Shaldyń balasy nemese áke paryzy haqynda bir úzik syr

О́tken jyly Jarkent – Arasan shıpa­jaıyna barǵanbyz. Buryndary mundaı shı­pajaıdyń bar ekenin ara-tura qula­ǵymyz shalǵanymen, bul jerge jol túspegen. Jasyratyn nesi bar, alǵashynda sonaý bir túpkirde jatqan shıpajaıdyń jaǵdaıy qaı bir máz deısiń, emi shıpaly bolsa boldy ǵoı dep jol jónekeı ózimizdi-ózimiz jubatyp barǵanbyz. Alaıda barǵan betten-aq kó­ńilimiz kóterilip sala bergen. Iá, shıpajaı óte bir kórkem jerde ornalasqan eken. Aınala qorshaǵan taý, sarqyraǵan ózen. Sol aranyń kóz toımaıtyn sulýlyǵynan ba, shıpajaıda tynyǵyp jatqandar túnniń bir ýaǵyna deıin ishke kirgisi kelmeıdi. Tipti bári derlik bozala tańnan turyp, syrtta qydyrystap júrgenderi. Osylaısha erteli-kesh serýendep júr­gende bir jigitke úlken-kishiniń bári jik-japar bolyp sálemdesip jatatynyn baı­qaǵanbyz. «Oý, shaldyń balasy da kelipti» dep syrtynan kórse de bir rıza sezimmen bir-birin habardar etip qoıatynyn qaıtersiń. Bir aıta ketetin jaıt, Odaq tusynda Jarkent shekara aımaǵyna jaqyn jatqan óńir bolǵandyqtan, ol jaqqa kimdi bolsa da arnaıy ruqsatpen ǵana jiberetin. Sodan da bul shıpajaıǵa jurttyń báriniń aıaǵy jete bermeıtin. Al Arasannyń qyzyǵyn jergilikti, ıaǵnı osy óńirdi mekendeıtin jurt qana kóretin. Shekara ashylǵanymen qazirgi kezde de munda demalatyndardyń deni taǵy da osy óńir­diń adamdary sııaqty. Olaı deıtinimiz, syrtta qydyrystap júrgen jurt­tyń bir-birimen hal-jaǵdaı surasyp, shúıirkelese ketetini osyny baıqatqan desem, ásirese álgi jigitti kórse boldy, bári oǵan úıirile qalatyny qaıran qaldyrǵan. Osydan ba eken, álgi beıtanys jigitke biz de nazar aýdaratyn boldyq. Bul osy óńirdegi bir qaltalynyń balasy shyǵar deımiz biz ishteı, «Jemese de maı jaqsy, bermese de baı jaqsy» deıtin pıǵylǵa beıim turatyn qazaqy minezben. Áıtpese bizdiń aǵaıyn búıtip árkimge bir elpildeı qoı­maýshy edi ǵoı deımiz. Alaıda baıqaımyz, álgi jigit biz oılaǵandaı bireýdiń erke­totaıy emes sııaqty. О́te sypaıy. Júris-turysy da, minez-qulqy da sharýa adamy ekenin aıǵaq­tap tur. Jasy úlkenderdi kórse tanysyn-tanymasyn qaýqyldap qos qolyn ala júgiretin osy azamatqa sol jerde dema­lyp jatqan qatarlastary da úıir-aq. – Áı, shaldyń balasy, beri kel bizge bir kómegiń kerek bolyp tur, – dep mar­qanyń qýyrdaǵyn ańsaǵan qaısybir aǵala­rynyń da meselin qaıyrmaıtyn ony ja­qynyraq bilýge yntazar adamdar biz ǵana emes eken. Áne, bireýler áńgime oraıynda sondaǵy aǵaıynnyń birinen álgi jigit jaıynda syr tartyp jatyr. Árıne, áńgi­mege biz de qulaq túrgenbiz. – O, onyń ákesi óte bir myqty adam. Osy óńirdegi dáýlettilerdiń biri, – dedi álgi adam. – E, qaıdan baı bolsyn. Odan da eńbekqor de. Myna zaman bárin de ózgertti ǵoı. О́zgelerdeı emes, naryqqa aqsaqal tez beıimdeldi. Sol kisiniń arqasynda áýleti tez shırap, búgingi tirliktiń qyr-syryn ıgerip aldy. Myna shıpajaıda kún saıyn ózimiz ishetin, dámi til úıirgen qymyz ben aıran sol kisiniń úıinen kelgen. Jurttyń ózinen artylǵany irip-shirip jatyr. Al álgi aqsaqal onyń obal-saýabyn balala­ryna uǵyndyryp, solarǵa jón kórsetip otyr. Bir sózben aıtqanda, eńbegi janǵan adam, – deıdi ekinshisi. – Ol kisi ózin úlken-kishige syılata biletin qarııa. Qaısy bir shal-shaýqan sııaq­ty táltirektep júrgen kezin eshkim kór­mese, bireýge bóten sóz aıtyp kóńilin qaldyrmasa, keıingi bala-shaǵany qara­ǵym-shyraǵymdap tursa, mundaı adamdy kez-kelgen kisi qur­mettemeı me. Yń-shyńsyz óz sharýasyn qunt­tap, bala-shaǵa­syn sútteı uıytyp otyr­ǵan adam. Bátish sheshemiz ekeýi osydan birer jyl buryn altyn toıyn ótkizgeni de bar. Shirkin, balalaryn aıtsańshy, shetinen tárbıeli, ónegeli azamattar. Olardy kór­gende bala bolsa osyndaı bolsyn deısiń eriksiz. Tekti adam ǵoı, – deıdi úshinshi bireý. – Durys aıtasyń, jurttyń bári Nur­bopadaı bolsa, jastar tárbıesine esh alań­damaı-aq qoıýǵa bolar edi. Jasyratyn ne bar, úıdegi eki-úsh jaman tilimizdi almaı qıqańdaı bastasa, osy kisi eske túsedi. О́ıtkeni, ol bir balasyn qııa bastyrmaı, eshqaısysyn jaman jolǵa uryndyrmaı, bárin eńbekke baýlyp, eki aıaǵyna nyq turǵyzǵan áke ǵoı. Iá, osy zamanda óziniń týǵan balasyna, kelin-kepshigine sózin ótkize almaı otyrǵandar az ba?  Araq iship, esirtki shegip, láılip, áke-sheshesiniń zeınetaqy­syna jabysyp júrgen keıbir júgirmekter de jerden shyqqan joq. Olar da kúni keshe óz baýyrymyzda ósken balalar emes pe?! Bar gáp – solardyń tárbıesiniń tini bosań­dyǵynda ǵoı. Al Nurbopanyń bala-shaǵa­synyń birde-biri tizgindi ala qashqan joq. Jurttan estýimshe, balalarynyń ot­basy­lary bólek-bólek bolǵanymen, bas-ba­syna bı bolmaı, áýletke qatysty bar sha­rýaǵa bılikti ákesi aıtady eken. Mine, kórdiń be, Nurbopanyń myqtylyǵyn. Ony aıtasyń, jurttyń qalada turatyn nemere-shóbere­leri jazda aýylǵa kelse, tap bir qys boıy tas kóterip shyqqandaı «dem alam, sýǵa túsemin» dep keledi ǵoı. Al Nurbopanyń qalada tura­tyn nemere-shóbereleri jaz boıy bel jazbaı eńbek etýge, kómektesýge keledi. Sóıtip, baý-baqshadaǵy, úıdegi bar tirlikti ózderi-aq eńse­rip tastaıdy. Uldary da ákeniń tárbıesin súıekke sińire bilgeninen shyǵar, kelinder de bura tartpaıtyn kórinedi. Aýyldaǵy kelinder qymyz pisip, sıyr saýyp, qoldary tımeı jatsa, qaladan kelgen kelin-kepshik te qarap turmaı, balalarmen birge baý-baqshanyń aram shóbin julyp nemese tamaq daıyndap tynym tappaıdy. Bátish báıbishe de bıpazdap oty­ryp-aq kelinderine aıtqanyn istetedi. Kelin-kepshikterimen qarym-qatynasyn kór­gen­­de, myna kisiniń janynda naǵyz jal­qaýdyń ózi de shırap sala beretin shyǵar dep oılaımyn. О́zi de tynymsyz keıýana ǵoı, qolyndaǵy beınetin alyp otyrǵan kelinderimen qosy­lyp sharýaǵa qatar jegiletinin  qaıtersiń. Úılerine barsań, qaınap jatqan bir tirlik. Tipti solardyń ýaqytyn alyp otyrmyn-aý dep óziń de uıalasyń, – deıdi áńgimege tóten­nen kılikken adamnyń biri. Aý, rasynda da bul Nurbopa degenińiz bir qazyna qart boldy ǵoı. Shirkin, búkil bala-shaǵasyn eńbekke baýlyp, elge úlgi-ónege bolyp otyrǵan osyndaı qarttarymyz kóp bolsa,  onda elimiz aıaǵyna tez turyp keter edi-aý deımiz biz ózimizge ózimiz. Tipti ol kisimen jóni kelse, kezdesip, áńgimelesýdi, óz kózimizben kórip qaıtýdy da oılastyra bas­tadyq. Ol úshin joǵaryda aıtyp ótken qarııanyń osyndaǵy balasymen jaqynyraq tanysýdy kózdegenbiz. Álgi jigittiń aty Jaqsygeldi Dáý­renbekov eken. Alaıda aınalasyndaǵy jurt Jangeldi dep ataıtyn kórinedi. – Shıpajaıǵa kún aralatyp keletin qymyzdy sender daıyndaıdy deıdi ǵoı jurt, óte dámdi eken, – dedik biz bir yńǵaıy kelgende ony áńgimege tartyp. Jaqsygeldi de tosyrqap turmady. – O, rahmet. Bizdiń úıdegiler qymyzdy baptaýdy jaqsy biledi. Eń bastysy, álde­kimder qusap aıran-sý qosyp, kóz al­damaıdy. Úıdegi qarııalar bizge nendeı isti bolsa da adalynan atqarýdy bala kezimizden úıretken. Osynda kelgen úlken-kishiniń súısine iship «bárekeldi, mine, qymyz dep osyny aıt» dep jatqanyn estip, ózim de qýanyp júrmin, – dedi ol jaıdary júzben. – Shıpajaıda demalyp jatqan osyn­shama adamdy qymyzben qamtamasyz etý ońaı emes qoı. Shamasy úıir-úıir jylqyń bar sııaqty, – deımiz biz ony odan ári sóıletpek bolyp. – Shúkir, úıir-úıir bomaǵanymen, qolda biraz mal bar. Ras, áne bir jyldary jurt sııaqty biz de ańyryp qaldyq qoı. О́zimiz ata-anadan onbyz. Bes qyz, bes ulmyz. Buryn­dary qalada, dalada degendeı, kesimdi aılyq alyp, jumys istep júretin aǵa-ápkelerim sol kezeńde edáýir qınalyp-aq qaldy. Ári sol tusta, ıakı 1994 jyly eń úlken aǵamyz, alty balanyń ákesi Qyzaıbek qaıtys bolyp ketti. Bizdiń ákemiz buryn­nan-aq sharýaǵa yqtııatty adam edi. Sodan da shyǵar, el isherge tamaq tappaı qalǵan kezeńde de bizdiń úı asa júdeı qoıǵan joq. Degenmen qolda bar malynan túgel aıy­rylǵan aǵaıyndy kórgende ne oılary­myzdy bilmedik. Mine, osy tusta ákemiz bárimizdi jıyp, ortaǵa oı tastady. «Sharýa qojalyǵyn quryńdar, jer alaıyq, egin egeıik, mal ósireıik, eshkimge alaqan jaıyp jaltaqtamaı, tirlik isteıik» dedi. Sóıtip, 1995 jyly Qyzaıbek atty sharýa qojaly­ǵyn qurdyq.  Bul kezde qolymyzda eki jylqy, úsh sıyr, jıyrma shaqty qoıy­myz ǵana bar edi. Sodan iske sát dep sharýaǵa kirisip kettik. Ata-anamyz jastaıymyzdan tirlikke beıimdep ósirgen soń ba, sharýanyń qyr-syryn birshama biledi ekenbiz. Onyń ústine ómirlik tájirıbesi mol ákemiz kún­delikti isimizge aqyl qosady. Eń bastysy, ózderiń bilińder dep ata-anamyz úıde otyryp qalǵan joq. Ákemiz kúndiz-túni bir shetimizde júrse, anamyz kelinderimen birge baý-baq­shany kútip, sút ónimderin óńdep, as sýy­myzdy daıarlady. Bir sózben aıtqanda, olar da tynym tappady. Sóıtip, júrip mal basyn da qurap aldyq. Baý-baqsha ónimi de búginde jetkilikti. Osy kúni dúkennen azyq-túlik múldem satyp almaımyz desem de bolady. О́ıtkeni, bárin ózimiz óndiremiz, ósiremiz. Al artylǵany bolsa, satamyz. Mysaly, bıyl on eki bıe baılap, on bes sıyr saýyp otyrmyz. Sonyń iship-jegenimizden artylǵanyn ne istegen jón? Ony qaıda ótkizýge bolady?  Bazarǵa aparyp satýǵa úıde qoly bos adam joq. Ákem osy máseleniń mánisin tap dedi maǵan. Sóıtip, ınternetten qarap júrip, sút ónimderin osy shıpajaıǵa ótkizýge keli­sim-shart jasastyq. Oǵan da eki-úsh jyldyń júzi boldy. Qajet bolsa bárin de úırenedi ekensiń. Qojalyqtyń esep-qısabyn júr­gizý úshin  kún saıyn kimge jalynasyń. Bir táji­rıbeli býhgalterge baryp júrip, bul máseleni de egjeı-tegjeıli úırenip alǵan­myn. Kompıýterdi de meńgerip aldym. Qol­da qajet­ti tehnıkanyń bári bar. Ony­men de ózimiz jumys isteımiz. Eshkimge jaltaq­tamaı­myz. Men bul arada myń san tirliktiń bir-ekeýin ǵana áńgimelep otyrmyn degen Jangeldi odan ári ata-anasynyń 40-tan astam nemere-shóbere súıip otyrǵanyn, olardyń bári jaz boıy jumylyp sharýa qojalyǵynda jumys isteıtinin, qalada turatyn aǵa-ini, ápke-qaryn­dastarynyń bári de otbastaryna qajetti azyq-túlikti bir ortadan alatynyn áńgimeledi. Qyzaı­bek aǵasynyń alty balasy da qamqor­lyqtan tys qalmapty. Onyń eń úlkeni Baqytjan aqsaqaldyń baýyrynda ósken kórinedi. – О́zderiń otbasynda on bala eken­sińder. Qalaı, kelinder sol jaqsy dás­túrdi jal­ǵastyryp jatyr ma? – dedik biz Jaqsy­geldige taǵy da. – Shúkir, jerge qarar jaıymyz joq. Joǵaryda aıttym ǵoı, ata-anamyz, qy­ryq­tan astam nemere-shóbere súıip otyr dep. Osydan-aq ózińiz shamalaı berińiz. Endi ózim týraly aıtsam, kelinińiz Gúl­janat ekeýmizdiń ázirshe tórt balamyz bar. Ázirshe dep otyrǵanym, áli de sábı súısek degen úmittemiz degenim ǵoı, – dep ja­dyraı kúlip alǵan Jaqsygeldi kóp balaly úıde ósken jetkinshekterdiń ata-anaǵa, bir-birine, aına­laǵa meıirimdi bolatynyn óz otbasy negizinde áńgimelep ketti. Bala otbasynyń dáne­keri ekenin, sondyqtan bir-eki bala ǵana taýyp, odan keıin boıyn kútip qaqıyp qalatyn kelinshekterge qaı­ran qalatynyn aıtty. «Bularyń ne deseń, san qýmaı sana­ly urpaq ósirý kerek» deıdi. Menińshe, sanaly urpaq ósirý degen ony úlde men búldege bóleý emes. Qaıta, ómirdiń san synyna qarsy tura biletin azamat ósirý ǵoı deımin men olarǵa – degen Jaqsygeldi odan ári sharýa qoja­lyǵynyń negizgi tizgini aǵasy Muha­medqalı ekeýinde ekenin, onyń kezinde Aýǵanstanda áskerı boryshyn ótegenin áńgimeleı kelip, «Biz myna Lesnovka aýy­lynyń Taldy aýyldyq okrýginde tura­myz. Ýaqytyńyz bolsa, úıge qonaq bop qaıtyńyz», – dep bizge iltıpat bildirgen ol, mine, meniń ata-anam osy kisiler dep qaltasynan bir sýretti alyp kórsetken. Tipti jóni kelse, ózi-aq aparyp qaı­ta­tynyn aıtqan. Alaıda ol aýylǵa barýǵa, Nurbopa qarttyń otbasynda bolyp, ony­men áńgi­melesýge bul joly bizdi dám tartpaǵan eken. Alaıda jurttan sol joly estigen áńgimemizdiń dámi áli tańdaıy­myzda tur.  Ony aıtýdaǵy maqsat sol, óz urpaǵynyń keleshegine selqos qaramaıtyn ata-ana oı túıse degen nıet qana. Jumagúl QÝANYShBEKQYZY. ______________________________ Sýrette: Nurbopa men Bátish Dáýrenbekovter nemerelerimen birge.