Bıyl UBT qalaı ótedi?

Onda testegi ballǵa emes, bilim sapasyna basymdyq beriledi Qazir bilim sanmen emes, sapamen ólshenetin ýaqyt. Sapaly bilim sanaly urpaqty qalyp­tas­tyryp qana qoımaıdy, keıingilerge úlgi-ónege bolady. Oqý sapasyn baǵalaý isi elimizde sońǵy jyldary ózgerdi. Eski súr­leýden shyǵyp, zaman talabyna saı mektep bitirýshilerdiń 11 jylǵy oqý úlgerimin test tara­zysynda ólsheý óz nátıjesin berip keledi. Ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) elimizde 2004 jyldan beri bir ereje boıynsha ótkizilip keledi. Bıylǵy jyly ótkiziletin UBT-ǵa daıyndyq qyzý júrgizilý ústinde. Osy ázirlik barysynda ótken jyldar tájirıbesi sarap­tal­dy. Kemshilikterdi joıý jol­dary qarastyrylyp, tártip buzý­shylyqtyń aldyn alý sharalary oılastyrylyp jatyr. Bıylǵy jyly 128 myńnan astam mektep bitirýshiler UBT-ǵa qatysýǵa tilek bildirip otyr. Bul jalpy mektep bitirýshilerdiń 80 paıyzy deýge bolady. «Bilim týraly» Zań­nyń 28-shi babyna sáıkes talapker joǵary oqý ornyna mektep bitiretin jyly túsýge tilek bildirgen jaǵdaıda UBT-ǵa qaty­sýǵa mindetti. Osy arada kóńil bólinip otyr­ǵan myna bir máseleni aıta ketsem deımin. Ol Elbasynyń Jar­lyǵy­men bekitilgen 2011-2020 jyldar­ǵa arnalǵan Qazaq­stan Respýblı­kasynda bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵ­dar­la­masy jónin­de túsindirý ju­mys­tary júıe­li júrgizilip jat­qan edi. Árbir oblys ákimi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ara­synda baǵdarlama­nyń maqsat­ty ındıka­torlary men kórset­kish­terine jetý jóninde  kelisim ja­sa­lyp, oǵan qol qo­ıylýda.  Bul kelisimge 5 ındıkator jáne 20-dan artyq kórset­kishter engizilgen. Olardyń ara­synda biz jo­ǵaryda aıtqan Bir­yń­ǵaı ulttyq testileý de bar. Biraq onda «UBT ortasha baly» degen kórsetkish joq. Biz árqashan Prezıdent bekitken baǵdarlamaǵa saı jumys isteýmen qatar, bilim berý sapa­syn kóterýdi basshy­lyq­­qa ala­myz. Bul eldiń keleshegi sanala­tyn jas urpaqtyń ór­kenıet kó­shinen qal­maı, bilim biligimen oq boıy alda júrýine múmkindik beredi. Endi UBT-nyń basty uıym­das­­tyrýshylary kimder degenge jaýap beretin bolsaq, ol memlekettik komıssııa, mınıstrlik ókil­deri, Ulttyq testileý ortalyǵy (UTO) fılıaldarynyń qyzmet­ker­leri bolyp tabylady. Osy arada qadap aıtar bir másele, ótken jyly zańdylyqtan attap, negizgi tehnologııany buzyp, jo­ǵary ball alý maqsatynda talapkerlerge kómek kórsetýge áreket etkender baıqalǵan edi. Kóbinese mundaı jaǵdaılar – UBT nátı­jesi arqyly muǵalim­niń, mektep­tiń, bilim salasyn basqarý organ­darynyń, aýdan jáne oblys deń­geıindegi qyzmetkerlerdiń aby­­roı-bedelin kóterýge umtyl­ǵan­dardyń isinen týyndaǵany ja­syryn emes. Tipti «UBT kezinde alynǵan ortasha ball» kórset­kishi barlyq múmkin bolatyn reıtıngter úshin baǵalaý tásiline aı­nalǵanyn da joqqa shyǵara al­maımyz. Mundaı jat qylyq­tar­ǵa endigi jerde oryn berilmeıdi. Sondyqtan da bıyl testileýdi uıymdastyrý men ótkizýge tikeleı qatysy bar azamattarǵa osy jaǵyn qatań tapsyryp, aqparat­tyq-túsindirme jumys­taryn júr­­gi­zý­di júktep otyrmyz. Memleket basshysy aǵymdaǵy jyldyń 17 sáýirinde, Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyndaǵy sóı­le­gen sózinde UBT kezindegi ortasha balmen bilim sapasyn baǵa­laýǵa bolmaıtynyn jáne ol erekshe kórsetkish emes ekendigin  aıtty. UBT-ǵa qatysy bar ár azamat osy tapsyrmany buljytpaı oryndaýy tıis. Jalpy, mektep bitirýshi tú­lekter men olardyń ata-ana­lary bıylǵy testileý kezinde qandaı ózgerister, nendeı jeńildikter bolady degendi asyǵa kútip otyrǵany anyq. Iá, aǵymdaǵy jyly testileýdi ótkizýdiń retteýshi normatıvti qujattaryna azda­ǵan ózgerister engizilgenin de aıta ketýdi paryz sanaımyz. Atap aıtqanda, memlekettik komıssııa men mınıstrlik ókilderiniń fýnk­­sııalaryna túzetýler engizildi: birinshi, memlekettik komıs­sııaǵa UBT-ny ótkizý kezinde qoǵamdyq tártipti, sondaı-aq testileýge oqýshylardy ákelýdi ta­lapqa saı uıymdastyrý, synaq tapsyratyn orynǵa kirgizý bary­synda metalizdegishterdi qol­daný fýnksııa­syn berý, ekinshi synaq tapsyrý kezinde tártip buzǵan bitirýshilerdi aýdıtorııadan shyǵa­rý fýnksııa­syn memlekettik komıssııadan mınıstrlik ókiline berý, taǵy basqa. Biryńǵaı ulttyq testini uı­ym­dastyrý jumystary qazir talapqa saı júrgizilýde. Elimizde UBT tapsyrýǵa arnaıy jabdyq­talǵan 154 pýnkt bar desek, olar­dyń 49-y joǵary oqý orynda­rynyń ǵımaratynda, 105-i aýyl mektepterinde ornalastyrylǵan. Qazirgi kezde barlyq UBT ótkizý pýnktteriniń (UBTО́P) testileýge daıyndyqtary tekserilýde. Osy tekserý barysynda synaqty uıym­­dastyrý men ótkizý jumys­tarynyń júıeli júrip jatqan­dyǵy, aýdıtorııalyq qorlardyń qanaǵattanarlyq jaǵdaıda ekendigi, bitirýshiler men olardyń ata-analarynyń jáne muǵalimder arasynda UBT jóninde aqpa­rattyq-túsindirme jumysta­ry­nyń ótkizilip jatqandyǵy, aqpa­rattyq taqtalar men buqaralyq aqparat quraldarynda maqalalar jarııalana bastaǵany anyqtaldy. Barlyq UTO (ulttyq test orta­lyqtary) fılıaldary qajetti tehnıkalarmen jabdyqtalǵan. Kem­shilikter anyqtalǵan jerlerde ony tez arada joıý sharalary jan-jaqty qarastyrylýda.  Jo­ǵa­ryda aıtqan, aqparattyq-túsin­dirme jumystary kezinde jergilikti jerlerdegi basqarý organ­darynyń ókilderimen, memlekettik komıssııa múshelerimen, bilim bólimderiniń qyzmetkerlerimen jáne mektep muǵalimderimen tııa­naqty pikir alysýlar boldy. Ondaı semınarǵa ár oblystan 100-500 tyńdaýshy qatysty. Mun­daı basqosýlar keı oblystardyń aýdandarynda da ótti. Úlken synaqqa qatysy bar mınıstrlik ókilderi úshin de arnaıy semınar uıymdastyryl­dy. Semınarlarǵa 600-ge jýyq adam qatysty. Onda UBT-nyń erekshelikteri, emtıhan kezinde týyndaıtyn máselelerge basty nazar aýdaryldy. Semınar so­ńynda olar alǵan aqparattary  boıynsha test tapsyrdy. Mektep bitirýshilerdi UBT tehnologııasymen tanystyrý ju­mys­tary da, baıqaý synaqtary da óz deńgeıinde júrgizildi deýge negiz bar. Olar UTO fılıaldary arqyly birinshi toqsanda 306705 dana baıqaý synaǵynyń kitap­shalary, odan keıingi kezeńde 176256 oqý ádistemelik qural­dary arqyly test tapsyrýdyń talaptarymen tanysty. О́tkizil­gen baıqaý synaqtary oqýshy­lar­dyń suranysyna qaraı bolady. Baıqaý synaqtary ótkizilip kele jatqanmen onyń keıbir tus­tarynda oılasatyn jerler bar­shy­lyq. Ásirese, synaq tapsyrý­dyń ádistemesi áli qalyptasyp bolǵan joq. Jaqsy ádisteme bolǵan jaǵdaıda UBT-ǵa daıyn­dyqty sapaly júrgizýge bolady. Qazirgi kezde test tapsyrýǵa talpynyp júrgenderdiń durys jaýap osy degen úmitpen keıbir jaýaptardy jınaýǵa áýestenip alǵanyn baıqaýǵa bolady.  Shyn­dyǵyna kelgende, bul senimdi aqtamaıtyn tirlik ekenin birden aıta ketsem deımin. Keıbir mektepterde testileý apta saıyn ótedi. Biraq onyń bári daıyndyq sapasyn joǵarylata bermeıtini de ras. Sondyqtan, osy másele­lerdi múddeli uıymdar, tájirı­beli ustazdar, muǵalimder bilimin jetildirý ınstıtýttary birlesip, baıqaý synaǵyn ótkizýdiń ádiste­mesin jasap, onyń tıimdi jol­daryn usynsa, oqýshylarǵa jeńil bolar edi. Muny aıtýdaǵy sebep, mektepterde ótken testiden jo­ǵary ball alyp júrgen keıbir túlekterdiń UBT-daǵy kórsetkishi áldeqaıda tómen shyǵyp, bul qalaı degen kúdikti oıda qalyp júretinin bilemiz. Bir sózben aıtqanda, synaq tapsyrýdyń ádis­temesi arqyly bilim sapasyn kóterýge bolady desek, onyń tıimdi jol-jobasyn aldaǵy ýa­qytta talapkerlerge usynǵany­myz lá­zim. Osy arada UBT-da paıda­lanylatyn test tapsyrmalaryn kimder ázirleıdi degen suraqqa da jaýap bere ketkenimiz jón sekildi. Suraqtardy negizinen mektepte oqýshylarǵa tárbıe berip, bilim úıretip júrgen bilikti us­tazdar qaýymy jasaıdy. Qazir sondaı iriktelgen mamandar sany 300-ge jýyqtady. Olar ár jyly test suraqtaryn jetildirip oty­rady. Tek qana jetildirip qoı­maıdy, birneshe ret saraptaýdan ótkizedi. Ásirese, suraqtardyń mektep baǵdarlamasyna saı bo­lýyn qadaǵalaıdy. Test suraqtary memlekettik qupııa bolyp sanalady. Ony buz­ǵandar zań talaby boıynsha jaýapqa tartylady.  Sondyqtan da barlyq atqarylatyn jumys­tar memlekettik qupııalardy saq­taý erejesine sáıkes júrgi­ziledi. Emtıhan materıaldaryn qupııa ustaý jáne onyń shashaý shyq­paýyn qamtamasyz etý birinshi kezekte tur. Emtıhan mate­rıal­daryn test ótkiziletin pýnktterge jóneltý jumystarymen tek qana ruqsaty bar adamdar ǵana aınalysýǵa quqyly. Testke qa­jet dúnıeler qoıylǵan kabınetter úzdiksiz jazyp otyratyn beınebaqylaǵyshtarmen jabdyq­tal­ǵan. Server, kompıýterlik tehnıkalar ornalasqan bólmeler de dabyl qaqqysh quraldarmen jaraqtalǵan. Osyndaı jumystardyń bári bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júzege asýda. Baǵdarlamada bola­shaqta testileý júıesiniń damý baǵyttary kórsetilgen. Oqýshy­lardyń bilim alýyn syrttaı baǵalaý júıesi dúnıejúzilik tá­jirıbeni esepke ala otyryp da­mytylýda. Ulttyq testileý bas­taýysh, negizgi jáne beıindik mektepterdi bitirgennen soń ótkizi­ledi: birinshi, bastaýysh mektepterde – tańdaý arqyly, oqý­shy­lardyń bilim deńgeıin anyq­taý, ekinshi, negizgi mektepterde (10 synyptan keıin) – ári qaraı oqý baǵytyn belgileý, úshinshi, beıindik mektepterde – alǵan bilimi men iskerligin dáıekteý kózdelgen. Talapkerler qandaı sabaqtar­dan test tapsyramyz degendi asyǵa kútip otyrǵany sózsiz. Bıyl 5 pánnen synaq ótedi. Ol – ana tili (oqytý tili), matematıka, Qazaqstan tarıhy, memlekettik tilde oqytpaıtyn mektepter úshin – qazaq tili, qazaq tilinde oqy­tatyn mektepter úshin – orys tili jáne joǵary oqý ornyna túsý kezinde tańdaǵan bolashaq maman­dyǵyna baılanysty tańdaý páni. «Bilim týraly» Zańnyń 9-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes orta bilim týraly attestat alý úshin memlekettik til men orys tili UBT baǵdarlamasyna engizilgen mindetti pánder bolyp tabylady. Synaq nátıjeleri 125 baldyq júıe, jalpy orta bilim týraly attestat alý úshin bes baldyq kórsetkish baǵamen baǵa­lanady. Baldardy baǵaǵa aýys­tyrýdy mınıstrlik belgilegen kestege sáı­kes memlekettik komıssııa  júrgizedi. Emtıhan tapsyrǵan bitirýshilerge: UBT-nyń 3 mindetti (oqytý tili, Qazaqstan tarıhy, matematıka) jáne 1 tańdaý pánderi bo­ıynsha sertıfıkat, jalpy orta bilim týraly attestat beriledi. Mektep bitirýshiler úshin memlekettik grant konkýrsyna qatysý jáne respýblıkamyzdyń joǵary oqý oryndaryna  aqyly negizde oqýǵa túsýdiń shekti deńgeıi 50 ball («Jalpy medısına»  maman­dyǵy úshin – 55 ball). Birden aıta ketelik, UBT-ny qaıta tap­syrýǵa ruqsat berilmeıdi. Testileýdiń ótý merzimine keletin bolsaq, ol 4 maýsymnan bastalady. Eger mektep bitirý­­shiler  test tapsyrý pýnktinen alysta turatyn bolsa, ony tıisti oryndar der kezinde jetkizýge mindetti. Oqýshylarǵa qolaıly jaǵdaı jasap, tamaqtandyrý ju­mysy da solarǵa júktelgen. Sol sekildi, balalardyń qaýipsizdigin saqtaý, ishki organ qyzmetker­leriniń mindeti bolyp sanalady. Mektep bitirýshi UBT-ǵa ózi­men birge jeke basyn kýálan­dyrý kýáligin, ruqsattamasyn, qara nemese qara kók pastasy bar qalam­sap jáne qaryndash, al «Hımııa» pánin tańdaǵan jaǵdaı­da Mendeleev jáne tuzdardyń eritindisi kestesin alyp kelýge bolady. Mektep bitirýshi testileý kezinde ózin tártipti ustaýy jáne UBT-ny uıymdastyrý jáne ót­kizý jónindegi nusqaýlyqty saq­taýy qajet. Mektep bitirýshige bir orynnan ekinshi orynǵa aýy­syp otyrýǵa, emtıhan materıal­daryn basqa bitirýshimen aýys­tyrýǵa, kóshirip jazýǵa, shpargal­kalardy, oqýlyqtardy jáne basqa da ádistemelik ádebıet­terdi, ut­qyr baılanys qural­daryn (uıaly telefondar) aýdıto­rııaǵa kirgizýge jáne qoldanýǵa ruqsat etilmeıdi. Mektep bitirýshi testileý kezinde ózin-ózi ustaý erejesin buzǵan jaǵdaıda mınıstrlik ókili ony aýdıtorııadan shyǵaryp jiberýge, test nátı­jelerin jaramsyz dep tabýǵa quqyly. «Memlekettik qupııalar týra­ly» Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Zańyna sáıkes durys jaýaptar kody memlekettik qupııalar qa­taryna jatqyzylatynyn joǵa­ry­­da aıttym. Test tapsyrmalaryn baǵalaý kezinde biryńǵaı talaptardy saq­taý jáne daýly máselelerdi sheshý, UBT-ǵa qatysýshylardyń qu­qyq­taryn qorǵaý maqsatynda apellıasııalyq komıssııa jumys isteıdi. Bitirýshilerdiń talabyna oraı sońǵy sheshimdi respýblı­kalyq dárejedegi sol komıssııa qabyldaıtyn bolady. UBT-nyń ótkizilý barysyn baqylaýdy qamtamasyz etý úshin árbir oblys, Astana jáne Al­maty qalalarynda shtabtar qury­lady. Olardyń  jumysyn úıles­tirý úshin Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń janynan res­pýblı­kalyq shtab jumys isteıtin bolady. Sóz túıinine qaraı, UBT-dan keıin ótetin keshendi testileý týraly da az-kem aıta ketkenimiz jón bolar. Keshendi testileýge buryn mektep bitirgender, jalpy bilim beretin pánder boıynsha aǵymdaǵy jylǵy halyqaralyq olımpıadalardyń qatysýshy­la­ry, UBT-ǵa qatyspaǵan, shetelde oqýshylardyń halyqaralyq almasý jelisi boıynsha bilim alýshy­lar, ózbek, uıǵyr, tájik tilderinde jalpy orta bilim beretin oqý oryndarynyń bitirýshileri, res­pýblı­kalyq mýzyka mektep-ın­ter­nattarynyń túlek­teri, bas­taýysh jáne orta kásiptik bilim berý uıymdaryn aıaqta­ǵandar qatysady. О́zbek, uıǵyr jáne tájik tilderinde oqytatyn jalpy bilim beretin mektep­terdiń bitirýshileri óz qalaýy boıynsha memlekettik nemese orys tilderinde synaq tapsyrýy múmkin. Bıylǵy testileýdiń basty erek­sheligi ne degenge keletin bolsaq, bilim kórsetkishi balmen emes, sapamen ólshenetin bolady. Maqtaǵalı BEKTEMESOV, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıtetiniń tóraǵa mindetin atqarýshy.