn edi. Naǵyz kapıtan solaı bolýy kerek qoı. Alpysynshy jyldardyń aıa­ǵy­na qaraı «Qaırattyń» kapıtany oıyn ústindegi tolassyz jaraqat­tar­dan azap shegip, beldegi quıańy da bastyrtpaı syr bere bastady. Ol áli de oınaı alatyn edi. Biraq Segizbaevtyń namysy ózgege ǵana emes, ózine de qatal: nashar oınaýǵa qaqysy joq-tyn. 29 jasqa tolardan úsh kún buryn, 1970 jyl­dyń 9 mamyrynda qazaqtyń uly fýtbolshysy jasyl alańǵa oıyn­shy retinde sońǵy ret shyqty. Ar­tynda qyzyǵy men qıyndyǵy mol, ómiriniń maǵynasyna aınal­ǵan 168 match qaldy. Tımýr kózi býlana qys­qa qaıyrym qol bulǵap, Orta­lyq stadıonnyń minber astyndaǵy orynjaılaryna kirip ketkende stadıonnyń dúrkireı qol soqqan qoshemeti áli tolastaǵan joq edi. Bakýdiń «Neftchıimen» «Qaırat­tyń» oıyny Tımýrsyz jalǵasyp jatty. О́mir zańyna ámir júr­meıtini osy-aý. Áıtkenmen, fýtbol áleminen ony eshqandaı qudiret ketire almas edi. Bul ýaqytta ol fýtbolmen jany egiz jaratylǵan birden-bir qazaq bolatyn. Jetpisinshi jyl­dar­dyń basynda Tımýr Sanjar­uly Qyzylordanyń «Avtomobılıst» komandasyn jat­tyq­tyrdy. Odan soń Dnepro­petrovskiniń «Dnepri» men doneskilik klýb­tastaryn utqan Qa­raǵandy «Shah­teriniń» tizginin ustady. Al, 1973 jyly óziniń «Qaıratyna» bapker retinde qaı­typ oraldy. Bul kezde Qazaq­stan­nyń bas komandasynyń jaǵdaıy máz emes-tin. Artem Falıan bas­qarǵan ol keler jyly, tipti birinshi topqa túsip qaldy. «Qaı­ratty» joǵarǵy lıgaǵa qaı­tarý jónindegi partııalyq jaýap­ty is klýbtyń burynǵy oıynshylary Tımýr Segizbaev pen Stanıslav Kamınskııge tapsyryldy. Eki dos bul mindetti tastaı qyp oryndap, 1977 jyly qaırat­tyqtar olardyń basshylyǵymen KSRO chempıo­natynyń joǵarǵy lıga myqty­lary­nyń alǵashqy segizdigine kirdi. Tımýr Sanjaruly shettetýdi de kórdi. Biraq unjyrǵasyn túsir­me­di. Sol kezderde Oqý mınıstr­liginiń saıasyna ketip, balalardy fýtbolǵa baýlydy. Odan soń ózi Iemen eliniń quramasyn jattyq­tyrǵan úsh jylyn árdaıym mereılene eske alady. Onda ol jergilikti fýtboldy kóterip qana qoımaı, Adende tabıǵı jasyl shóp ósken fýtbol alańyn jasap berip ketti. Rafık Tımýrdy, ıaǵnı joldas Tımýrdy ıemendikter jibergileri kelmeı, qımaı qoshtasqan-dy. Elge oralǵan Tımýr San­jar­uly taǵy da múshkil haldegi týǵan komandasyn óz qolyna alady. Sóı­tip, qaırattyqtardyń jańa býy­ny: Evstafıı Pehlevanıdı, Vahıd Masýdov, Qurban Berdyev, Evgenıı Iаrovenko, Fanas Salımovtarmen birge Qazaqstan fýtbolynyń jańa tarıhyn jaqsylap jasaýǵa kirisedi. Sonyń arqasynda komanda 1987 jyly KSRO birinshiliginiń joǵar­ǵy tobynda 7-shi oryndy enshileıdi. Bul «Qaırattyń» búkil tarı­hyndaǵy eń joǵary jetistik ekenin aıtsaq, bapker Segizbaev baǵyn­dyrǵan bıikter zoraıa túseri sózsiz. Shákirt fýtbolshylardyń jaı ǵana «Sanjarych» degeninde ustazǵa, fýtboldaǵy úlken tulǵaǵa degen aıryqsha qurmet, shynaıy súıis­penshilik jatatyn. Táýelsiz Qazaqstannyń Fýtbol assosıasııasynyń prezıdenti bol­ǵan kezinde Tımýr Segizbaev fýt­boldyń barlyq baspaldaq-sa­tyla­ry­nan ótken salıqaly qaı­ratker bolatyn. FIFA  Qa­zaq­stan­dy ózi­niń tolyqquqyqty mú­shesi etip qa­byldaǵan kezde osy­naý márte­beli halyqaralyq uıym­nyń prezıdenti Joa Ave­lanjǵa Otanymyzdyń týyn tapsyrý qur­meti ózgege emes, naq Tımýr Segiz­baevqa tııýiniń ózi de úlken ny­shan­dy ańǵartsa kerek. 1994 jyl­dyń maýsymynda Dú­nıe­­júzilik fýtbol federa­sııa­synyń Chıkago­daǵy 51-shi kongresinde bol­­ǵan osy tebirenisti oqıǵa sá­tinde Tımýr Sanjar­ulynyń kóńi­li bosap, kózine jas kelip qalǵan edi. Iá, bul da tegin emes edi. Táýel­siz týǵan elin álemdik fýtbol qoǵam­dastyǵyna Qazaqstan fýt­bo­lynyń beınesi derlik taǵ­dyr­sheshti tulǵa, qazaq fýtboly­nyń ańyzy alyp kirdi. Qazaq fýt­bo­lynyń mereıi. Tımýr Segizbaev. Qorǵanbek AMANJOL. _______________________ Sýretti túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.