Qazaq tili qaıtse qajettilikke aınalady?

Astanada el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı «Til – táýelsizdik tuǵyry» atty dóńgelek ústel ótti. Alqaly otyrysty Astana qalasy tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy Orazkúl Asanǵazy ashyp, memlekettik tildiń mártebesi týraly jan-jaqty oı qozǵady. Bárimiz til týraly kóp aıtamyz, biraq ózimiz qandaı úles qosyp júrmiz degendi tilge tıek etkende, aıtylar áńgime naqty  bolýy tıis. Tilge sińirgen eńbekti mindet etpeýimiz qajet. Atqarǵan jumysymyzdy saralaı otyryp, qaı jerden uttyq, qaı jerden utyldyq, ne istelmeı qaldy degendi tarazy basynda teńshep kórelik dedi. Alǵashqy sózdi Memleket jáne tarıh ınstıtýty dırek­to­rynyń orynbasary, professor Hangeldi  Ábjanov alyp, qazaq onomastıkasy týraly óz pikirin bildire kelip, bul saladaǵy ár­bir sheshim tárbıelik mánge ıe bolý kerek degen ol qazaq­standyqtardy biriktiretin memlekettik til ekenin, bir kezderi osy salaǵa bólinetin qarjy 60 mıllıon teńgeden aspasa, qazir mıllıardtardy qurap otyr­ǵa­nyn, endigi jerde sol qarjyny halyqtyń ıgiligine tıimdi jum­saýdy aıtty. Kósemsózshi Sa­byr­jan Shúkiruly termınder máselesin alǵa tartyp, tildiń kórkeıýi ózge emes, óz ulty­myzǵa baılanysty bolyp tur­ǵa­nyn, kóp jaǵdaıda salǵyrt­tyq­qa salynyp, búgin bitiretin isti erteńge qaldyraty­nymyz­dy, ásirese bılikte júrgen keıbir azamattardyń tilge atústi qaraıtynyna naqty mysaldar keltirdi. Jýrnalıst-jazýshy Sultan Orazaly Astanada tildik orta joq degenge kelispeıtinin aıtyp, mysaly elorda ákimdiginde isteıtinderdiń 90 paıyzy óz qandastarymyz, mınıstrlikterde de solaı. Endeshe, tildik orta joq deýge bol­maıdy dep qabyldanǵan baǵ­dar­lamanyń oryndalýyn qada­ǵa­laý úshin naqty jospardyń qajet ekenin, ony kimderdiń júzege asyratynyn jurt bilip otyrýy tıistigin nazarǵa saldy. Al belgili aqyn Serik Turǵyn­bekuly zańdyq kúshi bar qu­jattardy oryndamaıtyny­myz­dy aıta kelip, zań qabyldanyp, Elbasy bekitken soń ol oryn­dalýy tıis, al oryndamaǵandar jaýapqa tartylýy qajet. Uly jazýshy Muhtar Áýezov ótken ǵasyrdyń basynda besigińdi túze dep edi, men jańa ǵasyr­dyń basynda bıligińdi túze der edim. Kóp jaǵdaıda qazaq tiline kedergi jasap otyrǵan osy bılikte júrgender. Til bilmeıtinder aryn alǵa salyp, ataǵy dardaı qyzmetten «Men til bilmeımin, sol sebepten bas tartamyn» dese, qazaq tiliniń baǵy janyp, mártebesi óser edi. Memleketiniń tilin bilmegen adam bılikten aýlaq júrgeni jón. Biz til úı­renemiz degeli 20 jyldan asty. Eger qajettilik týyndap jatsa, eki aıda úırenýge bolady. Bul turǵydan kelgende KSRO-nyń til bilý saıasatyn qoldansaq, esh ar­tyqtyǵy joq degen aqyn sóz so­ńyn: «Qur tiri júrgen músindeı, Mińkildep sóılep keı kókem. Qazaqtyń janyn túsinbeı, Qa­zaqtyń nanyn jeıdi eken. Qazaq tili Qurandaı, Qudaıym elge qaı­typ ber. Qaǵynan bezgen qulan­daı, Tilinen bezgen táıtikter. Aıtyp aıtpaı ne kerek, Dúrbe­leń dúnıe dereksiz. Qazaqtyń jeri keremet, Qazaqtyń tili kereksiz. Muńdansyn qazaq muńdansa, Solaqaı bılik júıesi. Iesi jer­diń kim bolsa, Sol jerde tildiń kıesi», dep óleńge ushtastyrdy. Astana medısına ýnıversıte­tiniń professory Muhambedııa Ahmetov tómendegi usynystaryn ortaǵa saldy. Ol  aýdarmashylar daıyndaý isin durys jolǵa qoıyp, telejýrnalısterdiń til baılyǵyn kóterý, sózderdi durys qoldanýyn qadaǵalaý qajettigin atap ótse, «Otyrar» kitapha­nasynyń dırektory, professor Tursyn Jurtbaı sózi buzylǵan jurttyń júıkesi de buzylatyny týraly qyzyq derekter keltirdi. Ol sonymen birge, is qaǵazdaryn bir tilde júrgizýdi ornyqtyrý, óte qajet jaǵdaıda ǵana ózge ult ókilderiniń eresek azamattaryna talabyna oraı jaýap berý, jalpy eki tilde is júrgizý bul qaǵaz shy­ǵy­ny men zaıa eńbek ekenin dáıek­tedi. Jarnamany bir tilde jazý­dy quqyq qorǵaý salalary, onyń ishinde ásker de bar, memlekettik tilde tolyq sóıleýin usyndy. Balanyń qanyn, adamnyń janyn uıytatyn áıel desek,  al­dymen analar ana tilinde sóı­lesin. Qazir ǵalymdardyń zerttegenine qarasaq, elimizdegi 25 pen 50 jas aralyǵyndaǵy áıelderdiń 70-80 paıyzy aldymen orys tilinde sóıleıdi eken.  Elbasy saılaýǵa túser aldynda memlekettik tilden synaq tapsyrady. Sol sekildi laýazymdy mekemelerdi, mınıstrlikti basqara­tyndar da sondaı synaqtan nege ótpeıdi? Sonda olar memlekettik tildiń mártebesin tú­siner edi. Shyny kerek, qazaq tilin bilmegender mınıstr bolýǵa quqy joq degen bir pármen bolsa, 2 jyl emes, 2 aıdyń ishinde olardyń bilip shyǵatynyna meniń ımanym kámil, dedi professor. Ol mu­nymen qosa, til týraly jańa baǵdarlamany kezeń-kezeńimen oryndaý máselesin aıtyp, tıisti adamdardyń ár jyl saıyn esebin tyńdaý qajettigin atap ótti. Belgili dıplomat Saılaý Batyrshauly: «23 jyldan beri til úırený máselesin aıtyp kelemiz, endi osy sózdi taǵy da 10 jyl «jyrlaıtyn» bolamyz. Mundaı jaǵdaı álemniń birde- bir elinde joq. Ári ketse memlekettik tildi 5 jyldyń ishinde meńgerip shyǵady. Biz de sondaı talap qoıyp, til taǵdy­ryna nemquraıly qaramaıyq», dep oıyn túıindedi. «Bolashaq» qaýymdastyǵynyń ókili Dastan Aspan óziniń mektepti qazaqsha bitirgenin, shetelde bilim tolyqtyrǵanyn qazir óz elimizde eńbek etip júrgenin aıtyp, memlekettik til, ásirese úkimet pen mınıstrlikterde kóp jaǵdaıda qajettilikke aınalmaı turǵanyn, sonyń kesirinen óziniń qazir ana tiline shorqaqtanyp bara jatqanyn, keıbir jastardyń kompıýterge senip ketkenin, qaǵazǵa jazǵan­da qateni kóp jiberetinin aıta kelip, kóp túıtkil qazaq tili men resmı tildiń qatar qol­danýynda ekenin nazarǵa saldy. Til máselesi qozǵalǵan jı­ynda elordada turatyn 70 paıyz qazaq balalarynyń 53-i qazaq synyptaryna, 47-si orys synybynda oqıtyny alǵa tartyldy. Tipti, bir aralas mekteptiń orys synybynda 1000-ǵa tarta ul-qyz bilim alyp júrse, sonyń 144-i ǵana ózge ulttyń balalary kórinedi. Budan ózge de áttegen-aılar az aıtylǵan joq. Basty túıin, qazaq tiliniń qajettiligi eń birinshi Astanada júzege assa, odan keıin máseleniń bári sheshiledi degenge saıdy. Súleımen MÁMET.